– مۇرات ءاجىنۇر ۇلى, جىل سايىن مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ەلدى دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن جوبالاردى كورسەتىپ, تاپسىرما جۇكتەيتىنى بەلگىلى. وسى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋى كوڭىلدەن شىعا ما؟
– جولداۋ تەك ەرتەڭگى كۇننىڭ ەلەۋلى قادامدارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجات قانا ەمەس, بۇل پرەزيدەنت پەن حالىق اراسىنداعى ديالوگتى قالىپتاستىراتىن التىن كوپىر ىسپەتتى. كوپشىلىكتىڭ پىكىر-ۇسىنىسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جاسالعان جوسپار, بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ ورىندالماعان كەزى جوق. جولداۋداعى جۇيەلىلىك پەن ناتيجەنىڭ دە سىرى – وسىندا.
مەملەكەتتەگى زاڭسىزدىق پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دەنى حابارلامانى تىركەمەۋدەن باستاۋ الادى. قىلمىستى جاسىرۋدىڭ, ازاماتتاردى نەگىزسىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ سوڭى جالپى ادىلدىككە دەگەن كوزقاراستى كۇيرەتەدى. مىسالى, تۇركىستان قىىب قىزمەتكەرلەرى ءبىر ازاماتشانىڭ ارىزى نەگىزىندە «دەم» دۇكەنىنىڭ ساتۋشىسىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس باستاعان. ارىزدانۋشى ساتۋشىنى كاسسادان قوماقتى سومادا اقشا قاراجاتىن جىمقىردى دەپ كورسەتكەن. پروكۋراتۋرا قاداعالاۋ تارتىبىندە وسى ىسكە ارالاسىپ, ساتۋشىعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى توقتاتتى. نەگە؟ سەبەبى تەرگەۋ ورگانىمەن باس پروكۋروردىڭ نۇسقاۋىنىڭ جانە قپك-ءنىڭ قىلمىستىق ءىستى تىركەۋگە قاتىستى تالاپتارى بۇزىلعان, ياعني ارىز يەسىمەن اۋديتتىك تەكسەرۋ, رەۆيزيا قورىتىندىسى, زالال سوماسىن راستايتىن قۇجاتتار ۇسىنىلماعان. ەگەر ءاربىر ادام قانشا اقشا جوعالعانىن بىلمەي تۇرىپ, كىمنىڭ جىمقىرعانىنا كوزى جەتپەي تۇرىپ پوليتسياعا ارىزدانا بەرسە ءارى ونى پوليتسيا سۇزگىدەن وتكىزبەي تىركەپ, تەكسەرەتىن بولسا, اينالامىزدا زاڭعا, قۇقىقتىق قۇرىلىمدارعا وكپەلى جانداردىڭ سانى كوبەيە بەرمەي مە؟ بۇل – مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنا عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە قارسى جاسالعان قادام.
بۇگىنگى تاڭدا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە دە قاتىستى باستالعان بارلىق قىلمىستىق ءىستىڭ زاڭدىلىعى پروكۋرورلارمەن جەدەل تۇردە زەردەلەنىپ, قۇقىقتىق باعا بەرىلۋدە. ويتكەنى كاسىپكەرلەردى زاڭسىز قىلمىس وربيتاسىنا تارتۋ – باس پروكۋروردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا. سونىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاداعالاۋ تارتىبىندە تۇركىستان وڭىرىندە كەيىنگى 3 جىلدا نەگىزسىز باستالعان 800-دەن اسا قىلمىستىق ءىس 3 تاۋلىك ىشىندە توقتاتىلعان. وسى ساننىڭ ارتىندا قانشاما جازىقسىز ادامنىڭ تاعدىرى, تىلەگى, سەنىمى تۇر. مىنە, سوندىقتان دا ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىندا جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردىڭ ارقايسىسىن – ازاماتتار ءومىرىن, مۇددەلەرىن, قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان پارمەندى تەتىك دەپ قابىلدايمىز.
