ءبىرى – تولە بي بابا تىنىستاعان بوستان توپىراعىنان ءۇمىت وتىن ارقالاپ, الماتىعا اتتانعان ارمانشىل بوزبالا, ەكىنشىسى – حان ءتاڭىرىنىڭ باۋرايىندا تۋىپ, مۇقاعاليدىڭ پوەتيكالىق رۋحىمەن سۋسىنداعان بويجەتكەن ەدى. وسىلايشا, ەكى تاعدىردىڭ توعىسۋى – تەك ماحاببات حيكاياسى ەمەس, ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتكەن جاراسىمدى جۇپتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى بولدى. سول ستۋدەنتتىك دوستىق ۋاقىت وتە ساحناداعى سەرىكتەستىككە, ال ساحناداعى ۇيلەسىم ومىرلىك سۇيىسپەنشىلىككە ۇلاستى.
جوعارى وقۋ ورداسىندا تابىسقان قوس تالانت كەيىن ونەر مەن ومىردە دە قاتار ءجۇرىپ, ءبىر-بىرىنە تىرەك بولا ءبىلدى. ەلۋ جىل بويى تەاتر ساحناسىنان تۇسپەي, وزدەرىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن, ساحنالىق مادەنيەتىن, ادال ەڭبەگىن ايانباي سىڭىرگەن جۇپ بۇگىنگى 75 جىلدىق ءومىر بەلەسىنە شىعارماشىلىق كەمەلمەن, ەڭبەك داڭقىمەن جەتىپ وتىر. تەاتر مەن كينوداعى ەرەن ەڭبەگى, ساحناداعى تالاي ەستە قالارلىق بەينەلەرى ولاردىڭ ءومىر جولىن شىن مانىندە ونەرگە ادالدىقتىڭ ولشەمىنە اينالدىردى.
راس, بيكەن ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترىندا قازاق ساحنا ونەرىندەگى جۇلدىزدى جۇپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كەندەباي تەمىرباي ۇلى مەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى الماحان كەنجەبەكوۆانىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «ونەردە – 50, ومىردە – 75» اتتى شىعارماشىلىق كەشى مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنەدى. قۇتتى مەكەننىڭ عانا ەمەس, كۇللى قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قوس تۇلعانىڭ مەرەيتويى تالدىقورعان تورىندە ايرىقشا اتاپ ءوتىلدى. سوناۋ 1975 جىلى بالاۋىز ارمان بىلتەسىن تۇتاتقان شولپان جانداربەكوۆانىڭ كۋرسىن بىتىرگەن قارلىعاش قيال جاستاردىڭ العى لەگىندە كەلىپ تالدىقورعان دراما تەاترىنىڭ شىمىلدىعىن تۇرگەن كەندەباي مەن الماحان جارتىعاسىرلىق ەڭبەك جولىنىڭ ءىزى سايراعان, ءوزى دە 50 جىلدىق تاريح تۇزگەن تەاتردىڭ تەكتى ساحناسىندا ەلىنە شىعارماشىلىق كەش ۇسىنۋى زاڭدىلىق. ال بۇل تويدىڭ كوش-كەرۋەنىنىڭ باسىندا وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ, تەاتر جانە كينو ونەرىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, نۇرقانات جاقىپباي, داريعا تۇرانقۇلوۆا باستاعان ونەردەگى ارىپتەستەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ بوي كورسەتۋى, ونەرسۇيەر جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى دا قاعيدالى دۇنيەدەي. ال وزبەكستان مەن قىرعىز ەلىنەن كەلگەن ونەر يەلەرى رۋحاني كەشتىڭ ارناسىن كەڭىتتى. جەتىسۋ جەرىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قوس تۇلعانىڭ تويىنا كەلگەن قادىرمەندى قوناقتار الدىمەن تەاتر فويەسىنە قويىلعان ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كورمەنى تاماشالادى. وندا ساحنالىق كيىمدەرى, سپەكتاكلدەردەگى رولدەرىنەن فوتوسۋرەتتەر, جالپى ونەرلەرىنە قاتىستى باسقا دا بۇيىمدار كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. رۋحاني ءىس-شارا باسىندا بەينەفيلم جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلسا, العاشقى بولىپ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن بەيبىت يساباەۆ قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قوس ساڭلاقتىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىق جولداعى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«ونەردە دە, ومىردە دە تاعدىر جولى توعىسقان ساحنا ساڭلاقتارى كوپ ەمەس. سول از شوعىردىڭ ىشىندە سىزدەردىڭ ەسىمدەرىڭىزدى ءبىز ءاردايىم قۇرمەتپەن اتايمىز. سىزدەردىڭ ءومىر جولدارىڭىزدى بيكەن ريموۆا اتىنداعى تەاتردان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ العاش وسى تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاسىپ, ساحنا شىمىلدىعىن اشقان, تابان اۋدارماي جارتى عاسىر بويى ونەرگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سىزدەرگە جەتىسۋلىقتاردىڭ اتىنان ەرەكشە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», دەگەن وبلىس باسشىسى قوس تۇلعاعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى.
