فوتو: جي
لگبت-نى شەكتەۋ
2025 جىلى پارلامەنت ء«داستۇرلى ەمەس جىنىستىق باعداردى ناسيحاتتاۋعا» تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى. ءتيىستى تۇزەتۋلەر ارحيۆ ىسىنە قاتىستى زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە قابىلداندى. قۇجاتتا لگبت تاقىرىبى قامتىلعان ماتەريالداردى مىندەتتى تۇردە ارنايى بەلگىلەۋ قاراستىرىلعان. ال ء«داستۇرلى ەمەس جىنىستىق باعداردى ناسيحاتتاۋ» اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە باعالانىپ, ايىپپۇل سالۋ جانە قايتالانعان جاعدايدا 10 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ جازاسى كوزدەلەدى.
زاڭ جوباسىنا حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى قارسى شىقتى. HRW, سونداي-اق ەۋرازيالىق دەنساۋلىق, قۇقىق, گەندەرلىك جانە جىنىستىق ارتۇرلىلىك كواليتسياسىن (ECOM) قوسا العاندا, جەتى ۇيىم پارلامەنتتى بۇل تۇزەتۋلەردى قابىلداماۋعا شاقىردى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, زاڭ لگبت قاۋىمداستىعىنىڭ وسالدىعىن ارتتىرىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە قايشى كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ (ICCPR) 19-بابى ءسوز بوستاندىعى مەن اقپارات الۋ قۇقىعىن, ال 26-بابى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ جانە زاڭ الدىنداعى تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
Amanat فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ تۇزەتۋلەردىڭ قابىلدانۋىن قولداپ, باستامانىڭ باستى ماقساتى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن پسيحولوگيالىق ساۋلىعىن قورعاۋ ەكەنىن مالىمدەدى. ال ءماجىلىس دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆ قازاقستان بۇل ارقىلى بالا قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ 17-بابىن ورىنداپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, اتالعان نورما مەملەكەتتەردى بالالاردى زياندى اقپاراتتان قورعاۋعا مىندەتتەيدى.
بيىل قازاقستانعا بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ امبەباپ مەرزىمدىك شولۋ (UPR) شەڭبەرىندە ۇسىنىستار بەرىلگەن. وندا جىنىستىق باعدار مەن گەندەرلىك سايكەستىككە بايلانىستى كەمسىتۋشى نورمالاردى جويۋ جانە لگبت قاۋىمداستىعىنىڭ ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ قاجەتتىگى اتاپ وتىلگەن.
باستاماشىلار بۇل زاڭ پاكەتىن – ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى, «باتىستان كەلەتىن يدەولوگيالىق ىقپالعا توسقاۋىل» دەپ ءتۇسىندىردى. ءماجىلىس مىنبەرىندە بۇل تاقىرىپ كوبىنە مورال, وتباسى, ۇلتتىق بولمىس مازمۇنىندا ايتىلدى.
ال, قوعام رەاكتسياسى ەكىگە ءبولىندى: قولداۋشىلار – مەملەكەت شەكارانى عانا ەمەس, قۇندىلىقتى دا قورعاۋى ءتيىس» دەدى. ال سىناعاندار – زاڭنىڭ تۇجىرىمداماسى ب ۇلىڭعىر, ول تسەنزۋراعا, كەز كەلگەن كونتەنتتى «پروپاگاندا» دەپ تانۋعا, حالىقارالىق سىن مەن يميدجدىك تاۋەكەلگە
اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
ەلىمىزدە لگبت ۇيىمدارى جابىلسىن دەگەن باستاما كوتەرگەن پەتيتسيا پايدا بولعان ەدى. ال قاراشا ايىندا قوعام بەلسەندىسى پارلامەنتكە ۇندەۋ جاسادى.
ۋاقىت بەلدەۋى رەفورماسى
ەسكە سالايىق, اتالعان وزگەرىس 2024 جىلى دا تالقىلانىپ كەلدى. 2025 جىلى بۇل تاقىرىپ الەۋمەتتىك-ساياسي داۋعا اينالدى. قازاقستاننىڭ ءبىر ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋدىڭ ماسەلەسىنە كەيبىر ازاماتتار قارسى شىعىپ, ۋاقىت بەلدەۋى وزگەرىسى – كۇندەلىكتى ءومىر مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىككە اسەر ەتەدى دەپ مالىمدەلدى جانە حالىقتىڭ ءبىر بولىگى ءوزىن شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنەن تىس قالعانداي سەزىنەتىنى ايتىلدى.
