نەسيە مەن نەسىبە

وتىنىشتەر سانىنىڭ ءوسۋى, زەي­نەتاقى قورىنان اۋدا­رىم­­دار, جەڭىلدەتىلگەن باعدار­لا­ما­لار­دىڭ كەڭەيۋى نارىقتاعى بەلسەندىلىككە وڭ اسەر ەتكەنىمەن, ونىڭ تابيعي تۇردە دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. سوزىمىزگە قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى جا­ريالاعان دەرەكتەر دالەل بولا الادى. قاۋىمداستىقتىڭ تالداۋ ورتالىعى ەلى­مىز­دىڭ 9 اي ىشىندەگى يپوتەكا نارىعىنا شولۋ جا­ساعان.

«2025 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا يپوتەكاعا بەرىلگەن ءوتىنىش سانى 772,2 مىڭعا دەيىن ارتقان, ياعني, بىل­تىر­عى كورسەتكىشتەن (700,6 مىڭ) 10%-عا­ ­جوعارى. ال وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاڭا يپوتەكالىق نەسيەلەردىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25,1%-عا ءوسىپ, 1,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. مۇنداي وسىمگە قولايلى دەموگرافيا جاعدايى, جالاقىنىڭ ءوسۋى جانە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوعارىلاۋى, سونداي-اق ءىرى قالالارداعى تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا دەگەن ۇلكەن سۇرانىس سەبەپ بولىپ وتىر», دەپ جازدى قاۋىمداستىق ساراپشىلارى.

دەگەنمەن كەرى كورسەتكىشتەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا ماقۇلدانعان وتىنىمدەر ۇلەسى 39,2%-دان 25,2%-عا دەيىن تومەندەگەن. بۇل نارىققا ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە فاكتوردىڭ اسەر ەتۋىنە بايلانىستى: بازالىق مولشەرلەمە ءوستى, تولەم قابىلەتتىلىگىنە تالاپتار قاتاڭ­دادى, ال جتسم-ءدى (جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مول­شەرلەمەسىن) ازايتۋعا دەگەن ارەكەت ناتي­جەسىز بولدى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاعداي, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى قوسىمشا نارىقتىق ەمەس كوزدەردىڭ ەسەبىنەن قولداۋ تاۋىپ وتىر. مىسالى, بيىل تۇرعىن ءۇي جاع­دايلارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بجزق-دان اۋدارىمدار كولەمى رەكوردتىق دەڭ­گەيگە مينۋس 450 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. بۇل باعانىڭ ءوسۋىن جىلدامداتىپ, ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمدەرىن جانداندىرتىپ جاتىر. قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى وسى احۋالعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.

«نارىقتىق ەمەس قارجىلاندىرۋدى (جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار جانە بجزق-دان اۋدارىمدار) كەڭەيتۋ باعا قىسىمىن كۇشەيتىپ, نارىقتاعى كەلىسىمدەردىڭ جوعارى بەلسەندىلىگىن ساقتايدى, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن ىرگەلى مۇمكىندىكتەرى اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, باسپاناعا قول جەتكىزۋدەگى «قۇرىلىمدىق الشاقتىقتى» ارتتىرادى», دەلىنگەن قاۋىمداستىق دەرەگىندە.

وسىعان قاراعاندا يپوتەكا كولەمى ءوسىپ جاتقان سياقتى. بىراق تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, نارىقتا تەپە-تەڭدىك جوق ەكەنى انىق بايقالادى. كوممەرتسيالىق يپوتەكا كوپ ادامعا قولجەتىمسىز بولىپ بارادى. ال ءوسىم نەگىزىنەن جەڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ, زەينەتاقى جيناعىنان اۋدارىلعان قارجىنىڭ ەسەبىنەن عانا ءجۇرىپ وتىر. ياعني يپوتەكا نارىعى وزدىگىنەن ەمەس, مەملەكەت بەرگەن مۇمكىندىكتىڭ ارقاسىندا دامىپ وتىر. سول سەبەپتى بۇكىل جۇيە مەملەكەتتىك قارجىعا قاتتى تاۋەلدى بولىپ بارا جاتىر.

