مالدى, جاندى شوق جۇلدىزداي قاراوزەك اۋىلىنىڭ سىرتقى كەيپى كوڭىل توعايتارلىق. كولدەنەڭ جاتقان ءبىر بۇراۋ جوق, تاپ-تازا, سىلانىپ-سىرلانعان ەڭسەلى ۇيلەردىڭ جانىنداعى مال قورالارىنىڭ ماڭىنا قويانجون مايالار ءۇيىلىپتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەڭبەكقور قۇتتى اۋىل قالاداعىداي تۇرمىسقا يە. ۇيلەرىنە سۋ تارتىلعان, سوڭعى ۇلگىدەگى ۇزاق جاناتىن قازاندىقتار ورناتىلعان. اۋىل تۇرعىنى, ەڭبەك وزاتى ءابىل وحاتوۆ بيىل «ەگەمەندى» وقيمىن دەپ قۋانىپ ءجۇر.
– شىنىن ايتقاندا, كەيىنگى جىلدارى گازەت-جۋرنال قولىمىزعا تيمەي كەتىپ ەدى, ەندى نارتاي جۇماتاي ۇلىنىڭ ارقاسىندا تانىمدىق-تاعىلىمدىق ماتەريالدارعا تۇنىپ تۇرعان گازەتتى وقيتىن بولدىم, – دەيدى ءابىل اعا. – اۋىلدا مادەنيەت ءۇيى جوق, حالىق رۋحاني جاعىنان بايۋى كەرەك ەمەس پە؟ ال ماتەريالدىق جاعىنان بايۋعا نارتاي باۋىرىمنىڭ شاراپاتى ءتيىپ تۇر.
راسىندا, سولاي ەكەن, اۋىل تۇرعىندارى بەرەكەلى ىسكە جۇمىلىپ جاتىر. نارتاي جۇماتاي ۇلى اۋىلدىڭ ءبىر تۇرعىنىنا 30 باس ەدىلباي قويىن اسىلتۇقىمدى قوشقارمەن قوسىپ ساتىپ اپەرىپتى. مال يەسى ەكى-ءۇش ءتولىن العان سوڭ, العاشقى العانىن قايتارىپ بەرەدى. سول كەزدە قوراسىندا ءجۇز قويى وزىنە قالادى.
– كادىمگى تاۋارلى نەسيە ەسەبىندەگى دۇنيە. ماعان دا شىعىن كەلمەيدى. ەسەسىنە اۋىلداسىمنىڭ الدىنا مال بىتەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىشىندە ءوز بيزنەسىن باستاعىسى كەلەتىندەر از ەمەس. مەن قازىر ولارعا نەسيە الىڭدار دەيمىن. بۇل ارادا بولە-جارا ايتا كەتەتىن ءبىر دۇنيە, نەسيە العىسى كەلگەندەردىڭ كەپىلدىككە قويار مۇلكى جوق. بۇل ماسەلەنى بىلاي شەشۋگە بولادى, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى نارتاي جۇماتاي ۇلى, – ءاربىر اۋىلدا سول جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بار ەمەس پە, سول شارۋاشىلىق باسشىلارى ىلگەرى ۇمتىلعان ادامداردىڭ نەسيەسىنە كەپىلدىك قويىپ بەرسە, ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ قالار ەدى. مەن ۇزاق ويلانىپ-تولعانىپ وسىنداي شەشىمگە كەلدىم. اۋىل ادامدارىنىڭ قايسىسىنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىنىن جاقسى بىلەمىن عوي. دەمەۋ – بىزدەن, دامۋ – سىزدەن.
