«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن ەل اۋزىنداعى ءتامسىل ءسوز دە وسى كىسىگە ارناپ ايتىلعانداي. شىندىعى دا سولاي سياقتى. نەگە دەسەڭىز, راقاڭ حالىقتىڭ الدىندا قالتقىسىز ەرەن ەڭبەگىمەن تانىلعان, عىلىمنىڭ قيا جولىنا وزىندىك ورنەگى مەن قوماقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان اجارى اشىق ازامات. بۇعان ونىڭ قازاقتىڭ مارتەبەسى مەن عىلىمىن الەمگە تانىتىپ وتىرعان ايگىلى ەڭبەكتەرى دالەل.
راقىم المابەك ۇلىنىڭ وتكەن ءومىر جولىنا كوز جىبەرسەك, كوڭىلىمىزدى كوككە ۇشىراتىن كوپ جايعا تەرەڭدەپ قانىعا تۇسەمىز. ول 1935 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ (قازىرگى قاراساي) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ, مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن, ەلىمىزدەگى بايىرعى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا اگرونوم ماماندىعىن الدى. ونىڭ عىلىمعا دەگەن قابىلەتى سول كەزدە بايقالىپ, ينستيتۋت ديرەكتورى اۋباكىر جۇماتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى مەڭگەرە باستادى. الايدا عىلىمعا كەلمەس بۇرىن العاشقى ەڭبەك جولىن وندىرىستە, ياعني 1960 جىلى الماتى وبلىسى, الاكول اۋدانىنداعى يليچ اتىنداعى كەڭشاردا باس اگرانوم بولىپ باستايدى. بۇل جەردە «باستاپقى ەڭبەك جولىن بىردەن باس اگرانوم بولىپ باستاعانى قالاي؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي ءدۇدامال ساۋالعا كەيىپكەرىمىزدىڭ باستان وتكەرگەن ءومىرى ايقىن جاۋاپ بەرە الادى. اعامىز ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ جالىنا جارماسقان ماماندىعىنىڭ سيقىرلى سىرلارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن مەڭگەرۋ ءۇشىن بارىن دا, جانىن دا سالادى. اسىرەسە تاجىريبەلى ۇستاز, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى ماحمۇت شولتىروۆ بولاشاق اكادەميكتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. مىنە, وسىنداي تىلەۋلەس ادامداردىڭ شىنايى نيەتتەرى جاس ماماندى قاناتى تالماس قىرانداي قاناتتاندىرىپ جىبەردى. راقىم ورازاليەۆتىڭ قابىلەت قارىمىن كورگەن باسشىلار ونى بىردەن شارۋاشىلىقتىڭ باس اگرانومى ەتىپ تاعايىندايدى. «سەنىم ارتساڭ, سەنىپ ارت» دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى راقىم ار-ۇجدانىمەن ارقالاپ, العا قاراي الىپ جۇرەدى.
ادامدا ارمان دەگەن تاۋسىلعان با؟ بۇدان كەيىن كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇيرەگى ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيا سالاسىنا بۇرا باستايدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى دە جوق ەمەس. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندەگى باستى داقىلى – بيداي. قازىر قازاقستان الەم بويىنشا بيداي ەكسپورتىندا العاشقى التىلىقتا, ال ۇن ەكسپورتىندا بىرنەشە جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندا تۇر. «قازاقستاندىق بيداي» دەگەن ۇعىم بۇگىنگى كۇنى الەمدىك برەندكە اينالعان. بۇعان كەڭ دالامىزدىڭ تابيعي جاعدايى مەن توپىراق ەرەكشەلىگى جوعارى ساپالى ءونىم بەرۋگە جول اشاتىنى انىق. وسى باعىتتا مول ءونىم مەن ساپالى استىق ەڭ الدىمەن, سورتتىڭ ساپاسىنا جانە ونى شىعارعان سەلەكتسيونەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنە تىكەلەي بايلانىستى.
وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن راقىم المابەك ۇلىنىڭ ءبىرجولا عىلىم جولىنا بۇرىلىپ, الەمدەگى سەلەكتسيا سالاسىنىڭ ەڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ودەسساداعى بۇكىلوداقتىق سەلەكتسيا جانە گەنەتيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسۋگە نارتاۋەكەل جاسايدى. 1966 جىلى اعامىزدىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ, اسپيرانتۋراعا قابىلدانادى. ينستيتۋتتا راقاڭ تەك سەلەكتسيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار گەنەتيكا, فيزيولوگيا, بيوحيميا, مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە وسىمدىك يممۋنولوگياسى سىندى ىرگەلى عىلىمداردى مەڭگەرىپ, ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن كۇردەلى عىلىمي ورتانىڭ ۇشان-تەڭىز مول تاجىريبەسىن كوڭىل كوزى مەن كوكىرەگىنە توقىدى. الەمگە ايگىلى سەلەكتسيونەر ف.كيريچەنكودان ءتالىم مەن تاربيە الدى. ۋكراينادا وقىپ ءجۇرىپ-اق, ول كۇزدىك بيدايدىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارۋمەن اينالىسىپ, سورت سىناۋ جۇيەسىندە ايتارلىقتاي تاجىريبە جيناقتادى. ول كەزدە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ قازاقستاندا شىققان سورتتارى وتە از بولعاندىقتان سىرتتان اكەلىنگەن تۇقىمدار ەگىلەتىن. ونىڭ ساپاسى تالاي رەت سان سوقتىردى. وسىناۋ ورىن العان ولقىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ديرەكتورى, قوعام قايراتكەرى مۇحامەتجان ەرلەپەسوۆ جاس عالىمداردى سەلەكتسيا سالاسىنا جاپپاي تارتىپ, ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى. ول كىسى ۋكراينادا سەلەكتسيا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ كەلگەن راقىمعا ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. «قازاق بيدايىنىڭ اتاسى» دەگەن اتاققا يە بولعان راقىم ورازاليەۆتىڭ عىلىمداعى جولى وسىلاي باستالدى.
