سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
بۇل – قوعامنىڭ سۇرانىسى
قۇرىلىس – ەكونوميكانىڭ ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى تەك ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاعا عانا ەمەس, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تەتىكتەردىڭ ءتيىمدى جەتىلدىرىلۋىنە دە تىكەلەي بايلانىستى.
بۇگىندە ەلىمىزدە ساۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتىن رەتتەيتىن 2,5 مىڭنان استام قۇجات بار. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل زاڭنامالىق قۇجاتتاردا بىرىزدىلىك جوق. نورمالارى شاشىراڭقى. ءالسىز تۇستارى كوپ. ساپاسىز قۇرىلىستىڭ كوبەيۋى, زاڭسىز نىسانداردىڭ سالىنۋى, نارىققا ءوز پايداسىن عانا كوزدەيتىن الاياق كومپانيالاردىڭ ەمىن-ەركىن كىرۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. مىنە, وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, كەم-كەتىكتى تۇزەۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى ۇكىمەتكە مۇلدەم جاڭا قۇجات – قۇرىلىس كودەكسىن قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. «بۇل جۇيە ابدەن قاعازباستىلىققا كومىلگەن. جەمقورلىق از ەمەس. ەسكى قۇرىلىس ستاندارتتارى مەن نورمالارى ءالى دە قولدانىلادى» دەي كەلە پرەزيدەنت ءاربىر قالانىڭ جەر تەلىمدەرى مەن كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ سحەماسى كورسەتىلگەن فۋنكتسيونالدى ينتەراكتيۆتى كارتاسىن قوسا جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
سول ساتتەن باستاپ, كودەكستى نارىق پەن قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي جوبالاۋ, حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىندەي ەتىپ قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنا باستادى. «جوبا ماجىلىسكە العاش تۇسكەن كەزدە ونىڭ مازمۇنى ءالى دە ءپىسىپ-جەتىلمەگەن, تولىققاندى جۇيەلىك قۇجات دەڭگەيىنە جەتپەگەن ەدى. قۇقىقتىق ولقىلىقتار, قايشىلىقتى نورمالار, شالا تۇجىرىمدار كوپ بولدى. دەگەنمەن ءماجىلىس قابىرعاسىندا تۇيتكىلدەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ۇلكەن جۇمىس باستالدى. جۇمىس توپتارىندا قوعام وكىلدەرى ناقتى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ, جوباعا ومىرمەن ۇندەس مازمۇن قوسا ءتۇستى» دەيدى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جازعان ماقالاسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى مارحابات جايىمبەتوۆ.
قۇرىلىس كودەكسىنىڭ نوبايىن جاساۋ بارىسىندا جۇمىس توبىنا ەل ازاماتتارىنان, بەلگىلى قۇرىلىس, ارحيتەكتۋرا ماماندارىنان, قوعام قايراتكەرلەرىنەن مىڭداعان ۇسىنىس-پىكىر كەلىپ تۇسكەن. سونىڭ ءبارى زاڭ جوباسىن جاساردا ەسكەرىلگەن ەكەن. ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توبىنا كەلىپ تۇسكەن بىردە-ءبىر ۇسىنىس نازاردان تىس قالماعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەر دە زەردەلەنىپ, كودەكستىڭ نورمالارىن وزگەرتۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن. «قۇرىلىس كودەكسى – بۇكىل قوعامعا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى. سەبەبى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن جايلىلىعى, قاۋىپسىزدىگى قۇرىلىس سالاسىنا, تۇرعىن ءۇي نىساندارىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز زاڭ جوباسىندا قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ەمەس, ەل ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىن الدىڭعى قاتارعا قويدىق. جالپى, قۇرىلىس كودەكسى – قۇرىلىس بيزنەسىن قورعاۋ تۋرالى قۇجات بولماۋى كەرەك, ول ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس» دەيدى دەپۋتات.
