وڭتايلىسى ونلاين تولەم بە؟

Ranking.kz دەرەگىنشە, ەلىمىزدە تولەم كارتالارىنىڭ سانى 83 ملن-عا جەتكەن. 10 جىل بۇرىن ادام باسىنا ءبىر كارتا دا جەتپەيتىن, ال قازىر ءار وتانداسىمىزدا ورتا ەسەپپەن 4 كارتا بار. ونلاين تولەم بۇرىنعى ادەت ەمەس, كۇندەلىكتى قارجى مادەنيەتىنە اينالدى. كارتالار كوبەيگەن سايىن تولەم جاساۋ ءتاسىلى دە وزگەردى. بيىل قاڭتار مەن قىركۇيەك ارالىعىندا ەلدەگى قولما-قولسىز تولەمنىڭ جالپى كولەمى 135,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15,5%-عا جوعارى. بارلىق اقشا اينالىمىنىڭ 87%-ى – ءدال وسى ونلاين وپەراتسيالاردىڭ ۇلەسىندە. ال قولما-قول اقشا شەشۋ 13% عانا بولدى.

«ونلاين تولەم بۇگىندە باس­تى قارجى ارناسىنا اينالدى. بارلىق وپەراتسيانىڭ 80%-ى ينتەرنەت پەن ءموبيلدى قوسىمشا ار­قى­لى ورىندالدى. ياعني 108,3 ترلن تەڭگە ونلاين جولمەن وتكەن. QR كود ارقىلى جاسالعان تولەمدەر 10,3%, ال POS تەرمينالدار ۇلەسى 9,6% دەڭگەيىندە قالدى. بۇل – ونلاين تولەمنىڭ ابدەن داعدىعا اينالعانىن بىلدىرەدى. حالىق تولەم جاساۋدا تەلەفونعا تولىق سەنەدى. تولەم جاساۋ مۇمكىندىگى كەڭەيۋى ءۇشىن ينفراقۇرىلىم دا بىرگە دامىپ كەلەدى. 2025 جىلعى 1 شىلدەدە ەلدە 910,7 مىڭ كاسىپكەر تولەم قابىلداعان. ولار 1 مىڭنان اسا ساۋدا نۇكتەسىندە قىزمەت كورسەتەدى. ونلاين بانكينگ تە ارتتا قالعان جوق. 2025 جىلعى 1 شىلدەدەگى مالىمەت بويىنشا, بانكتەردىڭ ونلاين سەرۆيستەرىندە 27,1 ملن بەلسەندى قولدانۋشى تىركەلگەن. بۇل ءبىر جىل ىشىندە 12% ءوسىم بەرگەن. وسىنىڭ ءبارى كەزدەيسوق ۇدەرىس ەمەس. مەملەكەت قارجى سەكتورىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن بىرنەشە ستراتەگيالىق قۇجات قابىلدادى. Open API مەن Open Banking جۇيەسىن دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما 2023–2025 جىلدار ارالىعىن قامتيدى», دەلىنگەن زەرتتەۋدە.

تسيفرلىق تەحنولوگيا قارجى سالاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العاننان كەيىن ەلىمىزدە كەيىنگى كەزدە ءبىر ەرەكشە جاعداي بايقالىپ وتىر. كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستايتىن قاعاز اقشا ازايعان. ادەتتەگى اينالىمداعى قاراجات جوقتىڭ قاسى. كاسىپكەرلەر ءبىر-بىرىنە قاراپايىم تولەمدى دە قيىندىقپەن جاسايتىن بولدى. وسى قۇبىلىستى كونسالتينگ سالاسىنىڭ مامانى دامير مۋسين انىق ايتىپ بەردى.

 «قازىر كاسىپكەرلەردى ەڭ كوپ الاڭداتاتىن نارسە سالىق ەمەس. تەكسەرىس ەمەس. باسەكە دە ەمەس. ەڭ ۇلكەن ماسەلە – كومپانيالاردا اقشا تاۋسىلىپ بارا جاتىر. ليكۆيدتى قارجى جوق. سونىڭ كەسىرىنەن مامىلەلەر كەيىنگە قالىپ جاتىر. كاسسا بوساپ قالدى. ەڭ جامانى, بارتەر قايتا ورالدى. بۇل جاعداي ەلىمىزدە سوڭعى رەت 90-جىلدارى بولعان ەدى», دەدى ول.