– مەملەكەتتىك قىزمەت حالىققا بارىنشا اشىق, قولجەتىمدى بولۋى كەرەكتىگىن پرەزيدەنت ۇنەمى ەسكەرتىپ كەلەدى. وسى ورايدا پروكۋراتۋرا حالىققا قانشالىقتى جاقىن؟
– «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنىڭ باستى فورمۋلاسى – اشىق ديالوگ, قولجەتىمدى قىزمەت, جەدەل بايلانىسقا نەگىزدەلگەن. پروكۋراتۋرانى دا حالىققا جاقىن ەتكەن – وسى قاعيدالار. قازىر ازاماتتار بارلىق اقپاراتتى عالامتوردان الادى. وسىعان وراي وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باستاماسىمەن كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا توسقاۋىل قويۋدا ازاماتتار بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «بۇزۋشىلىققا توقتام» اتتى قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلدى. بۇگىندە ءار اۋداندا وسىنداي 17 تەلەگرام-بوت اشىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. ونىڭ تيىمدىلىگى – كەز كەلگەن ازامات وزىنە بەلگىلى بولعان, وقيعانىڭ كۋاسى بولعان بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى دەرەۋ ونلاين رەجىمىندە وقيعا ورنىن (لوكاتسياسىن) كورسەتە وتىرىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا حابارلاي الادى جانە ءوز حابارلاماسى بويىنشا قانداي ارەكەتتەر جاسالعانىن بىلە الادى. كەرى بايلانىستىڭ تاماشا ءادىسى – وسى. قازىردىڭ وزىندە تەلەگرام-بوتتارعا جالپى 242 قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حابارلاما تۇسكەن. سونىڭ ىشىندە ازاماتتار ينتەرنەت-الاياقتىق, جول-كولىك وقيعاسى, كوشەنىڭ لاستانۋى, جولدىڭ ساپاسىزدىعى, باعدارشامنىڭ ىستەن شىققانى, قوعامدىق ورىندارداعى بۇزۋشىلىقتار, ەسىرتكى ءوسىرۋ, ساقتاۋ بويىنشا حابارلاما بەرگەن. ەل ىشىندەگى زاڭسىزدىقتاردى قۇزىرلى ورگانداردىڭ بىردەن بايقاماۋى مۇمكىن. ال مىنا تەلەگرامم-بوت كوپتەگەن زاڭسىزدىقتىڭ دەر كەزىندە انىقتالىپ, شەشىمىن تابۋىنا جول اشىپ وتىر.
– ەلىمىزدى دامىتۋعا ينۆەستورلاردى تارتۋدىڭ ماڭىزى زور. بىراق ينۆەستورلار زاڭى مىقتى, قاۋىپسىز ەلگە عانا قارجى سالعىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ءيا, ينۆەستورلار – ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىن قۋاتتى كۇش. قازاقستاننىڭ الەۋەتىنە سەنگەندىكتەن بولار, كەيىنگى جىلدارى قارجىسىن ءبىزدىڭ وندىرىسكە سالاتىن شەتەلدىك ينۆەستورلار كوپ. ايتالىق, 2025 جىلدىڭ 8 ايىندا تۇركىستان وبلىسىنا 783 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالىپ, وتكەن جىلدىڭ كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 125%-عا ءوستى. ينۆەستيتسيانىڭ كوبەيۋى ءوڭىردىڭ تۇرلەنۋىنە, ايماقتىڭ قۋاتتى ولكەگە اينالۋىنا, كوپتەگەن جۇمىس ورنىنىڭ اشىلىپ, تابىستى ازاماتتار قاتارىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتۋدە. ال وسى ەل يگىلىگىنە جارايتىن قارجى ماقساتىنا ساي جۇمسالىپ, ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋى – پروكۋراتۋرانىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا.
بۇل جۇمىستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى شارالار تۋرالى» جارلىعى باستى باعدارعا اينالعان. وسى جارلىققا ساي پروكۋراتۋراعا جۇكتەلگەن مىندەت ايقىن. ول – بيزنەستى جۇرگىزۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ۇدەرىسىن بارىنشا اشىق, تۇسىنىكتى جانە جەڭىل ەتۋ. سونىمەن قاتار ينۆەستورلار بەتپە-بەت كەلەتىن ماسەلەلەر مەن كەمشىلىكتەردى جەدەل شەشۋ وزەكتى. ءبىز ينۆەستورلاردى – ەل ەكونوميكاسىنا قوزعاۋ سالۋشى, ەل ەڭسەسىن تىكتەۋشى, ەلدىڭ تابىسىن ەسەلەۋشى تەتىك رەتىندە قاراپ, ونى زاڭدىق تۇرعىدان قورعاۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتە كاسىپ جۇرگىزۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ رەتى بەكىتىلگەن. سوعان ساي ءبىر جوبانى باستاۋ ءۇشىن ينۆەستورلارعا بىرقاتار قۇرىلىمنىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتىپ, رۇقساتىن الۋ قاجەت. وسى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى رۇقساتتى كەشىكتىرىپ بەرىپ, قولدان كەدەرگى جاساسا, ينۆەستورلار جۇمىسى اقسايدى. ال قازىر ۋاقىتتان باعالى, سەنىمنەن قادىرلى نە بار؟ پروكۋراتۋرانىڭ دا ماقساتى – ينۆەستورلارعا قازاقستاننىڭ ەڭ قاۋىپسىز, ەڭ سەنىمدى ەل ەكەنىن قۇقىقتىق قۇرالدار ارقىلى راستاۋ.
سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن – ينۆەستورلاردى قورعاۋ باعىتىندا «پروكۋرورلىق سۇزگى» تەتىگى ەنگىزىلدى. بۇل جوبا بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار ينۆەستورعا قاتىستى كەز كەلگەن تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ ارەكەتىن قولعا الار الدىندا پروكۋراتۋرامەن مىندەتتى تۇردە كەلىسۋگە ءتيىس. وسى مەحانيزمنىڭ كومەگىمەن پروكۋرورلار ەكى جىلدا 31 ينۆەستورعا قاتىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار تىركەگەن زاڭسىز اكىمشىلىك ىستەردىڭ كۇشىن جويىپ, 17 ينۆەستورعا قاتىستى زاڭسىز تەكسەرۋدى توقتاتتى. ودان بولەك, ينۆەستورلار اراسىندا جەدەل ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ جانە ءتيىستى اقپارات الماسۋ ءۇشىن «Turkistan Invest وپ» اتتى «WhatsApp» مەسسەندجەرى قۇرىلعان.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازاپتاۋمەن بايلانىستى قىلمىستىق ىستەردى تەرگەپ-تەكسەرۋ پروكۋراتۋراعا جۇكتەلدى. ونىڭ ناتيجەسى قالاي؟
– قۇقىقتىق زايىرلى مەملەكەتتە ازاماتتاردىڭ زورلىق كورۋى, ازاپتاۋعا دۋشار بولۋى – نونسەنس. الايدا ءبىز ءالى كۇنگە مۇنداي تەرىس ارەكەتتەردەن ارىلماي كەلەمىز. 2023 جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا ازاپتاۋ فاكتىسى بويىنشا 51 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. وسى تىركەلگەن 4 قىلمىستىق ىستە ازاپتاۋ قىلمىسىن 11 پوليتسيا قىزمەتكەرى جاساعان. حالىقتى قورعايدى, قولدايدى دەپ جۇرگەن پوليتسەيلەردىڭ ازاپتاۋ ارەكەتتەرىنىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋى, ارينە, وكىنىشتى.
مۇنداي ولقىلىقتارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن وبلىستىق پروكۋراتۋرا پوليتسيا عيماراتتارىنداعى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋىنە, «سوقىر» ايماقتاردىڭ, زاڭسىز ۇستالعان, جەتكىزىلگەن ازاماتتاردىڭ بار-جوعىنا, پروكۋرور بولمەسىنىڭ جابدىقتالۋىنا ءمان بەرىپ, تۇراقتى تەكسەرۋدە. سونداي-اق تۇركىستان وبلىسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسىمەن بىرلەسىپ «ازاپتاۋعا جول جوق!» تاقىرىبىندا بيلبورد دايىندالدى. كەشەندى جۇمىستار ناتيجەسىندە وبلىستىق پوليتسيا بولىمدەرى تولىق بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ازاپتاۋ قىلمىسىنىڭ تىركەلۋ ديناميكاسى كۇرت ازايىپ, 2024 جىلى 18 ءىس تىركەلسە, ولاردىڭ بارلىعى قىلمىس قۇرامى بولماۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى. ال 2025 جىلى ازاپتاۋ بويىنشا 1 عانا ءىس تىركەلگەن. وسىنىڭ ءوزى پروكۋراتۋرانىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىن كورسەتسە كەرەك.
– جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن قىزمەتىنە پايدالانباعان سالا از. ال وتاندىق پروكۋراتۋرا تسيفرلىق جۇيەنىڭ يگىلىگىن كورە الىپ وتىر ما؟
– پروكۋراتۋرا تاراپىنان جاسالعان بىرقاتار تسيفرلىق جوبانى كوپشىلىك كۇندەلىكتى تۇتىنىپ كەلەدى. ايتالىق, قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايىندالعان «qamqor.gov» سەرۆيسى 2017 جىلدان بەرى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. بۇل موبيلدىك قوسىمشا مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى جەدەل ديالوگتىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە مويىندالعان. سەرۆيس – حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنا ونلاين سۇرانىس جولداپ, جىلدام قىزمەت الۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان بىرەگەي جوبا.
سونىمەن قاتار كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن بىرىڭعاي سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەر ءتىزىمى (سدتبت) قىلمىستىق ىستەر تۋرالى مالىمەتتى ءبىر ورتالىققا جيناپ, پروكۋرورلاردىڭ قىلمىستىق ءىس بويىنشا ارەكەتتەردى ءجىتى قاداعالاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل سونداي-اق قىلمىستىق ۇدەرىس قاتىسۋشىلارىنا تەرگەۋ جانە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىمەن قاشىقتان بايلانىسۋعا جول اشادى.
ە-otinish ارقىلى شاعىم-ارىزىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداعان ازاماتتار ونىڭ قارالۋ بارىسىن جانە ناتيجەسىن جۇيە باقىلاپ وتىراتىنىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. بۇدان بولەك, «احۋالدىق ورتالىق», «گەوركارتى», «سوت كابينەتى» جانە ت.ب. اقپاراتتىق جۇيەلەر كۇندەلىكتى قولدانىلۋدا, بۇلار ءوز كەزەگىندە جۇمىس بارىسىندا تيىمدىلىگىن تيگىزىپ كەلەدى.
پروكۋراتۋراداعى كەز كەلگەن جوبا, ءاربىر باستاما – حالىقتىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ قولعا الىنعان تەرەڭ ىزدەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان, ازاماتتاردىڭ قاجەتىنە جاراعان جوبالار عانا ومىرشەڭ بولادى. ءبىز وسىنداي ومىرشەڭ جوبالار دايىنداۋعا كۇش سالامىز. مىسالى, كوميتەت پورتالىندا ادامداردى ىزدەۋ بويىنشا 5 ءبولىم بار. سونىڭ ارقاسىندا اليمەنت بويىنشا بەرەشەگى بار ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن ىزدەۋ وتە جەڭىل. اليمەنت تولەۋدەن جالتارعاندارعا, سوت ورىنداۋشىلارى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر قوياتىنى بەلگىلى. ءارى مۇنداي بورىشكەرلەر ىزدەۋ تىزىمىنە ەنگىزىلەدى. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدە وسىنداي ىزدەۋدە جۇرگەن مىڭعا جۋىق ادام بار.
«بالالاردى ىزدەۋ» دەپ اتالاتىن بولىمدە 7 جاسقا دەيىنگى جوعالعان بالالارعا قاتىستى اقپارات جيناقتالعان. پورتالدا قىلمىسكەرلەردى, بورىشكەرلەردى جانە حابار-وشارسىز كەتكەن ادامداردى ىزدەۋ بارىنشا ىڭعايلى. مۇندا كەز كەلگەن ادامنىڭ ىزدەۋدە ەكەنىن تەكسەرۋگە بولادى. مىسالى, ءسىز جۇمىسشىلار توبىن جالدايسىز, ءوزىڭىزدى جانە وتباسىڭىزدى قورعاۋ ءۇشىن پورتالعا ولاردىڭ اتىن ەنگىزىپ, ىزدەۋدە تۇرعان, تۇرماعانىن ءبىلۋ وڭاي.
پروكۋراتۋرا قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە ازاماتتىق-قۇقىقتىق سالالاردا قۇقىقتىق ستاتيستيكانى جيناپ قانا قويماي, اقپاراتتى الۋدىڭ ىڭعايلى ادىستەرىن دە دامىتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزگە سۇيەنە وتىرىپ, قىلمىستاردىڭ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تولىق جانە سەنىمدى ستاتيستيكاسىنا قول جەتكىزۋگە بولادى.
اڭگىمەلەسكەن –
عالىمجان ەلشىباي,
«Egemen Qazaqstan»