جوسىقسىز قۇرىلىستى جونگە كەلتىرەدى
قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ قۇرىلىس ماسەلەسىندە قاراپايىم تۇرعىنداردى قورعايتىن نورمالاردى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋى بەكەر ەمەس. بۇگىنگە دەيىن وسى سالادا جىلدار بويى جيناقتالىپ قالعان جۇيەلى پروبلەمالار از بولعان جوق. اسىرەسە قۇرىلىس ساپاسى – ءجيى سىنعا ۇشىرايتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. مۇنىڭ سەبەبىن ساراپشىلار قۇرىلىس ساپاسىنا بەرىلەتىن كەپىلدىك مەرزىمىنىڭ قىسقارۋىنان كورەدى. «وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ىقپالىمەن قۇرىلىسقا كەپىلدىك بەرۋ مەرزىمى 10 جىلدان 2 جىلعا دەيىن قىسقارتىلدى. بۇل وزگەرىس قۇرىلىس نارىعىندا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاسادى. سونىڭ سالدارىنان قۇرىلىسشىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى جاۋاپكەرشىلىگى جويىلدى, ساپاعا دەگەن تالاپ تومەندەدى, تىرنەكتەپ جيناعان اقشاسىن باسپاناعا قۇيعان ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى. وسىنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەر جايىنا قالدى نارىقتىڭ زاڭى ەمەس, جۇيەدەگى قاتە شەشىمنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ايقىن. ساپا كەپىلدىگى قىسقارعان سايىن, قۇرىلىس ساپاسى دا قۇلدىرايتىنى انىق», دەيدى م.ابەنوۆ.
قۇرىلىس ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتكەن تاعى ءبىر جۇيەلى سەبەپ – مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ كۇرت قىسقارۋى. «بيزنەستى قولداۋ» دەگەن ۋاجبەن بۇرىن 100 پايىز مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتەتىن جوبالاردىڭ ۇلەسى 14 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. قۇرىلىسى اياقتالعان نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋدەگى مەملەكەتتىڭ قابىلداۋ ءراسىمى دە ءىس جۇزىندە جويىلعان, ياعني مەملەكەت قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنەن شەتتەتىلدى. ال باقىلاۋ بولماعان جەردە جاۋاپكەرشىلىك تە السىرەيدى. «قۇرىلىس – سىناق الاڭى ەمەس. مۇندا ءاربىر قاتەلىكتىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى, ونىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇر. سوندىقتان بىزگە قۇرىلىس سالاسىنداعى تەڭسىزدىكتەردى رەتتەپ, ساپانى قايتاراتىن, ەلدىڭ ءۇمىتىن اقتايتىن زاڭ كەرەك. وسى تۇرعىدان قۇرىلىس كودەكسى سالادا قوردالانىپ قالعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ باستى شەشىمى بولدى», دەيدى دەپۋتات.
قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى – جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋى
ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك قۇرىلىس كودەكسىنىڭ قابىلدانۋىمەن جۇيەدە جاڭا كەزەڭ باستالعانىن ايتادى. كودەكستەگى جاڭاشىلدىقتارعا توقتالعان دەپۋتات الدىمەن ادامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن نازارعا العانىن جەتكىزدى.
بۇگىنگە دەيىنگى زاڭدىق نورمالاردا قۇرىلىس سالۋشىلارعا ەداۋىر جەڭىلدىكتەر جاسالىپ كەلگەنى ءمالىم. مىسالى, كەز كەلگەن قۇرىلىسقا, عيماراتقا كەپىلدىك مەرزىمى بەرىلەدى. قۇرىلىسى اياقتالعان تۇرعىن ۇيگە نەبارى 2 جىل كەپىلدىك بەرىلىپ كەلدى. وسى مەرزىم بىتكەننەن كەيىن قۇرىلىستاعى كەمشىلىكتەردى تۇرعىندار ءوز ەسەبىنەن جوندەۋى كەرەك. ال قۇرىلىس كودەكسىندە بۇل مەرزىم 10 جىلعا ۇزارتىلدى. ناقتىراق ايتساق, ءۇيدىڭ تىرەك كونسترۋكتسيالارىنا, شاتىر, قاسبەت پەن ىرگەتاسقا – 10 جىلعا, قۇرىلىس نىسانىنا كەپىلدىك بەرۋ ۋاقىتى 5 جىلعا ۇزاردى.