بۇدان سوڭ پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ پەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارىن دەپۋتاتتار جاناربەك ءاشىمجان مەن بولات كەرىمبەك وقىپ بەردى.
«قاسيەتتى قاراساز بەن قايناردىڭ قارا قىزى, الاشتىڭ دارا قىزىنا اينالدى. «ارعى بەتتەن قارعىپ ءوتىپ» تولە بي بابامىز جاتقان توپىراقتان وسى جاققا كەلىپ, الماحان اپكەمىزدى تاۋىپ, جۇپ جازباي قازاقتىڭ ونەرىن, ۇلتتىق مۇراتىن اسپانداتىپ جۇرگەن كەندەباي اعامىز ەكەۋى باقتىباي مەن قابىليسا بابالارىمىزدىڭ, ءىلياس پەن اقىن سارا دارالارىمىزدىڭ بەسىگىن تەربەگەن وڭىردەن العاش تەاتر اشىپ, سول ونەر شاڭىراعىمەن بىرگە ءوسىپ-ءوندى. ونەرلەرىمەن ءوز ومىرلەرىن ورە ءجۇرىپ تەاتردىڭ داۋىرلەگەندە, قۇلدىراعان تۇسىندا دا ەسەلى ەڭبەك ەتتى. سول ارقىلى ءبىرى ءاز انا, ءبىرى ابىز اقساقال بيىگىنە كوتەرىلدى. قازاق ونەرىنىڭ, اسىرەسە وڭىرلەردەگى تەاتر تاريحىنىڭ اق باستاۋ, اسىل تۇعىرىندا ەكەۋىڭىزدىڭ ەڭبەك پەن ەسىمدەرىڭىز ايرىقشا», دەپ لەبىزىن بىلدىرگەن جاناربەك ءاشىمجان اعىلا سويلەدى.
سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ اق سالەمىن ارقالاپ كەلگەن ولار مەرەيتوي يەلەرىنىڭ يىعىنا شاپانىن جاۋىپ, قۇرمەت كورسەتتى. ءوز كەزەگىندە اقىن تولەۋجان عۇمار الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆتىڭ دە قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. قۇتتىقتاۋ لەگىنەن كەيىن قوس تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولعان عاجايىپ كەش كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ونەرپازدارى, «يل كانتو» كۆارتەتى, «قوڭىر» توبى اننەن شاشۋ شاشتى. تەاتر جاستارى الماحان نۇرپەيىسقىزىنىڭ ولەڭدەرىن وقىدى. ونەر يەسىنىڭ اكتەرلىك, كومپوزيتورلىق قىرىن جاقسى بىلەتىن جۇرتشىلىق ءۇشىن ول كىسىنىڭ اقىندىق الەمى جاڭا اشىلعان ارالداي اسەر ەتتى. «دانەش اعا», «فاريزا», «قىزىما», «جاپىراق جۇرەك جاس قايىڭ» سەكىلدى بىرقاتار اندەرى ورىندالدى. قوس اكتەر تۇسكەن «كوشپەندىلەر», ء«بىر ۋىس بيداي» سىندى بىرقاتار فيلمنەن, ولار قاتىسقان تەلەحابارلاردان ۇزىندىلەر بەرىلدى. راس, ونەرلى ادام قاي قىرىنان كەلسە دە تالانت تۇعىرىنان تومەندەمەك ەمەس.