ەكونوميكادا اقشا ازايدى. اسىرەسە بيزنەستە, اينالىمدا جۇرەتىن قولما-قول اقشا, ياعني, كەش قاتتى تاپشى. كاسىپكەرلەر اقشا جوق بولعاندىقتان مامىلەلەردى كەيىنگە قالدىرىپ, تولەمدەردى كەشىكتىرىپ وتىر. بازاردا «قاعاز اقشا جوق» دەگەن ءسوز جيىلەپ كەتكەنى دە سوندىقتان.

«بازالىق مولشەرلەمە – 18%, دەپوزيتتەردىڭ تابىسى – 16-18%. ياعني ادام كاسىپ اشقانشا, تاۋەكەلگە بارعانشا, اقشاسىن بانككە سالىپ, تىنىش جۇرە بەرگەن ءتيىمدى. ال وندىرىستەگى تابىس شامامەن 10-15% عانا. زاۋىت ۇستاپ, 200 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ستانوك جوندەپ اۋرەلەنگەنشە, اقشاڭدى دەپوزيتكە سالعان جەڭىل. قازىر كاسىپكەرلەردىڭ كوبى وسى جولدى تاڭدادى. سوندىقتان اقشا اينالىمنان بانكتەرگە كەتىپ, بيزنەسكە جەتپەي قالدى. وسىلايشا, قولما-قول اقشانىڭ ءوزى تاپشى رەسۋرسقا اينالدى. اقشاسى بار كومپانيا مىقتى, اقشاسى جوق كومپانيا السىرەپ, نارىقتان شىعىپ قالۋى مۇمكىن», دەپ ءتۇسىندىردى د.مۋسين.

دەمەك, ەلىمىزدە كەش تاپشى­لى­عى­نىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى. ەكىنشىسى – ەكونوميكاداعى جالپى اقشا كولەمىنىڭ ازدىعى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى اقشا دەڭگەيى ءىجو-ءنىڭ 36–39% مولشەرىندە تۇر. ال رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 55–60 %, ەۋروپادا 100%, اقش-تا 90% شاماسىندا. ءۇشىنشى سەبەپ – حالىقتىڭ قولىنداعى كەش كوبەيگەنىمەن, بيزنەسكە جەتپەي وتىر. ادامدار اقشانى دەپوزيتتە ۇستايدى نەمەسە ۇيىندە ساقتايدى. ال كومپانيالار قولما-قول قاراجاتقا مۇقتاج.

تۇسىنگەنىمىزدەي, ەلىمىزدە قولما-قول اقشانى بانككە تاپسىرۋ كەيدە اۋىر مىندەت بولىپ كەتكەن. سۇرىپتاۋ, ءار نومينالدى بولەك دايىنداۋ, توزىعى جەتكەنىن اجىراتۋ سياقتى تالاپتار كوپ ۋاقىت الادى. ەندى ۇلتتىق بانك وسى ءۇردىستى وڭتايلاندىرۋعا كىرىستى. «اشىق نقا» پورتالىندا جاڭا ەرەجەلەر جوباسى تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. جاڭا ۇسىنىس بويىنشا بۇل تالاپ الىنىپ تاستالادى. ەندى كومپانيا­لار اقشانى ەشبىر سۇرىپتاۋسىز, سول كۇيىندە تاپسىرا الادى. ياعني كاسساداعى ءتۇسىمدى قالاي بار, سولاي وتكىزەدى. مونەتاعا دا جەڭىلدىك جاسالادى. بۇرىن مونەتانى ارنايى تارتىپپەن وراپ وتكىزسە, ەندى «ترانسپورتتىق پاكەت» دەگەن جاڭا, قاراپايىم قاپتاما ەنگىزىلەدى. بۇل مونەتانى جيناۋ, ساقتاۋ, جەتكىزۋدى وڭايلاتادى. سونىمەن بىرگە قۇجاتتارداعى ەسكى نورمالار جاڭارتىلىپ, قازىرگى زاڭدارعا سايكەستەندىرىلەدى.