قۇرىلىس كودەكسى اياسىندا قوعام ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى بىرقاتار شەشىمنىڭ ءبىرى – سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتارعا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنۋى. «وسى تۇرعىدا كوپ جىلدان بەرى الماتىلىقتاردى الاڭداتىپ كەلە جاتقان, تالاي مارتە ايتىلعان, بىراق ناقتى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلدى. تاۋ بوكتەرلەرىندە, سەل جانە لاي كوشكىنى قاۋپى بار اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋعا تىيىم سالىندى. بۇل – جاي عانا شەكتەۋ ەمەس, حالىقتىڭ جىلدار بويى جينالعان مۇڭ-مۇقتاجىنا بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ. قالا قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. بۇدان بىلاي سەل, كوشكىن قاۋپى بار تاۋلى ايماقتاردا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنۋىنا جول بەرىلمەيدى», دەيدى دەپۋتات.
سەيسميكالىق قاۋىپتى اۋماقتار مەن كوشكىن قاۋپى بار جەرلەر ارنايى كارتاعا دا ەنگىزىلەتىن بولدى. بۇل كارتالار ەندى فورمالدى قۇجات ەمەس, قۇرىلىس شەشىمدەرىن قابىلداۋدا نەگىزگە الاتىن باستى قۇجاتقا اينالماق.
دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل تالاپتار تەك الماتى قالاسىمەن شەكتەلمەيدى. سەيسميكالىق جانە تابيعي قاۋپى جوعارى التى وڭىردە – جامبىل وبلىسىندا, تۇركىستان وبلىسىندا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا, جەتىسۋ وبلىسىندا – قۇرىلىس جۇرگىزۋگە قاتاڭ شەكتەۋلەر ەنگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار زاڭناماعا العاش رەت «تەكتونيكالىق بۇزىلىس» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل – قۇرىلىس قاۋىپسىزدىگىن باعالاۋدا جاڭا, ماڭىزدى عىلىمي ولشەم.
كودەكستە بەلگىلەنگەن ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – ازاماتتاردى پايداكۇنەم قۇرىلىس كومپانيالارىنان قورعاۋ. قۇرىلىس سالاسىندا حالىقتىڭ سەنىمىن پايدالانىپ, قارجىسىن جيناپ الىپ, نىساندى اياقتاماي كەتەتىن جاۋاپسىز كومپانيالار از ەمەس. وسى ولقىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ارنايى رەەسترى ەنگىزىلەدى. ەگەر سوت شەشىمىمەن كومپانيانىڭ زاڭبۇزۋشىلىعى دالەلدەنىپ, ۇكىم زاڭدى كۇشىنە ەنسە, ول كومپانيا ءۇش جىل بويى قۇرىلىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتاردىڭ قاراجاتىن قۇرىلىسقا تارتۋ قۇقىنان ايىرىلادى.
ساياباقتار مەن رەكرەاتسيالىق ايماقتاردى قورعاۋ ماسەلەسى دە كودەكستە ماڭىزدى سالا رەتىندە ەنگىزىلىپ وتىر. دەپۋتات باقىتجان بازاربەكتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى كوپتەگەن ساياباق, جاسىل ايماق, دەمالىسقا ارنالعان جەرلەر ءتۇرلى كومپانيالاردىڭ ىعىندا كەتىپ, ولاردىڭ ورنىنا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى جۇرگىزىلگەن. ەندى بۇل تاجىريبەگە زاڭمەن تىيىم سالىندى. رەكرەاتسيالىق ايماقتاردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا اۋىستىرۋعا جول بەرىلمەيدى.
