ماسكەۋلىك رەجيسسەر, قانداسىمىز اقمادي سارباسوۆ ءبىراز جىلداردان بەرى قازاقستانعا ات باسىن بۇرىپ, اتا مەكەنمەن شىعارماشىلىق بايلانىستا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ونىڭ قويعان سپەكتاكلدەرى وبلىس ورتالىقتارىنداعى دراما تەاترلارىندا تابىستى ءجۇردى. اقمادي ۋاحيت ۇلى وسىدان ءبىر جارىم جىلداي بۇرىن قوستانايداعى ءى.وماروۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا دا بىرنەشە شىعارما قويىپ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىققان بولاتىن. قوستانايدا ىسكەرلىك ساپارمەن جۇرگەن رەجيسسەردىڭ ونىڭ تەاتر ونەرىن دامىتۋ, كورەرمەننىڭ تالعامىن تاربيەلەۋ جانە بۇگىنگى تەاترلاردا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي تۋرالى ويلارىن ءبىلۋ ماقساتىمەن ونى اڭگىمەگە تارتقانبىز.
– اقمادي ۋاحيت ۇلى, وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن قوستانايداعى قازاق دراما تەاترىندا لاتىن امەريكاسى ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى ەنتوني بەردجەستىڭ “زاۆودنوي اپەلسين” اتتى رومانى بويىنشا ءوزىڭىز قويعان “تەمىر ويىنشىق” سپەكتاكلىن كورەرمەن ۇمىتا قويعان جوق. سودان كەيىن قايدا بولدىڭىز, نە ءبىتىردىڭىز؟
– مەن سول ءوزىڭىز ايتقانداي, اينالاسى ءبىرجارىم جىلداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستان تەاترلارىندا ءتورت سپەكتاكل قويدىم. اتاپ شىعايىن, استاناداعى ورىس دراما تەاترىندا ۆاسيلي سيگارەۆتىڭ “بۋردالاكتار وتباسى” دەگەن سپەكتاكلىن ساحنالادىم. بۇل بۇگىنگى قوعامداعى, ءتىپتى الەمدەگى دەپ ايتساق تا بولادى, ناشاقورلىق ىندەتىنە قارسى ۇندەيتىن شىعارما. استانا كورەرمەندەرىنە ۇنادى دەپ بىلەمىن. وسى قويىلىم ءۇشىن “نۇر وتان” پارتياسى استانا قالالىق فيليالىنىڭ ماقتاۋ گراموتاسىمەن ماراپاتتالدىم, سونداي-اق استانا قالالىق اكىمدىگى دە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ودان كەيىن كورەي تەاترىنىڭ سۇراۋىمەن سول تىلدە “گە-سەننىڭ باستان كەشكەندەرى” مۋزىكالىق كومەدياسىن قويدىم. ول شىعارما تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ جاتىر. قازاق ءتىلىندەگى ەكى سپەكتاكلدى اتىراۋ قازاق دراما تەاترىندا ساحنالادىم. بۇل ەكەۋى دە اۋدارما شىعارمالار, سەرگەي بەلوۆتىڭ “مامۋليا” پەساسى مەن روبەر تومانىڭ “سەگىز سۇيىكتى ايەل” كومەدياسىن اتىراۋلىقتار جىلى قابىلدادى.
