مادەني وقيعالار شەرۋى

«مادەنيەت – ۇلتتىڭ تولقۇجاتى. جاھان جۇرتى ەلىمىزدى, ەڭ الدىمەن, ونەرىمىز ارقىلى تانىپ-بىلەدى. ءبىز – ۇلى دالادا تامىر جايعان بىرەگەي مادەنيەت­تىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز. قازاق جەرىنەن شىق­قان قايتالانباس ونەر يەلەرىنىڭ تەڭدەسسىز تۋىن­دىلارى تۇتاس ۇلتتى تاربيەلەدى. قازىر ءتول مادەنيەتىمىز دۇنيە جۇزىنە تانى­لىپ جاتىر. تالانتتى مۋزىكانتتارىمىز الەمدىك ساحنالاردا تابىستى ونەر كورسە­تىپ ءجۇر. قازاق كينوگەرلەرى ءتۇرلى حالىق­ارالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ, ساراپ­شىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولۋدا», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

ەسكە سالساق, ەلىمىزدە بىلتىردىڭ وزىندە 45 جاڭا مادەنيەت نىسانى سالىن­عان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن, بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى. مەملەكەت باسشىسى ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ بۋرابايدا وتكەن وتى­رىسىندا ايماقتاعى تەاترلاردى دا­مىتۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردى. تەاترلاردىڭ كوپشىلىگى تولىق جاڭعىر­تۋدى قاجەت ەتەتىنى راس. وسى ورايدا «جاستار» تەاترىنىڭ عيماراتىن جون­دەۋ جوسپارلانىپ, سونداي-اق استانا قالاسىندا قۋىرشاق تەاترى ءۇشىن جاڭا عيمارات سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىر. ال الداعى جىلدارى سەمەي, قوناەۆ جانە اقتوبە قالالارىندا جاڭا دراما تەاتر عيماراتتارىن سالۋ كوزدەلگەن. بۇعان قوسا, رەسپۋبليكالىق تەاتر­لار­دىڭ عيماراتتارىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايت­قاندا, الماتى قالاسىنداعى مۇحتار اۋە­­زوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى مەن ناتاليا ساتس اتىنداعى مەم­لەكەت­تىك اكادەميالىق ورىس بالالار مەن جاسوس­پىرىمدەر تەاترىنىڭ عيما­راتتارى رەكونسترۋكتسيالانىپ جاتىر. بۇل باعىتتا باسقا دا مادەني ورىندار بار.

ايتا كەتەيىك, بيىل بارلىعى 61 ما­دە­نيەت نىسانىنىڭ قۇرىلىسى اياق­تالدى. وڭىرلەردە 251 نىساندا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق ەلوردانىڭ تاريحىن زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالاتىن «بوزوق» ارحەو­لوگيالىق پاركىن قۇرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ كەلەدى.

مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىن الەۋ­مەتتىك قولداۋ – باسىم باعىت­تاردىڭ ءبىرى. ازاماتتىق قىزمەتشى­لەر­دىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ جالاقى­سى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرىلدى. ماسەلەن, 2022–2025 جىلدار ارالىعىندا مادەنيەت جانە ارحيۆ ۇيىمدارىندا ەڭبەك ەتەتىن 64 مىڭ قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى جىل سايىن 20 پايىزعا ءوستى. مەملەكەت سون­­داي-اق ونەر سالاسىنداعى كورنەكتى تۇلعا­لاردى ستيپەنديالار مەن ماراپات­تار ارقىلى ىنتالاندىرۋدا. جىل باسىندا مادەنيەت سالاسىنىڭ 75 وكىلىنە مەملە­كەتتىك ستيپەنديا تاعايىندالدى. پرەزي­دەنت جارلى­عىنا سايكەس بىرقاتار ازامات قازاقستان مادەنيەتىن دامىتۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ماراپاتتالدى.

سونىمەن قاتار بىرقاتار جەتەك­شى ما­دەنيەت مەكەمەلەرى رەسمي تۇردە «اكا­­دەميالىق» مارتەبە الدى. ولار­دىڭ قاتار­ىندا ب.ريموۆا اتىنداعى تال­دى­­­قور­عان دراما تەاترى, الماتى مەم­لەكەت­تىك قۋىر­شاق تەاترى, ا.توقپا­نوۆ اتىن­داعى جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترى, ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى باتىس قازاق­ستان وبلىستىق فيلارمونياسى بار.

بيىل اقتاۋ قالاسى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ جاريالاندى. بۇل مارتەبەنى حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى بەردى. اقتاۋ جيىرمادان استام ەلدىڭ مادەنيەت مايتالماندارىن قابىل­داپ, فەستيۆال, كورمەلەر, كونفەرەنتسيالار مەن شىعارماشىلىق جوبالار ۇيىمداستىردى.