بۇل قۇبىلىس تەك بىزدە عانا بولىپ جاتقان جوق. شەتەلدەردى الدە­قاشان الەككە سالعان. حالىق­ارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكى (BIS) جۇرگىزگەن كولەمدى زەرتتەۋ قولما-قول اقشانىڭ ءالى دە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن انىق كورسەتەدى. زەرتتەۋدە «تسيفرلىق تولەم قانشا وسسە دە, ناقتى اقشا قوعام ءۇشىن قاۋىپسىزدىك جاستىعى بولىپ قالا بەرەدى. داعدارىس كەزىندە ادامدار قولما-قول قارا­جاتقا كوبىرەك سۇيەنەدى» دەپ جازىل­عان. ياعني ەكونوميكانىڭ تۇراق­تىلىعى ونلاين جۇيەگە عانا ەمەس, اينالىمداعى ناقتى اقشاعا دا بايلانىستى.

زەرتتەۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇجىرىمى بار. BIS ماماندارى اقشاسىز ەكونوميكانىڭ شەكتەن تىس دامۋى اينالىمداعى ليكۆيدتىلىكتى ازايتىپ, شاعىن بيزنەس پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا قيىندىق تۋعىزاتىنىن ايتادى. مۇنداي ەلدەردە تولەم تىزبەگى باياۋلاپ, مامىلەلەردىڭ ۋاقتىلى ورىندالۋى قيىنداي تۇسكەن. زەرتتەۋدەگى ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك, اقشاسىز جۇيە تولىق باسىم ەلدەردە ترانزاكتسيالىق كەشىگۋلەر 15 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان.

ResearchGate پورتالىندا جاريالانعان «Adoption of Cashless Economy in the World» اتتى حالىقارالىق شولۋدا دا وسى ماسەلە كوتەرىلگەن.

«قولما-قول اقشانىڭ تىم ازايۋى نارىقتاعى اقشانىڭ اينالىمىن تەجەيدى. تسيفرلىق تولەم وسكەنىمەن, ناقتى اقشاعا سۇرانىس ەشقاشان نولگە تۇسپەيدى. ءتىپتى ەڭ دامىعان ەلدەردە دە قولما-قول قارجى ەكونوميكاداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ءبىر بولىگى. ماسەلەن, سكانديناۆيادا ونلاين تولەم 95 پايىزدان اسقانىمەن, داعدارىس كەزەڭىندە حالىق پەن بيزنەس قولما-قول اقشاعا قايتا جۇگىنگەن», دەپ جازىلعان زەرتتەۋدە.

وسى زەرتتەۋلەردەن تۇيگەنىمىز, قولما-قول اقشانىڭ ازايۋى – تابيعي ۇدەرىس, بىراق ونىڭ شەكتەن تىس تومەندەۋى ەكونوميكالىق تىنىستى تارىلتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. عالىمدار مۇنى «تسيفرلىق ىڭعاي­لىلىقتىڭ كولەڭكەسى» دەپ اتايدى. «ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋى دا زاڭدى.

حالىقارالىق تاجىريبە ءۇش باعىتتى كورسەتەدى. ءبىرىنشىسى, تسيفرلىق تولەمدى دامىتۋ توق­تاماۋى كەرەك, بىراق ونىمەن قاتار قولما-قول اقشاعا قولجەتىمدىلىكتى ساقتاۋ قاجەت. بۇل بانكومات جەلىسىن ۇلعايتۋ, قولما-قول قىزمەتتەردى جەڭىلدەتۋ سياقتى شارالار. ەكىنشىسى, شاعىن بيزنەسكە اينالىمدىق كاپيتالدى قولداۋ باعدارلامالارى ۇسىنىلۋعا ءتيىس. الەمدىك زەرتتەۋلەر قىسقا مەرزىمدى ميكروكرەديتتەر مەن جەڭىلدەتىلگەن اينالىم نەسيەلەرى نارىقتىڭ تىنىسىن اشاتىنىن كورسەتەدى. ءۇشىنشى باعىت – قارجى سالاسىنداعى تەڭگەرىم. اقشا تەك تسيفرلىق جۇيەدە جينالىپ قالماي, ناقتى سەكتوردا ەركىن قوزعالۋىنا جاعداي جاسالعاندا عانا ەكونوميكا قالىپتى جۇمىس ىستەيدى.