– ءسىز ءبىراز جىلداردان بەرى اتا مەكەنگە كەلىپ, قازاقستانداعى تەاترلارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ ءجۇرسىز. سىرتكوز رەتىندە ەلىمىزدەگى تەاترلار جاعدايى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن وسى ساۋالىڭىزعا ءسال شەگىنىس جاساپ جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. مادەنيەتتىڭ قوعام الدىنداعى باعاسىنا توقتالىپ وتسەم دەيمىن. تەك قانا تەاتر ەمەس, جالپى ءومىردىڭ كورىنىسى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدەن باستالادى. ءبىز قالاي ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز, قالاي جۇمىس ءىستەيمىز, قوعامدى قالاي قۇرىپ, بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەيمىز, مىنا ومىرگە قالاي قارايمىز؟ قىسقاسى, مادەنيەت وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەدى, ال سونىڭ بارلىعىنىڭ كەسكىنىن ونەردە بەينەلەيدى. ال مادەنيەتكە ءبىز قازىر ءجيى ەستيتىن “تەحنولوگيا” دەگەن تۇسىنىك-تەرمين ساي كەلمەيدى, سەبەبى ءمادەنيەت دامىمايدى, ول وزگەرىپ قانا تۇرادى. مادەنيەت ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان وتە ەجەلگى ۇعىم. ءبىر ءمادەنيەت ەكىنشىسىن تۋدىرىپ, جالعاپ وتىرادى. ۋاقىت لەگىمەن بىزگە جەتكەن حالىقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسى, اۋىز ادەبيەتى جانە قولونەرى ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز. حح عاسىرداعى تەحنيكالىق پروگرەستىڭ سەكىرىپ دامۋى, “بىرىڭعاي كەڭەس حالقىن” جاسايمىز دەگەن يمپەريالىق وزبىر ساياسات مادەنيەتتى جاداۋلاندىردى. ال كوپ ۇلتتى مادەنيەت بولمايدى, مادەنيەتتى جاراتقان يەم تەك ۇلتتىڭ عانا ىرىسى ەتكەن. مادەنيەت بارىنشا ۇلتتىق, بارىنشا حالىققا, ۇلتقا ءتول بولعاندا عانا قۇندى. ەجەلگى گرەك, قىتاي, پارسى, جاپون مادەنيەتتەرى نەگە عاسىردان عاسىرعا ىلەسىپ كەلەدى؟ ويتكەنى, ولار بارىنشا ۇلتتىق مادەنيەتتەر. وركەنيەتتى ەلدە تەاتر – بۇل مادەنيەتتىڭ لابوراتورياسى بولىپ سانالادى. تەاتردا مادەنيەت پايدا بولادى, بۇل مادەنيەتتىڭ قاينار بۇلاعى. تەاتردىڭ ءوزى ەجەلگى ونەر ەمەس پە؟!
ال ادامزاتقا ونەر مەن مادەنيەت نەسىمەن قۇندى؟ بۇل ەكەۋى ادام تاربيەسىنىڭ, ونى قالىپتاستىرۋدىڭ ۇستاحاناسى, دۇكەنى. حالىقتىڭ اۋىزەكى جەتكەن مۋزىكالىق جانە ادەبي, مادەني مۇرالارى, قولونەرى وتكەن عاسىرلاردا ءوز قىزمەتىن ورىندادى. ودان حالىقتىڭ وتكەن زاماندارداعى مادەنيەتىن, ءومىر ءسۇرۋ وبرازىن, قۋانىشىن, قايعىسىن كورگەندەي بولامىز. ال بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ كەسكىن-كەلبەتى, زامانداستاردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى كينودا, ادەبيەتتە جانە تەاتردا ايناعا تۇسكەندەي شاعىلىسۋى كەرەك-ءتىن. بۇل ورايدا كينو العا شىعىپ تۇر, وعان ونەردىڭ وسى سالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى, ءمۇمكىندىگى سەبەپ شىعار. بەينەلەپ ايتساق, قازاقستان كينوسى قازىر ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا تۇرعانداي, بىراق كۇدىكتەن ءۇمىت باسىم.
ال تەاتر جونىندە مۇنى ايتا المايمىز. وبلىستارداعى تەاترلار ەڭسەسىن ءتۇن قاراڭعىلىعىنداي اۋىرلىق باسىپ تۇر. مەن قازاقستاننىڭ ءبىراز وبلىستارىن ارالادىم. قازىر تەاتر تۋرالى اڭگىمە بولعاندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا جارايتىن ءبىر ءىس بار. ول – وسى ونەر وتاۋلارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارعاندىعى. وسىدان ون جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا, بۇگىنگى كورىنىس جەر مەن كوكتەي دەسە بولار. قاراعاندىداعى تەاتردى قاراڭىز! وعان كەلگەن ادام ونەرمەن سۋسىنداپ قانا قويمايدى, عيماراتتىڭ ىشكى كوركىنەن دە ەستەتيكالىق ءلاززات الىپ كەتەدى. وبلىستاردا, الىس اۋىلداردا كىتاپحانا ۇيلەرى, كلۋب, وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنداعى مۋزەيلەر, كينوتەاترلار قالپىنا كەلتىرىلۋدە. الىنعان شەتەلدىك, جەتىلدىرىلگەن جابدىقتار دا بۇرىن كىسىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن.
