كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
وراق جولمىرزا ۇلى – عىلىمعا ادال قىزمەت ەتىپ, ءبىلىمپاز ۇرپاق تاربيەلەۋگە, ەلىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا بار اقىل-پاراساتىن, كۇش-جىگەرىن اياماي جۇمساپ كەلە جاتقان اقىلگوي عالىم-ۇستاز, حارەكەتشىل قايراتكەر. ەڭ باستىسى – ول قاراپايىم, جۇزىنەن ىزگىلىكتىڭ نۇرى تامىپ تۇرعان, اق جۇرەك ادام.
وراق اليەۆ ءۇشىن عىلىم – «دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى». ورەكەڭنىڭ ازاماتتىعى دانىشپان ابايدىڭ «ادامنىڭ ادامشىلىعى – اقىل, عىلىم, جاقسى اتا, جاقسى انا, جاقسى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى» فورمۋلاسىنىڭ جارقىن كورىنىسى جانە ونىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا, ورىن تاپپاي باپتانبا» وسيەتى وراق جولمىرزا ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ادام بولام دەگەنگە قاجەت بەس اسىل ءىستى جانىنا جالاۋ ەتتى. ول عىلىمدى ماقتان ءۇشىن ەمەس, حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ىزدەدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى جاڭا بۋىنعا جول اشتى, ال ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى ءبىلىمنىڭ دامۋىنا نەگىز بولدى.
عالىمنىڭ جاستىق شاعى سوعىستان كەيىنگى قايتا قالپىنا كەلۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلسە, كەمەل شاعى كەڭەستىك عىلىمنىڭ گۇلدەنگەن جىلدارىنا سايكەس كەلدى. ال ەگەمەندىك جىلدارىنداعى سانالى ەڭبەگى ءبىلىم-عىلىمنىڭ قالىپتاسۋىمەن تىعىز استاستى. قوعامدىق قۇرىلىمدار وزگەردى, ساياسي باعدارلار الماستى, بىراق وزگەرمەگەن ءبىر عانا قۇندىلىق قالدى – بىلىمگە, عىلىمعا دەگەن ادالدىق پەن اقيقاتتى ىزدەگەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك.
عىلىمي ءبىلىمنىڭ تىكەنەگى مول تايعاقتى جولىنداعى ساپارىن عالىم-ۇستاز ءوزىنىڭ ء«بىلىم جولىنداعى تار جول تايعاق كەشۋ» كىتابىندا جەتى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. باستاماسىن ء«بىلىم الەمىندەگى ءوزىن بەيسانالىق ىزدەۋ» دەپ اتاپ, كەيىنگى سانالى ىزدەنىس دەڭگەيلەرىنىڭ ءوسۋىن پوليتەكونوم-تەورەتيك, فيلوسوف, ەپيستەمولوگ دارەجەلەرىنە كوبىنە ازاپتى كوتەرىلۋ ارەكەتىنىڭ ناتيجەلەرىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. ءار كەزەڭدە ورىن العان قيىندىقتار مەن كەمشىلىكتەردەن قالايشا ارىلىپ, جەتكەن جەتىستىكتەردى مولايتقانىن ەش بۇكپەسىز, اقتارىلا باياندايدى.
مەرەيجاس يەسى ساياسي ەكونوميكانىڭ تەورەتيگى رەتىندە قاتىپ قالعان قاساڭ تۇجىرىمدارمەن شەكتەلمەي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭ فيلوسوفيالىق-ەپيستەمولوگيالىق تۇرعىدان تالداۋعا ۇمتىلدى. ونىڭ زەرتتەۋلەرىندە ادام قوعامدى قالاي تانيدى, ال عىلىمي ءبىلىمنىڭ رۋحاني نەگىزىندە قانداي قۇندىلىقتار جاتىر دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلەدى. ورەكەڭ وسى تارىزدەس وزگە دە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ىزدەۋ بارىسىندا جالاڭ ۇراندار مەن اسىعىس مالىمدەمەلەردەن بويىن اۋلاق ۇستاپ, تەرەڭ وي مەن سالماقتى تالداۋدى تاڭدادى.
