Cيمپوزيۋمى اياسىندا وتكەن «فيلوسوفيا, ادىلەت جانە ادامگەرشىلىك: زاماناۋي ترانسفورماتسيالار داۋىرىندەگى تۇركى وركەنيەتىنىڭ ساباقتاستىعى» اتتى پلەنارلىق وتىرىستا قازاقستان كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا ماڭىزدى دا تەرەڭ ماعىنالى ءىس-شارانى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وكىلەتتى كەڭەس توراعاسى مۇحيتتين شيمشەك پەن رەكتور جانار تەمىربەكوۆاعا العىسىن ءبىلدىردى. قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ رۋحاني نەگىزگە سۇيەنگەندە عانا قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
«نەلىكتەن ءبىز « ۇلى دالانىڭ فيلوسوفياسى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىنە» نازار اۋدارۋدى ءجون سانادىق؟ ويتكەنى ولار ار-نامىس, ادىلدىك, ۇيلەسىمدىلىك, جاۋاپكەرشىلىك جانە قوعامداستىققا قۇرمەت ۇعىمدارىن قامتيدى. بۇل قۇندىلىقتار ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا, جاۋاپتى ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە, ءادىل جانە زاڭدى مەملەكەتكە قاراي قازىرگى زامانعى باعىتقا سايكەس قوعامدى دامىتۋعا كومەكتەسەدى», دەدى ە.ازيموۆا.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ, وبلىس اكىمى نۇرالحان كوشەروۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي التاەۆ وقىپ بەردى.
«بۇگىنگى جيىن – ۇلى دالانىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دۇنيەتانىمىن, ادام مەن قوعام تۋرالى تەرەڭ پايىمدارىن جانە قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ باستاۋلارىن جاڭا قىرىنان زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى الاڭ دەپ بىلەمىن. دالا وركەنيەتىنىڭ وزەگىندە ادامگەرشىلىك, ادىلەت, ىنتىماق پەن جاۋاپكەرشىلىك سەكىلدى قۇندىلىقتار جاتقانى بارشاعا ءمالىم. وسى قۇندىلىقتاردى زاماناۋي عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ, قۇقىقتىق ويدىڭ دامۋىنا باعىتتاۋ – بۇگىنگى سيمپوزيۋمنىڭ باستى ميسسياسى», دەگەن مينيستر حاتىندا.
سونداي-اق پلەنارلىق وتىرىستا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جوعارى وكىلدەرى تۇركى وركەنيەتىندەگى ادامگەرشىلىك, ادىلەت جانە جاۋاپكەرشىلىك ۇستانىمدارىنىڭ بۇگىنگى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قۇقىقتىق تاربيەگە اسەرى تۋرالى وي ءبولىستى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى يگور روگوۆ, تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى اقتوتى رايىمقۇلوۆا, قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرما جونىندەگى ەلشىسى الۋا ناديركۋلوۆا, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ كاسىپكەر ايەلدەرى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ءلاززات رامازانوۆا, تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, پروفەسسور بۇلەنت بايرام, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى جانىنداعى عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى, پروفەسسور ءمۇسىلىم حاسەنوۆ ءسوز سويلەدى. ولار تۇركى وركەنيەتىندەگى ادامگەرشىلىك, ادىلەت جانە جاۋاپكەرشىلىك ۇستانىمدارىنىڭ قازىرگى قوعام ءۇشىن ماڭىزىن جان-جاقتى تالدادى.
سيمپوزيۋمنىڭ العاشقى كۇنى سەكتسيالىق وتىرىستار مازمۇندى پىكىرلەرمەن ەرەكشەلەندى. حالىقارالىق جيىندا تۇركى الەمىنىڭ كونە قۇقىقتىق داستۇرلەرى, بيلەر ينستيتۋتىنىڭ تاجىريبەسى, دالا وركەنيەتىنىڭ ار-وجدان مەن ادىلەتكە نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق مادەنيەتى جانە احمەت ياساۋي ءىلىمىنىڭ قازىرگى زاڭ جۇيەسىنە اسەرى جان-جاقتى قاراستىرىلدى. مىسالى, حالىقارالىق سيمپوزيۋم اياسىندا «تۇركى الەمىندەگى ادىلەت ءداستۇرى جانە قۇقىق مۇراسى» تاقىرىبىندا وتكەن ءبىرىنشى سەكتسيالىق وتىرىستا تۇركى دۇنيەسىندەگى ادىلەت ءداستۇرىن زەرتتەگەن عالىمدار اۋىزشا قۇقىق پەن بي-شەشەندىك ينستيتۋتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تالداپ, «ىزگى ادام – ىزگى قوعام» قاعيداسىنىڭ تۇركىلىك قۇقىقتا قالاي كورىنىس تاپقانىن ءتۇسىندىردى.