قايىرىمدىلىق دەگەن جاقسى قاسيەت. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كوكشە وڭىرىندە قىس ىشىندە قايتا-قايتا جاڭبىر جاۋىپ, دالانى قالىڭ كوك مۇز باستى. تىسىنە تيەر ءبىر ۋىس ازىق تاپپاعان, كوتەرەمگە اينالعان كوپ جىلقى قىرىلۋعا دا اينالدى. شىنىن ايتقاندا, جۇگەن ۇستاپ قالعاندار كوپ بولدى. مىنە, وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ەل قامىن جەگەن نارتاي جۇماتاي ۇلى پاي يەلەرىنە كەلەر جىلعى تيەسىلى پاي ۇلەسىن الىڭدار, قاجەت بولسا, كەلەشەكتەگى ەكى جىلدىكىن دە بەرەمىن. تەك مالدارىڭدى امان الىپ قالساڭدار بولدى دەپ جار سالعان. باستاماعا بىرەن-ساران ازامات ءۇن قوستى. ەڭ باستىسى, توڭىرەكتەگى اۋىلدار مال ازىعىن تاپپاي, ءتورت ت ۇلىك مالى ءتىلىن تىستەپ جۇتقا ۇشىراپ جاتقاندا, سەرىكتەستىك ەگىن ەگەتىن اۋىلداردىڭ مالىنان جەتىم توقتى دا شىعىن بولعان جوق. جىل سايىن مال جەمىنە جارايتىن استىق قالدىعىن تەگىن بەرەدى, سابانى ەكى باستان. سەرىكتەستىككە تيەسىلى جايىلىم مەن شابىندىق جەردىڭ يگىلىگىن اۋىل تۇرعىندارى كورىپ وتىر.
– گازەت جازدىرىپ بەرۋدەگى وي, اۋىل تۇرعىندارىن رۋحاني كەمەلدەندىرۋ جاعىن ويلاعاندىقتان, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى, – ءوزىم دامدەس اعايىندى ومىرتقاعا شاقىرعاندا تارتۋ-تارالعىعا كىتاپ سىيلايمىن. بۇل جولى ەل گازەتى «ەگەمەندى» جازدىرىپ بەرىپ, ەل تىنىسىن وقىپ, ءبىلىپ وتىرسىن دەگەن نيەتتەمىن. ەل پرەزيدەنتى بيىلعى جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» دەپ جاريالاعانى وتە دۇرىس بولدى. يگىلىك اتاۋلىنىڭ بارلىعى قۇرىش قولدى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەگى ەكەنى داۋسىز.
اۋىل تۇرعىندارى ارقيلى كاسىپتى يگەرىپ جاتىر. ايدوس شايح قاز باعادى. بۇل كاسىپتى بيىل باستاعان. العاشىندا كوپ ويلانىپ-تولعانسا كەرەك. الدىمەن ورىن دايىنداپتى. قازعا كەرەگى سۋ مەن ءشوپ. بەسكول قۇس فابريكاسىنان ءبىر كۇندىك 500 بالاپان ساتىپ العان. ءدارى-دارمەگىن, ازىعىن ۋاقىتىندا بەرىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي كۇتىپ باپتاعاننان كەيىن شىعىن جوق. قازىر كوكشەتاۋ بازارلارىندا قاز ساتىلا باستادى. كيلوسى 3000 تەڭگەدەن. ال ايدوس ءابىل ۇلى بالاپاندى 1 800 تەڭگەدەن العان. 500 بالاپان كۇنىنە 250 كيلو استىق قالدىعىن جەيدى ەكەن. استىق قالدىعىنىڭ تونناسى 30 مىڭ تەڭگە.
– الداعى ۋاقىتتا قۇس فابريكالارىنان جۇمىرتقا ساتىپ الىپ, ءوزىمىز ينكۋباتوردا باستىرۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز, – دەيدى ايدوس ءابىل ۇلى, – بۇل الدەقايدا ارزانعا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە الۋشىلار حابارلاسىپ جاتىر. قازدىڭ ءجۇنىن جۇلۋ دا قيىن شارۋا ەمەس ەكەن. ارنايى بريگادالار بار. ولارعا كەرەگى قازدىڭ ءجۇنى. ايتقان ۋاقىتىندا كەلىپ, بارلىق قازىڭدى سويىپ, ج ۇلىپ, ءۇيىتىپ بەرەدى. قىستا برويلەر تاۋىعىن باعامىز دەپ دايىندالىپ ءجۇرمىز. جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا اۋىلدا تابىس كوزى جەتەرلىك.