و.اليەۆتىڭ ساياسي ەكونوميكا, عىلىمتانۋ جانە ەپيستەمولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى تمد ەلدەرىنىڭ عىلىمي مۇراسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. ول قوعام دامۋىنىڭ زاڭدارىن عانا زەرتتەپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ادامزات ءبىلىمىنىڭ تەرەڭ نەگىزدەرىن تۇسىنۋگە ۇمتىلدى. وسى ورايدا ورەكەڭنىڭ عالىمدىق ۇستانىمى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىر پاراسىنا توقتالىپ كەتەلىك. الدىمەن ويعا ورالارى – وراق جولمىرزا ۇلىنا ءتان جوعارى دارەجەدەگى ادىسنامالىق مادەنيەت. ورەكەڭ ءسوزدىڭ توركىنىن, تەرميننىڭ ءتۇبىن, ۇعىمنىڭ ۇرىمتال تۇسىن, ءماننىڭ ءمانىسىن وزىنە عانا ءتان ىجداعاتتىلىقپەن, كىرپيازدىلىقپەن مۇقيات, تاپتىشتەپ تالدايدى. بەلدەن باسىپ, قولدان قۇيىلعان جاساندى ءسوز, تەرمين ۇسىنبايدى. بۇعان دالەل, ول عىلىمي اينالىمعا ۇسىنعان زەرزات تەرمينى. ءاردايىم وقىرمانى مەن تىڭداۋشىسىن دايەكتى دالەلدەرىمەن ۇيىتادى, يلاندىرادى, جاقتاسىنا اينالدىرادى, تىڭ يدەيانىڭ اينالاسىندا پىكىر الماسىپ, زەرتتەۋ نىسانى مەن زەرزاتىنىڭ سونى سيپاتتامالارىن ساراپتاۋعا شاقىرادى, ءسويتىپ, جاڭا ناتيجەلەر الۋعا جول اشادى. كۋرستاس ءىنى-دوسى سارداربەك نارماتوۆ ايتقانداي, «ول ءىس جۇزىندە ەپيسەملوگيانىڭ تىڭ پاراديگمالدى تۇجىرىمىنىڭ, جەر رەنتاسىن فيلوسوفيالىق-ەكونوميكالىق زەردەلەۋدىڭ, ساياسي ەكونوميا عىلىمىنىڭ زەرزاتىن ايشىقتاۋدىڭ, جاڭا عىلىمي ءپان رەتىندە تمد ەلدەرىندە تەوريالىق ەكونوميانىڭ نەگىزىن قالادى». بۇل ايتقاندار وراق اليەۆتىڭ زاماناۋي گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق عىلىمدارعا قوسقان, شەتەلدىك جانە وتاندىق ارىپتەستەرى تولىق مويىنداعان سۇبەلى ۇلەستەرىنىڭ بىرنەشەۋى عانا.
ورەكەڭ «مەن كىممىن؟», ء«بىز كىمبىز؟», ء«بىز قايدا بارامىز؟» دەپ كەشەگىنىڭ دانالارىنداي تولعانىپ, زامانداستارىنا وي تاستايدى. قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. ادامنىڭ ءوز-وزىنە تاقىلەتتەستىگىنىڭ ون بەس دەڭگەيلىك مازمۇنىن بەلگىلەپ بەردى. «ەتنولوگيالىق ءوندىرىس ءتاسىلى» تەورياسىن جاساقتادى. وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, «ەكى اعاشتىڭ» اراسىندا اداسىپ جۇرگەندەرگە ءجون سىلتەدى, «رىنوكتىڭ نارىق ەمەستىگىن», «كرەديتتىڭ نەسيە ەمەستىگىن» دالەلدەۋگە اتسالىستى. لاو تسزى مەن كونفۋتسي دۇنيەتانىمىنىڭ ىرگەلى تۇجىرىمدارىنا ساراپتاما جاساپ, ولارداعى گۋمانيزمنىڭ شىنايىلىعى مەن الدامشىلىعىنىڭ اراجىگىن ايگىلەدى. كونفۋتسيشىلدىككە ەلىكتەۋ-سولىقتاۋ مەن كونفۋتسيومانيامەن اۋەستىكتىڭ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن ەسكەرتەدى. وسكەلەڭ جاستارعا «تاربيەلىلىك-بىلىمدىلىك-بىلىكتىلىك-جۇرەكتىلىك-جىگەرلىلىك» قادىر-قاسيەتتەرىن «ارمان» دەگەن جەلىگە كوگەندەپ-بىرىكتىرەتىن بەس ەلەمەنتتى «ادام بولۋ» فورمۋلاسىن ۇسىندى.
