ەڭبەك نارىعىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر

بۇل ماسەلەنى ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ مىسالىندا تالداپ كورەلىك. مامانداردىڭ اي­تۋىنشا, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسى قازىردە تسيفرلىق, تەحنيكالىق داعدىلارى بار ماماندارعا قاتىستى. ال وقۋدى جاڭا تامامداعان ازامات­تاردا تسيفرلىق ساۋات جەتىس­پەي­دى. جاساندى ينتەللەكت (جي) كۇندەلىكتى جۇمىستا ادام ەڭ­بەگىن بىرتىندەپ اۋىستىرا, تو­لىق­تىرا باستادى. وسىنىڭ سال­دارىنان ونەركاسىپ, لوگيس­تي­كا, بۋحگالتەريا, call-ورتا­لىقتار, اكىمشىلىك قولداۋ سالا­لارىن­دا جۇمىس ورىندارى قىس­قا­رىپ بارادى. كەرىسىنشە جي, دە­رەك­تەردى تالداۋ, كيبەر­­قاۋىپ­سىزدىك, تسيفرلىق ماركە­تينگ, قىزمەت كورسەتۋ جۇيەل­ە­رىن ەنگىزۋ سالالارىندا جاڭا ما­مان­دىقتار قۇرىلىپ جاتىر.

– سۇرانىس ناتيجەسىندە ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ, تسيفرلىق, تالدامالىق داعدىلارى بار ماماندارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. جي كومپانيالارى ءوندىرىستى, تاۋارلى-ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى باسقارۋدى, سۇرانىستى بولجاۋ­دى, تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدى وڭتايلاندىرادى. بۇل ايماقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. اسىرەسە جەرگىلىكتى كاسىپورىندار يننوۆاتسيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋى كەرەك. دەرەكتەردى وڭدەۋ, ما­شينالىق وقىتۋ, روبوتتەحنيكا سىندى جاڭا ءبىلىم باعدار­لامالارىنا قاجەتتىلىك بار. وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج­دەر وقۋ جوسپارلارىن ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىستارىنا بەيىمدەي باستاۋعا ءتيىس, – دەيدى پاۆلودار وبلىسىنىڭ جۇمىس­پەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لامالار باس­قار­ماسى باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان بەكجانوۆ.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, پاۆلودار وبلىسىنداعى ەڭبەك نارىعىندا جاعداي تۇراقتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 4,9%. جىل باسىنان بەرى وڭىر­دە 28 041 ادام جۇمىسقا ورنا­لاستىرىلعان. ونەركاسىپ سالاسىندا ماماندارعا سۇرانىس جوعارى, تەحنيكالىق, كاسىپتىك ءبىلىمى بار بىلىكتى كادر­لارعا قاجەتتىلىك – 11 270 ورىن. «ەلەك­تروندىق ەڭبەك بيرجاسى» پورتالىندا بارلىعى 1 211 بوس جۇمىس ورنى جاريالانعان. بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى – 10 059 مامان. 2030 جىلعا دەيىن جوعارى, تەحنيكالىق, كاسىپتىك ءبىلىمى بار بىلىكتى كادرلارعا قاجەتتىلىك 64,5 مىڭعا دەيىن جەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. تەك كەلەر جىلدىڭ وزىندە اتالعان سالالارعا 11 مىڭ­نان استام مامان قاجەت بولادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە قويمالاۋ, ەكونوميكا جانە بۋحگالتەرلىك ەسەپ, مادەنيەت, سپورت, تاۋ-كەن, اقپاراتتىق-كوم­مۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ماماندىقتارى بار.