ماڭىزدى تاعى ءبىر جاڭالىق – باس جوسپارلار مەن ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ قۇجاتتارىنىڭ تاعدىرى. بۇدان بىلاي بۇل قۇجاتتاردى قۇرىلىس كومپانيالارى ءوز مۇددەسىنە قاراي وزگەرتە المايدى. قالا قۇرىلىسى شەشىمدەرى مىندەتتى تۇردە قوعامدىق تىڭداۋلاردان وتەدى, حالىقتىڭ پىكىرىن, مۇڭ-مۇقتاجىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى. تەك قاعاز جۇزىندە ەمەس, قۇرىلىس بارىسىنىڭ وزىندە دە قوعامدىق باقىلاۋلار بولادى. «كەز كەلگەن ەلدى مەكەننىڭ باس جوسپارى بولۋعا ءتيىس, قالعان جوبالار وسىعان سايكەس جۇزەگە اسۋى كەرەك. بۇگىنگە دەيىن باس جوسپارلار قۇرىلىس كومپانيالاردىڭ پايداسىنا قاراي وزگەرتىلە بەرگەن. سونىڭ زاردابىن قازىر قاراپايىم حالىق تارتىپ وتىر. قالالاردا قاپتاعان قۇرىلىس نىساندارى بار, بىراق قاسىندا بالاباقشا, مەكتەپ جوق. جۇرت بالالارىن الىسقا تاسۋعا ءماجبۇر. ەندى ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ جوباسى بىردەن 5 جىلعا دايىندالادى. بۇرىن ءبىر جىلدا ەكى رەتتەن وزگەرتىلە بەرگەن. ەندى ەكى جىلدا ءبىر رەت قانا وزگەرتۋگە رۇقسات ەتىلەدى, ونىڭ وزىندە دالەلدى سەبەپتەرى بولۋى كەرەك», دەيدى دەپۋتات.
قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىن – باستاپقى جوسپاردان باستاپ نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ كەزەڭىنە دەيىن قامتيتىن بىرىڭعاي قۇرىلىس پورتالى ىسكە قوسىلاتىنى دا بەلگىلى بولدى. قۇرىلىس سالاسىنداعى مامانداردى مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋ جانە بارلىق ۇدەرىستى بىرىڭعاي تسيفرلىق رەەستر ارقىلى باقىلاۋ دا قۇجاتقا ەنگىزىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ ينفراقۇرىلىم مەن عيماراتتارعا كەدەرگىسىز كىرۋى ءۇشىن قويىلاتىن تالاپتار دا قاتاڭداتىلدى. ساراپتامالىق قىزمەت نارىعىن رەتتەۋ سالاسىنا دا باقىلاۋ ورناتىلدى. ەندى ادامدار كوپ جينالاتىن نىساندارعا قاتىستى ساراپتامانى جۇرگىزۋ قۇقىعى تەك مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرىندا بولادى.
قۇرىلىس كودەكسى قۇرىلىس قوعامداستىعىنا دا, كاسىپكەرلەرگە دە وڭايعا تيمەگەن سىڭايلى. «قۇرىلىس كودەكسىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ مەن ازىرلەۋ كەزىندە بيزنەستە بىرقاتار نورما قۇرىلىس ساپاسىنىڭ ارتۋىنا ەمەس, ۇدەرىستەردىڭ كۇردەلەنۋىنە, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ وسۋىنە اكەلەدى دەگەن الاڭداۋشىلىق بولدى. سالا ءۇشىن باقىلاۋ تەتىكتەرىنىڭ سانى ەمەس, ولاردىڭ تيىمدىلىگى مەن بولجامدىلىعى ماڭىزدى», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نازيرا ۇسەنوۆا.
جاڭا قۇرىلىس كودەكسى بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ونىڭ ءىس جۇزىندە قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىنى مەملەكەت پەن قوعامعا بايلانىستى, دەيدى ساراپشىلار.