– نارىق كەلگەن اۋىر جىلدارى, ودان قالدى داعدارىس كەزىندە دە مادەنيەت پەن ونەر ەلىمىزدە نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق, قايتا سوڭعى جىلدارى كوپ ءىس اتقارىلدى ەمەس پە؟
– اكىمدەر قولىنان كەلگەننىڭ بارلىعىن دا ىستەپ وتىر. مەن سىرتكوز بولعانىممەن قازاقستانعا ءجيى كەلەمىن, ءارىپتەستەرىممەن تىعىز ارالاسامىن. سوندىقتان مادەنيەت سالاسىنداعى جاعدايدان, اكىمدەردىڭ يگى ىستەرىنەن حابارىم مول. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن قىرىمبەك كوشەرباەۆ, بەردىبەك ساپارباەۆتاردىڭ ونەر مەن مادەنيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. سولاردىڭ قاتارىنا مەن قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگيندى دە قوسار ەدىم. مادەنيەت سالاسىنداعى جۇمىستار ءۇشىن وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ وعان العىستان باسقا ايتارى جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ورىس دراما تەاترىنىڭ قۇرىلىمىن قايتا وزگەرتىپ, جوندەدى. قازاق دراما تەاترىنا جاڭا ءۇي سالىناتىن بولدى. وبلىستىق فيلارمونيا قانداي قالىپقا كەلدى دەسەڭشى! سول فيلارمونياداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ قۇرىلۋى دا تاماشا جەتىستىك. وسى كۇنگە دەيىن ورىس تەاترىمەن ءبىر عيماراتتا وتىرعان قۋىرشاق تەاترىنا ول كىسىنىڭ ۇيعارىمىمەن بولەك ءۇي بەرگەلى وتىر ەكەن. مەن سەرگەي ۆيتالەۆيچتى ونەردىڭ ناعىز جاناشىرى دەپ ءبىلەمىن. مەنىڭ ويىمشا, قۋىرشاق تەاترىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. ونەر ادامدى قالىپتاستىرادى دەدىك. ال بالانى كىشكەنتاي ءبۇلدىرشىن كەزىنەن دراما تەاترىنا اپارا بەرمەيسىڭ, سەبەبى ونى ول ءالى ءتۇسىنبەيدى. ءتىپتى دراما تەاترلارى قويعان ەرتەگىنىڭ ءوزىن بالا قابىلداي الماۋى مۇمكىن. ال قۋىرشاق تەاترى قويعان قويىلىمداردى بالا قاي جاسىندا دا قىزىعا تاماشالايدى. قۋىرشاق كەيىپكەرلەر بالانى تەاتر ارقىلى جاقسىعا ۇيرەتەدى, جاماننان جيرەندىرەدى, مادەنيەتكە باۋليدى. ەڭ باستىسى, قۋىرشاق تەاترىنا بارعان بالا كەيىن دراما تەاترىن دا ىزدەپ تۇراتىن بولادى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا قۋىرشاق تەاترىنا كوڭىل بولىنە بەرمەيدى.
سونىمەن قاتار قوستانايداعى سۋرەت گالەرەياسى دا سىزدەردىڭ قالاعا كەلگەن قوناقتى تاڭعالدىرارى ءسوزسىز. جىل سايىن ونەر ادامدارىنا, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنە بەرىلەتىن “مەتسەناتتار كلۋبىنىڭ” سىيلىعى دا باسقالارعا ۇلگى بولارلىق شارا. وسى سىيلىقتىڭ تاعايىندالعانىنا ون جىلدان اسىپ بارادى ەكەن, سول ۋاقىت ىشىندە اتىمتاي جومارتتار انشىلەر مەن ءبيشىلەرگە, سۋرەتشىلەرگە, جازۋشى-اقىندارعا, جۋرناليستەرگە, اۋىل-سەلوداعى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنە سىيلىق ءۇشىن 75 ميلليون تەڭگەنىڭ سىرتىندا قارجى جۇمساعان. بۇل مادەنيەتتى ناعىز قولداۋ ەمەس پە؟
سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا مادەنيەت سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە تەاترلارعا ارناپ قارجى دا جەتكىلىكتى بەرىلەدى. وسىعان سايكەس تەاترلاردىڭ ىشكى مازمۇنى وزگەرۋى كەرەك ەدى, اتتەڭ ولاي ەمەس.