ەندىگى ءبىر كاسىپكەر ورال سەرعازينوۆ جۇمىسىن قوي وسىرۋدەن باستاعان. قوراسىنداعى بەس-ون باستان وتار ورگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىر دوسى ەلۋ باس ەدىلباي قويىن بەرىپتى. شارتى بىلاي, ەكى جىلدان سوڭ ەلۋ باسىن قايتارىپ الادى. ال ءتولى قورادا قالماق. العاشقى ەكى جىل شىعىنسىز وتكەن. ەلۋ باس قويدىڭ سوڭىنان 120 باس ءتولى ەرگەن. ءىسىنىڭ ورگە دومالاعانىن كورگەن مالساق جىگىت دەمەۋ بولعان اعايىنىنان قويلارىڭدى تاعى ءبىر جىلعا قالدىرشى دەپ ءوتىنىش جاساعان. اتىمتاي جومارتتىق تانىتقان اعايىن وعان دا كونىپتى. ءۇشىنشى جىلى ريزاشىلىعىمەن العاشقى ەلۋ باس قويدىڭ سوڭىنا 40 توقتىسىن ەرتىپ قايتارىپ بەرگەن.
بيىل ومارتا ۇستاۋعا كوشكەن. بۇل توڭىرەك كوك مايساسى جايقالعان قۇنارلى ولكە. العاشقى جىلى بەس ۇيا ومارتا ۇستاپتى. تاجىريبەسى بولماعاندىقتان داۋرەن قانافين ەسىمدى كانىگى ومارتاشىنىڭ سوڭىنان ەرگەن, قىر-سىرىن ۇيرەنگەن. ءار ومارتاعا 25 مىڭ تەڭگەدەن شىعىن شىعارعان. انالىعىن ساتىپ الۋعا, ءدارى-دارمەگىنە, ازىعىنا. كۇزدە ساناپ وتىرسا, بال اراسىنىڭ ارقاسىندا ميلليوننان ارتىق تابىس تاپقان. ايتۋىنا قاراعاندا, ەسەبى بىلاي, ءبىر ۇيا 60 ليتر شاماسىندا بال بەرگەن. ءبىر ليتر بال 1,5 كيلو توڭىرەگىندە. ال بالدىڭ قۇنى بازاردا كيلوسىنا 3 500 تەڭگەدەن. ارادان دا وسىنشا تابىس تابۋعا بولاتىنىنا كوزى جەتكەن كاسىپكەر الداعى جىلى ۇيا سانىن وننان اسىرماق.
– قازىر اۋىل تۇرعىندارى كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە قولايلى جاعداي تۋىپ وتىر, – دەيدى ەل اعاسى قابيدەن ەمماتوۆ, – ءوزىم بالالارىممەن بىرگە 300-دەن استام قوي باعامىن. سيىرىم, جىلقىم بار. مال ازىعىن ءوزىمىز دايىندايمىز. جەر جەتكىلىكتى. نارتاي جۇماتاي ۇلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەندە وسى توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ جەرىن الدەبىر كاسىپكەر بانككە كەپىلدىككە قويىپ, ميلليونداعان نەسيە الىپ, ەگىن ەكپەكشى بولعان. سوڭىندا بانكروتقا ۇشىرادى, ەگىن ەگىلمەي قالدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تاۋىققا دا جەم تابا المادىق. كەيىن حالىق قالاۋلىسى بارلىق قۇجاتتاردى زەرتتەپ, ادۆوكات جالداپ, زاڭسىز قويىلعان جەردى حالىققا قايتارىپ بەردى. سونىڭ ارقاسىندا تيەسىلى پاي ۇلەسىن الىپ, ءتورت ت ۇلىك مالىن باعىپ, كۇن كورىسىن جوندەپ الدى.
شىركىن, ءار اۋىلدا ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىن وسىنداي ءبىر ازامات بولسايشى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