– پاۆلودار وبلىسى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى يندۋستريالىق وڭىر­لەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكانى جاڭ­عىرتۋ بارىسىندا جاڭا كاسىپورىندار مەن جوبالار ىسكە قوسىلىپ جاتىر. حيميا وندىرىستەرىن سالۋ, يندۋستريالىق ايماقتى دامىتۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ينجەنەرلەرگە, تەحنولوگتەرگە, مەحانيكتەرگە, تەحنيكتەرگە سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇستى. قازىرگى زامانعى كاسىپورىندار جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە اۆتوماتتاندىرىلعان جەلىلەردى, روبوتتەحنيكانى, باسقارۋ جۇيەلەرىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتىر. بۇل كۇردەلى جابدىققا قىزمەت كورسەتۋدى, كونفيگۋراتسيالاۋدى, تسيفرلىق جۇيەلەرمەن جۇمىس ىستەۋدى, ماشينالاردى باعدارلامالاۋدى بىلەتىن قىزمەتكەرلەردى قاجەت ەتەدى, – دەپ تولىقتىردى ب.بەك­جانوۆ.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەر IT-ماماندارعا, اتاپ ايتقاندا, ۆەب-ازىرلەۋشى, ءموبيلدى قوسىم­شالاردى جاساۋشى, كيبەر­قاۋىپسىزدىك, Big Data قىزمەت­كەرلەرىنە سۇرانىستىڭ ارتا تۇس­كەنىن دە بايقاتادى. تسيفر­لىق, اۆتوماتتاندىرىلعان ۇدەرىستەرگە بەيىمدەلگەن جۇ­مىسقا قاتىستى تەحنيكا­لىق ماماندىقتار, مىسالى, جاب­دىققا قىزمەت كورسەتۋ, ونەر­كاسىپتىك مونتاجداۋ ماماندارى, زاماناۋي وندىرىستىك جۇيەلەردىڭ وپەراتورلارى دا سۇرانىسقا يە. ءوڭىر ونەركاسىبىن­دە اۆتوماتتاندىرۋ بەلسەندى دا­مىپ كەلەدى ءارى بۇل جاڭا تەحنيكا­لىق داعدىلاردى تالاپ ەتەدى. وسى­نىڭ اسەرىنەن جۇمىس كۇشىنە سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى سايكەسسىزدىك قالىپتاسۋى عاجاپ ەمەس. اۆتوماتيكا ينجەنەرلە­رىنە, IT-ماماندارىنا, تسيفرلىق جۇيە وپەراتورلارىنا سۇرا­نىس جۇيەلى تۇردە ارتقانىمەن, قاجەتتى دايىندىعى بار ادامدار جەتىسپەي وتىر.

جاس مامان الەكساندر شا­پو­ۆالوۆ تا العان ءبىلىمىن جا­قىندا زامانعا ساي جەتىلدىرۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتادى. ۋسپەن اۋدانىنداعى «كيروۆ» جشس-ىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە ءۇش جىلداي ۋاقىت بولىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سەرىكتەستىكتە ەلەكتريك بولىپ جۇمىس ىستەيدى. پاۆلودار اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار كوللەدجىن تامامداعان سوڭ تاڭ­داۋى بىردەن اۋىلعا تۇسكەن.

– شارۋاشىلىعىمىز ءسۇت باعىتىنا بەيىمدەلگەن, مال فەرمالارى, سۋارمالى جەرلەر بار. استىق قامبالارى ورنالاسقان. سولارداعى ەلەكتر جابدىقتارىن بابىندا ۇستاپ, ەلەكتر جەلىلە­رىن قالپىنا كەلتىرىپ وتىرامىز. ءوزىم سياقتى تاعى بىرنەشە ەلەكتريك بار. باسشىلارىمىز بارلىعىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمىزبەن ساناسادى, دەمالىسىمىزدى ءتيىمدى وت­كىزۋگە كوڭىل بولەدى. الاتىن جالا­قىمىز دا لايىقتى. تەك بىزگە قويىلىپ وتىرعان تالاپ – تسيفرلىق جاڭا تەحنولوگيالارعا دەن قويۋ. شارۋاشىلىقتاعى اۆتوماتتاندىرىلعان جەلىلەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جوسپاردا تۇر, – دەيدى الەكساندر.

جاڭا يندۋستريا مەن كاسىپ­كەرلىكتىڭ دامۋى ماركەتينگ, قارجى, بيزنەس-تالداۋ, جوبالىق مەنەدجمەنت سالالارىنا دا سۇرانىس تۋعىزعان. وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ءوز قىزمەتىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى SMM-ماماندار, بيزنەس-تالداۋشىلار مەن جوبالاردى باسقارۋ ساراپشىلارى قاجەت. بۇدان بولەك, لوگيستيكا مەن كولىك سالاسىندا دا سۇرانىس باسىم. «قازاقستان تەمىر جولى», «KSP Steel» سياقتى كاسىپورىندار لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى وڭتايلاندىرۋ, قويما مەنەدجمەنتى مەن جەت­كىزۋ تەتىكتەرىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. سول تۇرعى­دا لوگيستەر, تاسىمالداۋ جۇيە­سىنىڭ ديسپەتچەرلەرى, كولىك-ينفرا­قۇرىلىم ينجەنەرى ماماندىق­تارىنا سۇرانىس ارتىپ وتىر.

تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ رەكتورى نۇرلان مەدەتوۆ كەيىنگى جىلدارى ايماقتا IT-تەح­نولوگيالار مەن تسيفر­لاندىرۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا سۇرانىس كۇرت ارتىپ وتىرعانىن ايتادى. وندىرىستىك كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ تەح­نولوگيالىق ۇدەرىستەرىن تسيفر­لىق باقىلاۋعا كوشىرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى دەرەكتەر تالداۋ­شىلارى, جۇيە اكىمشىلەرى, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ينجەنەرلەرى, IT-جوبالاردى ۇيلەستىرۋشىلەر قاجەت بولىپ وتىر. بۇرىن تەك ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا سۇرا­نىسقا يە بولعان بۇل مامان­دىقتار ەندى ءبىزدىڭ وڭىردە دە جوعارى باعالانادى.

– پاۆلودار ءوڭىرى – ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق جۇرەگى. ايماقتىڭ ەكونوميكاسى مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى سەكىلدى ءىرى سالالارعا سۇيەنەدى. كەيىنگى جىلدارى وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋى كادرلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ سي­پاتىن ەداۋىر وزگەرتتى. وڭىر­لىك كاسىپورىن­دار ەڭ الدىمەن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق باعىتتاعى مامان­دارعا مۇق­­تاج. اليۋميني زاۋىتى, فەر­روقورىتپا زاۋىتى, مۇناي-حيميا زاۋىتى, ەنەرگە­تيكالىق كومپانيا­لار ەلەكتر ينجەنەرلەرى, مەحانيكتەر, تەحنولوگتەر مەن اۆتوماتتاندىرۋ سالاسىنىڭ ماماندارىن قاجەت ەتەدى. بۇل – ءوڭىر ەكونوميكاسى وندىرىستىك باعىتىنىڭ تىكەلەي كورىنىسى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا جىلۋ, ەلەكتر ستانسالارىن باسقارۋ ينجەنەرلە­رى, جابدىقتاردىڭ اۆتوماتتى جۇيەسىن قاداعالايتىن ماماندار, جوندەۋ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ينجەنەرى ەڭ جوعارى جالاقى الاتىن ءارى تۇراقتى سۇرانىسقا يە كاسىپ يەلەرىنە اينالعان, – دەيدى ول.

ەرتىس-بايان ءوڭىرى ەلىمىزدە «جاڭا ماماندىقتار اتلا­سىن» جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر وبلىس. جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيى دە ءارتۇرلى. ءداستۇرلى ءوندىرىس تاسىل­دەرىنەن باستاپ, «يندۋستريا 4.0» قاعيداتتارىنا (تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, ESG-ەكولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك, كور­پوراتيۆتىك باس­قارۋ) تولىق كوشكەن زاماناۋي وندىرىس­تەرگە دەيىن بار. مۇنداي ەكونو­ميكالىق جاعداي ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ماز­مۇ­نىن دا جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى باعدارلامالاردى ءوڭىر كاسىپورىندارىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا بەيىمدەپ, ەڭبەك نارىعىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. 2021 جىلدان وقۋ ورنى ايماقتىق «جاڭا ماماندىقتار مەن قۇزىرەتتەر اتلاسى» نە­گىزىندە يننوۆاتسيالىق ءبىلىم باعدارلامالارىن ازىرلەۋدى باستاپ كەتتى. ءار باعدارلاما بىرنەشە ميكروبىلىكتىلىك باعى-ت­ى­ن قامتيدى. ميكروبىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ستۋدەنتتىڭ ءوز سالاسىندا يكەم­دى مامانعا اينالۋىنا جاع­داي جاساۋ. باعدارلاما اياسىندا دەمونستراتسيالىق ەمتيحان نەگىزىندە ستۋدەنت كاسىبي قۇزى­رەتتىلىگىن دالەلدەيتىن سەرتيفيكات الادى. ناتيجەسىندە, تسيفرلىق جۇيەلەر مەن جي سالالارىنا ارنالعان ماماندىق جوعارى دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. وسى باعىتتاردا ءبىلىم العان, زاماناۋي داعدىلاردى مەڭگەرگەن ستۋدەنتتەرگە ەڭبەك نارىعىندا مول مۇمكىندىك اشىلادى.