– نەگە؟
– تەاتر – مادەنيەتتىڭ قاينار بۇلاعى دەدىم عوي. مادەنيەت ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ, پاراسات-پايىم, ويلانۋ وبرازىمىز دەسەك, سول مادەنيەت ۇجىمدا قالىپتاسادى. “جالعىز اعاش – ورمان ەمەس”, ءبىر عانا سۋرەتكەر مادەنيەتتى جاساي المايدى. مادەنيەتتى ومىرگە اكەلەتىن ۇجىم – تەاتر! تەاتردىڭ سينتەتيكالىق ونەر ەكەنىن ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبارى ايتىپ كەلەدى, ول اۋىز ادەبيەتىنىڭ, مۋزىكانىڭ, ارحيتەكتۋرانىڭ, ءجيۆوپيستىڭ, قىسقاسى بار ونەردىڭ باسىن بۋادى. سوندىقتان وعان قاي قوعامدا دا كوڭىل ءبولىنىپ كەلدى. تەاترلاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساۋ جاعىنان قازاقستان تەاترلارى رەسەيدەن قالىسپايدى, ءمۇمكىن كەيبىر تۇستاردا ولاردان ارتىق تا. بىراق جۇمىس جاعىنان شابانداپ قالدىق. قازىر كورەرمەن تەاترلارعا ىنتىزارلىقپەن كەلمەيدى. ويتكەنى, بۇگىنگى ءومىردى كورسەتە الماعان تەاتر كورەرمەنگە قىزىقتى ەمەس, كەرەگىن بەرە المايدى. قوعام, زامان ءوزگەرگەن سايىن ادامدار ءۇشىن قۇندىلىقتار دا وزگەردى. ال ونى تەاترلار ساحناسىنان كورەرمەن كورە الىپ وتىرعان جوق, ۋاقىتتىڭ تىنىسىن ءبىلدىرەتىن, كورەرمەنگە جول سىلتەيتىن, باعدار بەرەتىن اكتۋالدى شىعارمالار جوقتىڭ قاسى, سپەكتاكلدەر از قويىلادى.
وسى جەردە مىنا ءبىر جايدى ايتقىم كەلەدى. قازاق ادەبيەتىندەگى ەپوستىق شىعارمالار, اۋىز ادەبيەتىنىڭ مارجاندارى, ءسوز جوق, بايلىعىمىز. بىراق ولاردىڭ ۋاقىتى بۇرىن ءوتىپ كەتتى عوي, ولاردى سول كۇيىنشە, سول بوياۋىمەن ساحنالاي بەرگەننەن كورەرمەنگە نە بەرەمىز؟ تاريحتى ءبىلۋىمىز كەرەك, ول – عىلىم, ال ەپوس ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ وبرازى, سالتى, ءداستۇرى, قالاي سوعىسقانى, قالاي جۇرگەنى, تۇرعانى دەگەن سياقتى. بۇدان ەپوستىق شىعارمالاردى ساحناعا جولاتپايىق دەگەن وي تۋمايدى. اڭگىمە سول ەپوستى قالاي ساحنالاۋدا. ءبىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى قازىر سول باياعى كۇيىنشە كوشەدە كيىپ جۇرە الامىز با؟ ونىڭ ەلەمەنتتەرىن ديزاينەرلەرىمىز بۇگىنگى كيىمگە قولدانسا, ونىڭ ادەمىلىگى دە, اكتۋالدىلىعى دا ارتىپ شىعا كەلمەي مە؟ ۋاقىتتىڭ تالابى وسىنداي. ەگەر ءبىزدىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىمىز – ەپوستىق جانرداعى سپەكتاكلدەردى رەجيسسەر بۇگىنگى ۋاقىتپەن بايلانىستىرا ساحنالاي الماسا, ونى كورەرمەننىڭ كىتاپتان وقىعانى كوپ ارتىق.
– الگىندە تەاترلارداعى جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن ايتتىڭىز. سونى جونگە كەلتىرۋدىڭ امالى نە دەپ بىلەسىز؟
– الدىمەن تەاترلارداعى كۇردەلى جاعدايدىڭ ءبىرىن ايتامىن. ول – وسى قاسيەتتى ونەر وتاۋىنا بولىنگەن قارجىنىڭ تالان-تاراجبەن كەتەتىندىگى دەر ەدىم. مەن ونى تۇرمىستاعى ءبىر كورىنىسكە تەڭەگىم كەلەدى. وبلىستىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق تەاترلار قازاقستان مادەنيەتىنىڭ مەملەكەت قارجىسىن جۋىپ, شىعارىپ تاستايتىن كىر جۋاتىن ماشينەسى ىسپەتتى. بۇل مادەنيەت سالاسىنان حابارى مول ادامعا بەلگىلى نارسە. سپەكتاكلدەرگە ءبولىنەتىن قارجىنىڭ سول قويىلىمعا وننان ءبىر بولىگى عانا جۇمسالادى, قالعانى قالتالارعا تۇسەدى. سىرىن ايتامىن دەپ شىنىن ايتقان ءبىر تەاتر ديرەكتورى: “اقشانى جىمقىرۋدىڭ ءجۇز ءتاسىلىن بىلەمىن” دەگەن ەدى.