دەگدار ورەكەڭ ءۇشىن «جاقسى تەوريادان گورى پراكتيكالىق ەشتەڭە جوق». وسىعان ساي, جوعارى جاققا ەلىمىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تەوريالىق تۇجىرىمدارى مەن پراكتيكالىق ۇسىنىستارىن بىرىكتىرگەن بىرنەشە عىلىمي جوبالارىن الدەنەشە رەت ۇسىندى. بۇل ورايدا ەل دامۋىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە باعالاعان كەشەندى «اۋىل» جوباسىن, قازاقستاننىڭ الەم تاريحىنداعى قازىرگى جاعدايىن انىقتايتىن 20 باستى كورسەتكىشتەردەن تۇراتىن تەرەڭ تالداۋلىق جازباسىن اتاسا دا جەتكىلىكتى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, بيلىك وكىلدەرىنەن تۇشىمدى جاۋاپ بولمادى. ەلدىڭ ەلدىگىن اسىرار اسىلعا يەك ارتىپ, تەكتىلىككە تالپىنساق, كانەكي. جارىقتىق لاو تسزىنىڭ كەزەكتى رەت ايتقانى كەلدى: ء«بىز دۇرىس جەلكەن قويۋعا پارمەندى بولعانىمىزبەن جەلدىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە ءاردايىم دارمەنسىزبىز». ەرتەلى-كەش بايىپتى شەشىم قابىلدانارىنا سەنىمىن جوعالتپايتىن قايراتكەر عالىم جۋىردا تاعى ءبىر, قازاق ەلىنىڭ باستى رۋحاني سيمۆولى رەتىندە دومبىرا ءمۇسىنىن جەر-جەردە (مەگاپوليستەرگە, وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىنا) جاپپاي ورناتىپ, سول جەردى رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن جاسادى.
وراق جولمىرزا ۇلى عالىم-ۇستازدىعىمەن قاتار قايراتكەرلىك قارىمىن دا تانىتا العان تۇلعا. ول ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن دامىتۋ ىسىندە ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇگىن رەسپۋبليكاداعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالعان «تۇران» ءبىلىم بەرۋ كورپوراتسياسى قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى اكادەميالىق ەركىندىك, عىلىمي جاۋاپكەرشىلىك پەن گۋمانيستىك قۇندىلىقتار قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋدى قالىپتاستىرۋدا بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. قيىن رەفورمالار كەزەڭىندە جاس عالىمداردى قولداپ, وتاندىق عىلىمدى تمد كەڭىستىگىندەگى عىلىمي ورتاعا ينتەگراتسيالاۋعا ىقپال ەتتى.
دانىشپان اباي «مۇڭداسىپ, شەر تارقاتار كىسى بولماعان سوڭ, عىلىمنىڭ ءوزى ءبىر تەز قارتايتاتۇعىن كۇيىك» دەگەندەي, ورەكەڭە كابينەتكە قامالۋ جات. ول ۇنەمى جول ۇستىندە. جەتەكشى شەتەلدىك عىلىم-ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا. ولاردا وتكىزىلەتىن عىلىمي باسقوسۋلاردا وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوزىنىڭ تىڭ ويلارى جانە تەوريالىق بولجامدارىن بولىسەدى. ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ياروسلاۆل, كوستروما, ورىنبور جانە ت.ب. ىرگەلى ءبىلىم, عىلىم ورتالىقتارىنىڭ شاقىرۋىمەن بايانداما جاسايدى, قازاقستان عىلىمىنىڭ ابىرويىن قورعايدى.
ورەكەڭنىڭ اسا قۇمارلانىپ شاتتاناتىن شاعى – كىتاپپەن سىرلاسۋ ءساتى. شىنايى مادەنيەتتى, ناعىز ءبىلىمپاز كىتاپتى ءبىر رەت وقىپ قانا قويمايدى, قايتا-قايتا وقيدى دەگەندەي, «ورەكەڭ قايدا بولسا, كىتاپ سوندا», سونداي-اق كىتاپ قايدا بولسا, ورەكەڭ دە سوندا.
ءيا, عالىم مەرەيتويى – اتقارىلعان ىستەردىڭ قورىتىندىسى عانا ەمەس, كەمەل پاراساتتىڭ جاڭا بەلەسى. ول قاي جاستا دا ۇستاز, اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرى بولىپ قالادى. شاكىرتكە, ۇرپاعىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى الدىنان شىعادى دەپ ەسەپتەيمىز.
ابىلاي مۇحامبەتجان,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