راقىم المابەك ۇلىنىڭ 1970 جىلدان بەرگى ەڭبەك بەلەستەرى قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ ءىرى ورتالىعى – قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي ينستيتۋتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كەيىپكەرىمىز وسى ورتالىقتا ەڭبەك جولىن اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ باستاپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, شىعىس سەلەكتسيا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ساتىلاي ءوسىپ, 1990 جىلى «كۇزدىك بيدايدىڭ قازاقستاندىق اگروەكوتيپتەرى سەلەكتسياسىنىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ال 1992 جىلى جاڭادان قۇرىلعان قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ (قازاعا) اكادەميك-حاتشىسى بولىپ سايلانىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق سلەكتسيالىق-گەنەتيكالىق جۇمىستارعا جەتەكشىلىك جاسادى. كوپ ۋاقىت وتپەي اعامىز قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاندى. بۇل جىلداردا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اگرارلىق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, جاڭا عىلىمي ورتالىقتار اشىلىپ, سالا قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. بيداي, بۇرشاق, ازىقتىق وسىمدىكتەر, دارىلىك شوپتەر سەلەكتسياسى وڭتايلى جولعا قويىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءارتۇرلى ەكولوگيالىق ايماقتارىندا سەلەكتسيالىق تىرەك پۋنكتتەرى اشىلدى. جاڭادان كەلگەن جاس كادرلاردى دايارلاۋ ءىسى قىزۋ قولعا الىنىپ, سەلەكتسيا مەكتەبى قالىپتاستى. وسى كەلەلى ءىستىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا باعىت-باعدار سىلتەپ, ورازاليەۆ ءجۇردى.
راقىم المابەك ۇلى قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن باسقارعان جىلداردا (1995–2003) ينستيتۋتتا اگروەكولوگيا, ەگىستىك داقىلدارىنىڭ گەنبانكىن قۇرۋ, دارىلىك شوپتەر كوللەكتسياسىن زەرتتەۋ سياقتى جاڭا تۇرعىداعى عىلىمي باعىتتاردى دامىتۋ جۇمىستارى قارقىندى دامىدى. تۇيىندەپ ايتار بولساق, ينستيتۋت وسىمدىكتىڭ جاڭا سورتتارى مەن بۋداندارىن ەنگىزۋدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاتىمدى تابىستارعا قول جەتكىزەدى. ينستيتۋت جاپونيانىڭ حالىقارالىق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى (JIRCAS), بيداي مەن جۇگەرىنى جاقسارتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق (CIMMYT) سەكىلدى حالىقارالىق بايلانىستار جاساۋعا قول جەتكىزەدى. 1998 جىلى ينستيتۋتقا الەمگە تانىمال سەلەكتسيونەر, «جاسىل رەۆوليۋتسيانىڭ» اۆتورى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نورمان بورلاۋت كەلىپ, ينستيتۋتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرگە كوڭىلى مارقايىپ, راقىم المابەك ۇلىنا ءدان ريزا بولىپ قايتتى.
راقىم المابەك ۇلى بۇگىنگە دەيىن ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىمەن بىرگە ءداندى جانە ءداندى بۇرشاقتى داقىلداردىڭ
290-نان استام سورتىن شىعارىپ, ونىڭ 160-ى قازاقستان, ورتالىق ازيا جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ وندىرىسىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.
وسىنداي ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا كەيىپكەرىمىز 1992 جىلى ۋكراينا اگرارلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى, 1998 جىلى رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار اعامىز اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, اوك-ءتى دامىتۋدىڭ 1995–2000 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما باعدارلاماسىن ازىرلەگەنىن, قازاقستان ايماقتارىندا اوك سالاسىنداعى عىلىمي كۇشتەردى شوعىرلاندىرۋعا ارنالعان جاڭا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتاردى ۇيىمداستىرعانىن ەل ۇمىتا قويعان جوق.
قىسقارتا ايتقاندا, اكادەميك عالىمنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى ۇرپاق كادەسىنە جاراپ كەلەدى. ول 750-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ, ونىڭ ىشىندە 22 مونوگرافيانىڭ, ونداعان پاتەنت پەن اۆتورلىق كۋالىكتىڭ اۆتورى. سونداي-اق راقىم المابەك ۇلى جەتەكشىلىگىمەن 69 عالىم عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعادى. وسىلاي ەلىنە ەڭبەگىن ارناعان راقىم ورازاليەۆ ابىرويمەن ابىز جاسىنا كوتەرىلدى. عالىمدىعىمەن قوسا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن ءدىلىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن جاسامپازدىق تۇرعىسىنان جاڭعىرتۋدا دا جانىن سالا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اقساقالعا زەينەت كورۋدى تىلەيمىز.
ءايىپ ىسقاقوۆ,
اكادەميك
قانات تاكەباەۆ,
جۋرناليست