2025 جىلعى 14 ناۋرىزدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىنعى ۋاقىت بەلدەۋىنە ورالۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ۇكىمەت شەشىمىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى
«ۇكىمەت پەن پارلامەنت بۇل ماسەلەنى تالقىلادى. ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, شەشىمگە كۇمان كەلتىرگەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ قاۋپى مەن كۇمان-كۇدىگى راستالعان جوق. ۇكىمەتتىڭ جانە دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ, سونداي-اق مامانداردىڭ ۋاجىمەن كەلىسەمىن: ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, حالقىمىزدىڭ سانى دا سالىستىرمالى تۇردە العاندا كوپ ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى بولۋعا ءتيىس. بۇل ءتاسىل مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن جەڭىلدەتەدى, لوگيستيكا مەن كوپتەگەن بيزنەس-ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىمەن پىكىرتالاستى دوعارۋ قاجەت دەپ ويلايمىن, ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق», دەدى پرەزيدەنت.
(كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»)
بيلىكتىڭ ۇستانىمى – ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە, باسقارۋ مەن لوگيستيكانى جەڭىلدەتۋگە, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنۋگە نەگىزدەلدى.
ال حالىق ءۇشىن بۇل – بيولوگيالىق ىرعاقتىڭ بۇزىلۋى, بالالار مەن جۇمىسشىلاردىڭ بەيىمدەلۋ قيىندىعى, وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەۋى دەگەن ماسەلەلەردى العا شىعاردى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل رەفورما ەڭ «تۇرمىستىق نارازىلىق» تۋدىرعان باستاما بولدى.
ەسكە سالايىق, ەلىمىز بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە 2024 جىلى 1 ناۋرىزدان باستاپ كوشكەنى ءمالىم. ەل ايماقتارىندا تىرشىلىك تىنىسى بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە سايكەس ايقىندالا باستادى.
تۇيىندەي ايتقاندا, اتالعان داۋ – عىلىمي دالەل مەن ادام سەزىمى ءاردايىم سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن انىق كورسەتتى.
ءتىل ماسەلەسى دە وزىندىك داۋ تۋعىزدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل 17-18 قىركۇيەكتە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VIII سەزىندەگى سويلەگەن سوزىندە ءتىل ماسەلەسى تۋرالى «كەز كەلگەن تىيىم سالۋ ارەكەتتەرى توقتاتىلاتىنى» ايتقان.
«قازاقستاندا ءبىز بۇل نەگىزىنەن جاھاندىق سيپاتتاعى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ولار ىشكى ساياساتىمىزدىڭ وزەگىندە تۇر. ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق جانە حالىقارالىق توزىمدىلىك پەن ءوزارا قۇرمەت ساياساتىن ۇستانۋ – تۇبەگەيلى ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ ايتقان ەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت بىرلىك ارتۇرلىلىكتە ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, مۇنداي ساياساتتى السىرەتۋگە نەمەسە بەدەلىن تۇسىرۋگە باعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەت زاڭ اياسىندا قاتاڭ تۇردە توقتاتىلاتىنىن مالىمدەدى.
«ەلدەگى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, بارلىق ەتنوستاردى قۇرمەتتەۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ساياساتتى بۇزۋعا باعىتتالعان نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتتە نە قوعامدىق كەڭىستىكتە تىلدەردى قولدانۋدى شەكتەۋگە تىرىسقان كەز كەلگەن ارەكەت توقتاتىلىپ, وعان قۇقىقتىق باعا بەرىلەدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت – ءتىل ماسەلەسىن ساياسيلاندىرماۋعا, قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قاتار الىپ جۇرۋگە, قوعامدا راديكال ۇستانىمدارعا جول بەرمەۋگە شاقىردى.
قوعامدا بۇل ءسوز ءارتۇرلى قابىلداندى: ءبىر تاراپ بايسالدى, سابىرلى ۇستانىم دەپ باعالادى; ەكىنشى تاراپ قازاق ءتىلىنىڭ ناقتى مارتەبەسى مەن قولدانىلۋى كەيىنگە ىسىرىلادى دەگەن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە: ء«تىل – كەلىسىمنىڭ قۇربانى بولماۋى ءتيىس» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلدى. وسىلايشا, مەملەكەت پەن قوعام اراسىندا ءتىل ماسەلەسى ءالى دە «نازىك ماسەلە ەكەنىن» كورسەتتى.
استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VIII سەزى باستالدى.
(فوتو: Akorda.kz)
داۋلى مالىمدەمەلەردەن قانداي تۇجىرىم شىعادى؟
2025 جىلعى داۋلى باستامالار ءبىر نارسەنى انىق كورسەتتى – بيلىك كوبىنە تۇراقتىلىق, باقىلاۋ, باسقارۋ لوگيكاسىمەن سويلەسە, قوعام اشىقتىق, ديالوگ جانە تۇسىنىكتى ەرەجە كۇتەدى.
بيلىك پەن قوعامنىڭ ءتىل تابىسۋى ءۇشىن – شەشىم قابىلدار الدىندا قوعامدىق كەڭ تالقىلاۋ, ءتۇسىندىرۋدىڭ فورمالدى ەمەس تاسىلدەرى قولدانىلۋى كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى.