رۋحاني مۇرالارىمىز تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلە باستادى. تاياۋدا ۇلتىمىزدىڭ ءبىر جارىم مىڭ ءان-كۇيى مەن فولكلورلىق مۇراسى ەڭ تانىمال حالىقارالىق پلاتفورمالارعا سالىندى. ءتول ونەرىمىز كرەاتيۆتى ءوندىرىس ارقىلى بارىنشا ناسيحاتتالادى.

ءيا, اتالعان سالاداعى بيىلعى جەتىستىك­تەرگە جەكەلەي توقتالعانىمىز ءجون بولار. بەيجىڭ قالاسىندا قازاقستاننىڭ مادەنيەت ورتالىعى اشىلعانى ەستە. رۋحاني ورتا ونەر, ءتىل جانە مادەني الماسۋعا, ەلىمىزدىڭ مۇراسىن تانىستىرۋعا ارنالعان اۋقىمدى الاڭعا اينالدى. ورتالىق بۇگىندە 2000-نان استام ادامدى قابىلداپ ۇلگەردى. مادەنيەت الاڭى كورمە, ءبىلىم بەرۋ جانە اعارتۋشىلىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاننىڭ مادەني ديپلوماتياسىن نىعايتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىنا تولىق ساي كەلەدى.

سونداي-اق بيىلعى مادەني وقيعالار­دىڭ ىشىنەن نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز. اتاۋلى كۇن يۋنەسكو-نىڭ 2024–2025 جىلدارعا ارنالعان حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتەتىن مەرەيتويلار تىزىمىنە ەندى. بۇل – كومپوزيتوردىڭ الەمدىك مۋزىكا مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن ايقىندايتىن ايتۋلى وقيعا. يۋنەسكو كومپوزيتوردىڭ قازاق ءداس­تۇرىن, فولكلورلىق مۇرا مەن زاماناۋي مۋزىكانى ۇيلەستىرە بىلگەن كاسىبي شەبەرلىگىن جوعارى باعالادى.

حاكىم ابايدىڭ 180 جىلدىعى دا كەڭ كولەمدە وتكەرىلدى. بىرقاتار ناتيجەلى جوبالار جەمىسىن بەرىپ, ەلگە پايدالى جۇمىس اتقارىلدى. وسى ورايدا ريم قالاسىندا اقىننىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. بۇل ماڭىزدى وقيعا يتاليا حالقىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, قازاقستان مەن ەۋروپا اراسىنداعى مادەني بايلانىستى نىعايتتى. ال قىرعىزستاننىڭ وش قالاسىندا اباي اتىنداعى كوشە, ەسكەرتكىش جانە مۋزەي اشىلدى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستىڭ رامىزىنە اينالدى. سونداي-اق ارمەنياداعى قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى اياسىندا ەرەۆان قالاسىندا اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى ساياباق اشىلدى. بۇل وقيعا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەرەۆانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەلىسىمدەرى ناتيجەسىندە جۇزەگە استى.

قازاقستان مەن قىرعىزستان پرەزي­دەنت­تەرى قاتىسقان مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆقا ارنالعان ەسكەرت­كىش اشىلعانىنا دا ەرەكشە قۋاندىق.

بۇدان بولەك, بيىل ارمەنيا مەن رەسەيدە قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى ءوتتى. ال قازاقستاندا ۆەتنام حالقى­نىڭ مادەني كۇندەرى ۇيىمداستىرىلدى. مۇنداي ءىس-شارالار حالىقارالىق مادەني كوممۋنيكاتسيانى نىعايتىپ, ەلدىڭ شى­عارماشىلىق جوبالارعا دەگەن قىزىعۋ­شى­لىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

بيىل ەل تەاترلارى دا ايتارلىقتاي جە­تىستىكتەرگە جەتتى. «استانا وپەرا» تەاترى­نىڭ شەتەلدەگى گاسترولدەرى
انشلاگپەن ءوتىپ, تەاتر ارتىستەرىنىڭ ونەرى الەمنىڭ جەتەك­شى ساحنالارىندا جوعارى باعا­لان­دى. اتاپ ايتقاندا, نۇرسۇلتان انۋار­بەك الەمدىك وپەراداعى ەڭ بەدەل­دى جوبا­لار­دىڭ ءبىرى – ۇلكەن تەاتردىڭ جاستار باعدارلاماسىنا كونكۋرس ارقىلى قابىلداندى.

ۇلتتى ورگە باستايتىن عادەتتەردىڭ ءبىرى – وقۋ مەن بىلىمگە قۇشتارلىق ەكەنى ءسوزسىز. ء«بىز وزىق ويلى ەل بولامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, كىتاپ وقيتىن ەل بولۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوز بۇگىندە يدەولوگيالىق قۇرالعا اينالىپ ۇلگەردى. بيىل العاش رەت «ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن» اتاپ وتكەنىمىز وسىنىڭ ايقىن دالەلى. يگى باستاماعا حالىق تا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىردى. اسىرەسە جاستار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. ياعني بۇل وسىنداي رۋحاني مازمۇندى جوبالاردىڭ ناتيجەلى جالعاساتىنىن بىلدىرسە كەرەك.