PhD قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حاليل چەتين مودەراتورلىق ەتكەن وتىرىستا العاشقى بولىپ بايانداما وقىعان بەلگىلى عالىم, پروفەسسور, تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى شاكىر يبراەۆ كوشپەلى قوعامنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان اۋىزشا ءداستۇردىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى ءادىل شەشۋدەگى باستى قىزمەتىن اشىپ كورسەتتى. كوشپەلىلەردىڭ الەۋمەتتىك قاتىناستاردى رەتتەۋ تاجىريبەسى, داۋ جولدارىن اقىلمەن شەشۋ ۇلگىلەرىن كەڭىنەن تالدادى. ال الىشەر ناۋاي اتىنداعى مەملەكەتتىك ادەبيەت مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسورى جاببار ەشانكۋل «تۇركى دۇنيەسىندەگى قۇقىقتىڭ رۋحاني ءمانى: ىزگى ادام – ىزگى قوعام» قاعيداتىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني قۇقىقتىق تۇسىنىگىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, قوعامنىڭ كەمەلدەنۋى ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن ادالدىعىنا نەگىزدەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. قمدب يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءتورالى قىدىر احمەت ياساۋي ءىلىمىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ مورالدىق-قۇقىقتىق قاعيدالارىنا ىقپالىن تالداپ, رۋحاني مۇرانىڭ قازىرگى قۇقىقتىق مادەنيەتپەن ۇندەستىگىن كورسەتتى. تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ كەڭەسشىسى, پروفەسسور ازيز بيمىرزا ۇلى تۇركى مادەنيەتىندەگى اۋىزشا قۇقىق داستۇرىنە نازار اۋدارىپ, قىرعىز حالقىنىڭ ۇلى ەپوسى «ماناستا» ساقتالعان قۇقىقتىق نورمالاردىڭ قوعامدى تۇتاستاندىرۋداعى تاريحي ءرولىن ايقىندادى.
ەكىنشى سەكتسيالىق وتىرىس «دالالىق قۇقىق فيلوسوفياسى» تاقىرىبىندا ءوتتى. جيىندى PhD, ياساۋيتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان سايفۋنوۆ جۇرگىزدى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى, ۇلتتىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى باحىتجان قۋاندىقوۆ «كوشپەلى قازاق جەرىندەگى بايىرعى قۇقىقتىق مۇرالار» تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسىندا دالا زاڭدارىنىڭ تابيعاتىن, ولاردىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدەگى ورنى مەن تاريحي ساباقتاستىعىن جان-جاقتى تالدادى. ال وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى تالداۋ جانە زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۋتكير وچيلوۆ وزبەكستانداعى سوڭعى ساياسي-قۇقىقتىق وزگەرىستەردى, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. نۇر-مۇباراك يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, PhD مۇقان يساحان «قازاق ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنىڭ ءدىني اسپەكتىلەرى» تاقىرىبىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىق جۇيەسى مەن يسلامدىق قۇقىقتىق تۇسىنىكتەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن اشىپ كورسەتتى. ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى بەكارىس نۇريمان «قۇتادعۋ بىلىكتەگى مەملەكەت باسقارۋ قاعيداتى جانە «ىزگى-زاڭ» ۇعىمى» تۋرالى وي قوزعاپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ ساياسي-فيلوسوفيالىق مۇراسىنداعى ادىلەت, باسقارۋ مادەنيەتى ماسەلەلەرىن تالدادى. سونداي-اق سەكتسيا وتىرىسىندا PhD, ياساۋيتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى مۇحيت تولەگەنوۆ ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسىنىڭ قازاق قۇقىقتىق مادەنيەتىنە ىقپالىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەپ بەردى. وسىلايشا, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە قازاقستاننان كەلگەن زەرتتەۋشىلەر تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ىلىمدەرى مەن ادامگەرشىلىك نورمالارى قۇقىقتىق ويلاۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
« ۇلى دالا مۇراسىنان جاڭا مەملەكەتشىلدىك قاعيداتتارىنا دەيىن» تاقىرىبىندا وتكەن Workshop-تا سوت, پروكۋراتۋرا جانە قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدارى وكىلدەرى زاماناۋي مەملەكەتشىلدىكتىڭ نەگىزدەرىن تالقىلادى. مىسالى, جيىندا تۇركىستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى ايدوس سۇلتانوۆ ۇلى دالا فيلوسوفياسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان پاراسات, ادىلەت, جاۋاپكەرشىلىك جانە بىتىمگەرشىلىك قاعيدالارى قازىرگى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ باعىتىمەن تولىق ۇيلەسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«وسى قۇندىلىقتاردى جاڭا ينستيتۋتتارمەن, تسيفرلىق تەحنولوگيالارمەن جانە قۇقىقتىق ستاندارتتارمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, ءبىز سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگىن, اشىقتىعىن جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن كۇشەيتىپ كەلەمىز. حالىقارالىق سيمپوزيۋم جۇمىسى وسى باعىتتاعى عىلىمي جانە كاسىبي ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى ا.سۇلتانوۆ.
ال تۇركىستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى مۇرات تىلەۋبەرديەۆ حالىقتىڭ تاريحي تامىرى مەن بولمىس-ءبىتىمىن تۇگەندەيتىن مۇنداي اۋقىمدى ديولوگ الاڭدارىنىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ماڭىزى وتە زور ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق جيىندا قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ وكىلدەرى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تۇركىستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, گەنەرال-مايور بولات قالمىرزاەۆ, تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ەكونوميكالىق تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ەربولات بالعاباەۆ ءوز سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ تاريحي تامىرى, قىلمىستىق زاڭناما ەۆوليۋتسياسى جانە ايماقتىق قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.
سيمپوزيۋمنىڭ سوڭعى كۇنى قاتىسۋشىلار ورتاق عىلىمي باستامالاردى دامىتۋ جونىندە ۇسىنىستار قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, عىلىمي جيناق شىعارۋ, «تۇركى دۇنيەسىنىڭ قۇقىقتىق تەرميندەر سوزدىگىن» ازىرلەۋ جانە تۇركى ەلدەرى ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىنداعى قۇقىقتىق زەرتتەۋلەر جەلىسىن قۇرۋ جوسپارلاندى. بۇل باستامالار تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق قۇقىقتىق مۇراسىن جۇيەلەپ, ونى قازىرگى قۇقىقتىق ءبىلىم مەن عىلىمي ورتاعا ەنگىزۋگە جول اشپاق.
ايتا كەتەلىك, كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارانى كونستيتۋتسيالىق سوت, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.
تۇركىستان