ال كەلەر جىلى قانداي وزگەرىس بولماق؟ 2026 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ, ەلىمىزدە يپوتەكا بويىنشا جتسم-ءدى ايقىنداۋ تارتىبىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ۇكىمەت وتىرىسىندا اتاپ وتكەن بولاتىن.

«مۇنداي ءتاسىل نەسيەنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىن جانە نارىقتىڭ ناقتى جاعدايلارىن ەسكەرەتىن بولادى, بۇل نەعۇرلىم سالماقتى جانە ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن شەشىم», دەدى س.جۇمانعارين.

ونىڭ سوزىنشە, ۇكىمەت ماكسيمالدى مولشەرلەمەنى باستاپقى جارنا كولەمىنە جانە  نەسيە مەرزىمىنە, ياعني ناقتى قارىزدىڭ تاۋەكەل دەڭگەيىنە بايلانىستىرۋدى قاراستىرىپ جاتىر. مۇنداي قادام بانك­تەرگە بارىنشا يكەمدى مولشەرلەمەلەردى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اشىپ ايتار بولساق, باستاپقى جارناسى ءىرى جانە نەسيە مەرزىمى قىسقا قارىز الۋشىلارعا يپوتەكا ارزانىراق, ال نەعۇرلىم تاۋەكەلى جوعارى قارىزدار ءۇشىن قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. جاڭا ادىستەمە قارىز الۋشىلاردىڭ ايىرماشىلىعىن ەسكەرۋسىز بارلىعىنا شامامەن 25% دەڭگەيىندە ماكسيمالدى مولشەرلەمەدە بەكىتىلەتىن قولدانىستاعى بىرىڭعاي ەرەجەلەردى الماستىرماق.

ال جاڭا ەرەجە قاراپايىم حالىققا قانداي مۇمكىندىك پەن سىن-قاتەرلەر اكەلەدى؟ بۇل تۋرالى يپوتەكا ساراپشىسى گۇلبيبى جاقسىبايدىڭ پىكىرىن سۇراپ كوردىك. ونىڭ سوزىنشە, تۇرعىن ءۇيدىڭ باستاپقى جارناسىن جيناۋعا قينالاتىن جاس وتباسىلار مەن تابىس دەڭگەيى ورتاشا ازاماتتارعا يپوتەكا الۋ مۇمكىندىگى تومەندەۋى مۇمكىن.

ء«ۇي الۋدى ويلاپ جۇرگەن تالاي وتباسى قازىر نەسيە شارتتارىن قايتا قاراپ, ەسەپ-قيسابىن جاڭادان جاساپ جاتىر. ويتكەنى پايىزدىق مولشەرلەمە وسكەن سايىن اي سايىنعى تولەم دە كوبەيەدى, جالپى ارتىق تولەم دە ۇلكەيەدى. سونىڭ كەسىرىنەن كوپ ادام «ازىرشە كۇتە تۇرايىق» دەپ, ساتىپ الۋدى كەيىنگە شەگەرۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل اسىرەسە باسپاناسىز جۇرگەندەر ءۇشىن وڭاي شەشىم ەمەس. بىراق وسى جاعدايدىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. كرەديت قىمباتتاعان سايىن ادامدار العاشقى جارنانى كوبى­رەك جيناۋعا تىرىسادى. العاشقى جارنا نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم اي سا­يىنعى تولەم ازايادى, بانك الدىنداعى تاۋە­كەل دە تومەندەيدى. بۇل كوپشىلىككە پسي­حولوگيالىق ءارى قارجىلىق تۇرعىدا جە­ڭىلىرەك. ارينە, بارىنە بىردەي وڭاي ەمەس. تابىس ازايماي, كەرىسىنشە كوبەيىپ جاتقان ادام سيرەك. تۇرمىس, باعا, كۇندەلىكتى شىعىندار بار. دەگەنمەن ءدال وسىنداي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ۇتاتىن تۇسى دا جوق ەمەس. العاشقى جارناسىن الدىن الا جيناپ قويعاندار نەسيەنى ۇزاق ەمەس, قىسقا مەرزىمگە الاتىندار, تابىسى تۇراقتى ادامدار ايقىن ارتىقشىلىققا يە. ويتكەنى نەسيە مەرزىمى قىسقارعان سايىن ارتىق تولەم دە از بولادى», دەيدى ساراپشى.

داۋلەت جادىراسىن,

جۋرناليست