«مەن ەتىكشى بولسام دا دانىشپان بولار ەدىم...», دەگەن تولستوي دانالىعى وسىندايدا ويعا ورالادى ەكەن. ءبىر ءوزى ۇلكەن مەكتەپ سانالعان, تەاتر ساحناسى مەن قازاق كينو الەمىندە ەسەلى ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ اقىندىق قىرىن تانىتار وتتى ولەڭدەر جازعان, رۋحاني الەمدە كوز تاستار كوكجيەگىنە اينالعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ باستاعان شايىرلاردىڭ جىرىن انگە اينالدىرعان الماحان كەنجەبەكوۆا ءون بويى ونەرگە تولى جان. ول – كومپوزيتور, اقىن, دراماتۋرگ, ءانشى, اكتەر, قوعام قايراتكەرى, ۇلاعاتتى ۇستاز. رۋحاني ءھام شىعارماشىلىق كەشتە وسىناۋ دەگدار تۇلعانىڭ, ء«سىز شولپان, بيكەن اپالاردىڭ جولىن قۋىپ, بۇگىندە سول بيىككە كوتەرىلدىڭىز» دەپ جاناربەك ءاشىمجان ايتقانداي, ەل اناسى دارەجەسىنە جەتكەن الماحان نۇرپەيىسقىزىنىڭ اسەم اندەرى اۋەلەدى. «مەن الماحان كەنجەبەكوۆانىڭ سىرلى دا سازدى اندەرىنە, اۋەزدى شىعارماشىلىعىنا قاراپ وتىرىپ ايرىقشا ءسۇيسىندىم. جان تولقىنىسى مەن ءومىر اعىسىندا جۇرەگىن تۋلاتقان دۇنيەلەردى مۋزىكا قۇدىرەتى ارقىلى لايىقتى دەڭگەيدە پاش ەتە ءبىلىپتى. اكتەرلىك اۋىر مىندەت ارقالاي ءجۇرىپ كومپوزيتور ەسەبىندە وسىنداي ەرەكشە شىعارماشىلىق ءىز قالدىرعانى تاڭداندىرادى, سۇيسىندىرەدى», دەيدى بەلگىلى كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءالي الپىسباەۆ شىعارماشىلىق كەشتە ۇسىنىلعان مۋزىكا تۋىندىلارى حاقىندا.
كاسىبي مۋزىكا مايتالمانىنىڭ لەبىزى, جۇرەك تولعامى ءبىزدىڭ دە كوڭىلگە قوناقتايتىن پاراساتتى پايىم ەكەنى ءشۇباسىز. ويتكەنى حالىق ءارتىسىنىڭ ءبىر عانا مۇقاعالي اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان «تۇيەلەر» ءانى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ, كوشپەلى ءومىر سالتىمەن كۇن كەشىپ, مىڭجىلدىقتار بويى مىزعىماي تۇران دالاسىن ەركىن بيلەگەن اتاجۇرتىمىزدىڭ قۇندىلىعىن, تاريحىن, شەجىرەلى ءومىرىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلەر ۇلى دۇنيە. بۇيرات قۇمدارى بۇيىققان ساحارانىڭ ۇستىندە جوڭكىگەن ويسىلقارا ءتولىنىڭ قازاق تانىمىمەن ءسىڭىسىپ كەتكەنى عانا ەمەس, «اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا» تىرلىگى داۋىرلەرگە شاناق بولعان شاربولاتتاي بەرىك حالىقتىڭ تۇتاس شەجىرەسى جاتىر بۇل اندە. تالانتتى جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «شيكارنو!» دەپ تامسانار كلاسسيكامەن تۇجىرىمدالعان شىعارماشىلىق كەشتىڭ سوڭى مەيرامحانادا جالعاستى.
ءيا, وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن «ونەردە – 50, ومىردە – 75» مەرەيتويلىق كەشتەن جەتىسۋلىق جايساڭ جۇرت ۇلكەن تولقىنىسپەن تارقاستى. تەلعۇمىر تۇلعانىڭ قۋانىشىنان كەيىن قاراپايىم جانداردان دا پىكىر سۇرادىق. سولاردىڭ ىشىندە ءاليا مالعاجدار ەسىمدى كورەرمەن: – بۇگىنگى كەشتەن ەرەكشە اسەرگە بولەندىم. جالپى, تەاتر قويىلىمدارىنىڭ تۇراقتى كورەرمەنىمىن. وسىنداي كەش وتەتىنىن الەۋمەتتىك جەلىدەن وقىپ-ءبىلىپ, ارنايى كەلدىم. ءبىزدىڭ تەاتردىڭ بەلدى اكتەرلەرى, ابىز اقساقالى مەن اناسىنا اينالعان الماحان اپاي مەن كەندەباي اعانىڭ ونەر جولىنان تاعىلىمدى دۇنيەلەر الدىم, دەيدى.
ايتا كەتەرلىگى, قوس اكتەر شولپان جانداربەكوۆانىڭ كلاسىن ءبىتىرىپ, العاشقى ەڭبەك جولىن جاڭا قۇرىلعان تالدىقورعان تەاترىندا باستاپ, ەلۋ جىل ساحناعا ادال قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
جەتىسۋ وبلىسى