كەيىنگى ءۇش جىلدا وڭىردە­گى كاسىپورىندارمەن ىنتى­ماق­تاستىق ناتيجەسىندە ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ 950-دەن استام تۇلەگى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. بۇل كورسەتكىش كادر دايارلاۋ ساپاسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى.

وبلىستىق ءبىلىم باس­قارما­سىنىڭ مالىمەتىنشە, ين­جەنەر­لىك-تەحنيكالىق, جۇمىس­­شى ما­ماندىقتارىنا, دەن­­ساۋ­لىق ساقتاۋ, ءبىلىم, قىز­مەت كورسەتۋ, تاماق ونەركاسىبى, اۋىل شا­رۋاشىلىعى ماماندارىنا جوعارى سۇرانىس ءالى دە قالىپ­تاسىپ وتىر. مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمىنە 2025–2026 وقۋ جىلىنا ارنالعان 650 نىسانالى كادرلار دايارلاۋ ورنى ەنگەن. اتاپ ايتقاندا, ينجەنەرلىك, وڭدەۋ, قۇرىلىس سالالارى – 3 045, قىزمەت كورسەتۋ – 700, بيزنەس, باسقارۋ جانە قۇقىق – 615, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ماماندىعىنا 515 ادامدى مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسى شەڭبەرىندە وقىتۋ جوسپارلانعان. ەكونوميستەر مەن زاڭگەرلەرگە سۇرانىس كۇرت تومەندەگەن.

– جۇمىسشى, ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا ءوندىرىس ورىندا­رىنىڭ كوبەيۋى اسەر ەتسە, پەداگوگتەرگە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا ۋربانيزاتسيالىق فاكتورلار سەبەپ بولىپ وتىر. اۋىلدىق جەرلەردە مۇعالىمدەر تاپشى­لىعى بار. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماق­ساتىندا «سەرپىن» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. الايدا ءالى دە بولسا كادرلاردىڭ اۋىسۋى, جە­تىسپەۋشىلىگى ساقتالىپ وتىر. دەنساۋلىق سالاسىنداعى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە كوبىنە اۋىلدىق جەرلەرگە ءتان. دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردىڭ تومەن جالاقى, اۋىر جۇمىس جۇكتەمەسى نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايلارعا بايلانىستى ۇلكەن قالالارعا, باسقا وڭىرلەرگە كەتىپ قالۋى ءجيى كەزدەسەدى. زەينەتكە شىعاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ورنىن باساتىن جاس كادرلار جەت­كىلىكسىز. جاڭادان پايدا بولعان اۋداندارداعى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارعا بىردەن تاربيەشىلەر مەن باس­تاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ كوپ سانى قاجەت بولادى, – دەپ ءتۇسىندىردى جاعدايدى ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇل­ميرا باشيروۆا.

اتاپ وتەرلىگى, بيىل كاسىپ­ورىنداردىڭ بىلىكتى جۇمىس­شىلارعا دەگەن تۇراقتى سۇرا­نىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقسا­تىندا پوليمەرلىك ءوندىرىس تەحنولوگياسى, ەلەۆاتور, ۇن تارتۋ, جارما, قۇراما جەم ءوندىرىسى, اۆتوموبيل قۇراستىرۋ, ءىت, تسيفرلىق ماماندىقتار, جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جىلۋ ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلارى بويىنشا جاڭا ماماندىق اشىلعان.

وتاندىق ەڭبەك نارىعىنا ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر اسەر ەتىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتۇرلى تەندەنتسيالار مەن جاڭا باعىت قالىپتاسىپ جاتىر. الەمدىك ساراپشىلار الداعى جىلدارى ءىرى كومپانيالار ماماندىقتار تىزىمىنە ەمەس, ادام داعدىلارىنا ءمان بەرەتىنىن ايتادى. تەح­نولوگيا قارىشتاپ دامىعان سايىن كوم­پانيالاردىڭ ءبىلىم باعدار­لامالارى جىلدام ەسكىرىپ قالىپ جاتىر. وسىعان وراي ەڭبەك ۇيىم­دارىنداعى قىزمەتكەرلەر ءبىلىمىن قايتا شىڭداۋىنا تۋرا كەلەدى.

پاۆلودار وبلىسى