تەاترلاردىڭ كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا جىل سايىن ميلليونداعان تەڭگە بولىنەدى. نە اقشا, نە جوندەلگەن تەاتر جوق كورىنىستەرگە جۇرتتىڭ ەتى ءولىپ كەتكەن. قارجى شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرىن اسىراۋعا, بايۋعا جۇمسالادى.
– وسىنشاما قارجىنى تالاتتىرىپ قويعاندا, قارجى باقىلاۋ ورگاندارى قايدا قاراپ وتىر؟ ءتىپتى اسىرا سىلتەپ ايتىپ وتىرعان جوقسىز با؟
– جوق. مەن تەاتردىڭ ىشكى اسحاناسىن وتە جاقسى بىلەتىن اداممىن. سوندىقتان ءوز سوزىمە ءوزىم جاۋاپ بەرەمىن. ءارينە, مادەنيەت مەكەمەلەرىنە, تەاترلارعا ونداعى قارجىنىڭ جۇمسالۋى جونىندە قارجى پوليتسياسى, سالىق كوميتەتى تاراپىنان تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەدى. بىراق وسى كەزگە دەيىن ولاردىڭ دالاعا كەتىپ جاتقان اقشانىڭ سولاقاي ءىزىن تاپقانىن, قارجى جىمقىرعانداردى اشكەرەلەگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن. مەنىڭشە, تەاتردىڭ ىشكى مازمۇنىن وزگەرتۋ ءۇشىن تىزگىندى ديرەكتور ەمەس, رەجيسسەرگە بەرۋ كەرەك. ويتكەنى, تەاتردىڭ جانى – رەجيسسەر. بىراق تەاتردا رەجيسسەردىڭ ايتقانى بولا بەرمەيدى. ال, كوپ تەاترلاردىڭ ديرەكتورى ونەردەن الىس ادامدار. ونەردى تۇسىنبەگەن جەردە ودان ارعىسى بەلگىلى. قارجىنىڭ قاسيەتتى ىسكە ەمەس, قالتالارعا كەتەتىنى دە سونىڭ ايقىن دالەلى. قازىر تەاتر ۇجىمدارىندا باستى تۇلعا رەجيسسەر ەمەس, ديرەكتور. سونىڭ ايتقانى بولادى, ايداعانىنا اكتەرلەر دە, رەجيسسەر دە كونەدى. سوندىقتان ونداعى جۇمىس جۇرمەيدى.
– ءوزىڭىز قازىر قايدا قىزمەت ىستەيسىز؟
– قازىر رەسپۋبليكا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن اتىراۋ قازاق دراما تەاترىندا باس رەجيسسەر بولىپ ءجۇرمىن.
اتىراۋعا كەلەردە مينيسترلىك بۇل تەاترداعى جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن, ديرەكتورلاردىڭ تۇراقتامايتىنىن, سپەكتاكلدەردىڭ از قويىلاتىنىن, ايتىستىڭ, داۋ-دامايدىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرتكەن بولاتىن. ارينە, مۇنداي كەدەرگىلەردىڭ ءبارىن دە باستان وتكەرىپ جاتىرمىن, ء“بىز ءسىزدى كۇتكەن جوقپىز” دەگەن ءسوز دە الدىمنان شىقتى. سونان كەيىن مەنىڭ ءوز ەركىممەن ارىز بەرىپ كەتۋىم ءۇشىن “كەرەمەت جاعداي” دا جاسالدى. اكتەرلارعا جۇمىس كەرەك, ولار ونەرگە جۇرەك قالاۋىمەن كەلگەن جاندار عوي, سوندىقتان جاڭا قويىلىم قويىلعان سايىن تىنىسى اشىلادى. اكتەرلەرمەن تۇسىنىستىگىم وتە جاقسى, ويتكەنى كاسىبىمىز ءبىر بولعاندىقتان پىكىرلەسپىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازيرا جارىمبەتوۆا.