قازاقتىڭ گەنى: قالىپتاسۋى مەن بولاشاعى

بۇعان دەيىن قازاقتار تۋرالى حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي ەڭبەكتەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ورتالىق ازيا حالىقتارى تۋرالى ءبىرلى-جارىم زەرتتەۋ ماقالا شىققانىمەن, ولاردىڭ كوپشىلىگى شاعىن ۇلگىلەرگە عانا سۇيەنگەن. ماسەلەن, العاشقى عىلىمي ەڭبەك ءبىر عانا قازاق ايەلىنىڭ گەنەتيكالىق دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن ەكەن. ارينە, مۇنداي مالىمەت بۇكىل حالىقتى سيپاتتاۋعا جەتكىلىكسىز. ال كەيىنگى جىلدارى وتاندىق عالىمدار اۋقىمدى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان مىڭداعان ادامنىڭ دنق ۇلگىلەرىن جيناعان. بۇگىندە 500-دەن استام ادامنىڭ تولىق گەنومى زاماناۋي سەكۆەنيرلەۋ ادىستەرىمەن زەرتتەلىپ وتىر. بۇل – قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق بەينەسىن تۇتاس ءارى عىلىمي تۇرعىدا انىقتاۋعا جول اشقان العاشقى كەشەندى قادام.

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋىنشە, ءاربىر قازاقتىڭ گەنومىندا ورتا ەسەپپەن 5 ميلليوننان استام گەنەتيكالىق وزگەرىس – «SNP» بار. سالىستىرار بولساق, ەۋروپالىقتاردا بۇل كورسەتكىش شامامەن 3,5 ميلليون, ال وڭتۇستىك امەريكا حالىقتارىندا – 5,2 ميلليون, افريكادا 5,5 ميلليونعا جەتەدى. وسى دەرەكتەر قازاقتاردىڭ گەنەتي­كالىق تۇرعىدان باي ءارى الۋان ءتۇرلى ەكەنىن, ءتىپتى كەي تۇسى افريكالىقتار مەن وڭتۇستىك امەريكالىقتارعا جاقىن ەكەنىن دالەلدەيدى.

«مۇنداعى باستى كورسەتكىش – ءار ۇلگىگە شاققانداعى ورتاشا «SNP» ء(بىر نۋكلەوتيدتى پوليمورفيزم) سانىن ەسەپتەپ كوردىك. ناتيجەسىندە, ءاربىر ۇلگىدە شامامەن 5 ميلليون «SNP» انىقتالدى. بۇل ورتاشا كورسەتكىش, ونىڭ ىشىندە بار­لىق تۇرلەرى قامتىلعان. بۇل دەرەك «South Oginon» جوباسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە قاتىستى سوڭعى ماقالادا دا (2015 جىلى جاريالانعان) سالىستىرىلعان. سول زەرتتەۋلەردە ءارتۇرلى پوپۋلياتسياداعى ورتاشا «SNP» سانى كورسەتىلگەن. ەۋروپالىق پوپۋلياتسيادا بۇل كورسەتكىش تومەن, ال وڭتۇس­تىك امەريكا مەن افريكا حا­لىقتا­رىن­دا الدەقايدا جوعارى. قازاق­تار­داعى ­«SNP» سانى افريكا مەن وڭتۇستىك امەريكا ­پوپۋلياتسيالارىنا جاقىن بولىپ شىق­تى», دەيدى ورتالىق­تىڭ بيوينفورماتيكا ­جانە بيولوگيا زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسى, ­­PhD ۇلىقبەك قايىروۆ.

ەڭ قىزىعى, عالىمدار گەنەتيكالىق ادىسپەن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان ۋاقىتىن دا شامالاپ ەسەپتەپ شىققان. شامامەن XV عاسىردىڭ ورتاسىندا, ياعني كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قازاق حاندىعىن قۇرعان كەزدە, قازاق حالقىنىڭ قازىرگى بەينەسى قالىپتاسقانى انىقتالعان. بۇل – تاريحتاعى دەرەكتەر مەن گەنەتيكالىق دالەلدەردىڭ تولىق سايكەستىگىن كورسەتەتىن ايرىقشا جاڭالىق.

ء «بىز قازاق گەنوميكاسىن زەرتتەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ادىستەردى بىرگە پايدالانامىز. مى­سالى, 500-گە جۋىق ساۋ ادامنىڭ گە­نوم­دىق دەرەكتەرى جاڭا بۋىن سەكۆەنيرلەۋ پلاتفورماسى ارقىلى جينالدى. بۇعان قوسا, كلينيكالىق زەرتتەۋلەر دە قاتار جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە ءۇشىنشى بۋىن سەك­ۆەنيرلەۋ تەحنولوگياسى (APOR-40A پلاتفورماسى) ارقىلى تاعى 500-گە جۋىق ۇلگى الىندى. كەز كەلگەن سەكۆەنيرلەۋ­دىڭ العاشقى قادامى – دەرەكتەردى الۋ بولسا, ودان دا ماڭىزدىسى – سول دەرەكتەردى تال­داۋ. كەيىنگى جىلدارى ءبىز بيوينفورماتيكا­لىق الگوريتمدەر مەن ءتۇرلى تالداۋ جۇيە­لە­رىن ەنگىزدىك. سونى­مەن قاتار جيناق­تال­عان دەرەكتەردى ساقتايتىن جانە وڭدەيتىن ەسەپتەۋ كلاستەرلەرى مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ جاتىرمىز. بۇل – ۇلكەن كولەم­دەگى گەنەتيكالىق اقپاراتتى باسقارۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى», دەيدى عالىم.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, قازاق گەنومىندا ەۋرو­پالىق تا, شىعىسازيالىق تا بەلگىلەر بار. بۇل دەرەك ەۋرازيا دالاسىندا سان عاسىر بويى ءارتۇرلى ەتنوسپەن ارالاسقانىمىزدى دالەلدەيدى.

سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ گەنومىندا اۋرۋلارعا بەيىمدىلىككە قاتىستى بىرقاتار ەرەكشەلىك بار. مىسالى, لاك­توزاعا توزبەۋشىلىك قازاقتاردا ەۋروپالىقتارعا قاراعاندا سيرەك, بىراق شىعىسازيالىقتارعا قاراعاندا ءجيى كەزدەسەدى. 

«نەگىزگى تۇجىرىم مىناداي: تولىق گەنومدىق اقپارات ادامنىڭ گەوگرافيالىق تەگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ەگەر ءسىزدىڭ تولىق گەنومدىق دەرەكتەرىڭىز بولسا, عالىمدار ءسىزدىڭ شىققان ايماعىڭىزدى, ەڭ جاقىن پوپۋلياتسيانى انىقتاپ بەرە الادى. ناتيجەلەر بويىنشا سىبىرلىك جانە ەۋرازيالىق حالىقتار ورتالىق ازيا كلاستەرىنە جاقىن ورنالاسقان. سونىمەن قاتار ارنايى «K-tree» تەستى سياقتى ادىستەردى پايدالانىپ, قازاق گەنومىنىڭ قۇرامىنداعى نەگىزگى گەنەتيكالىق «قوسپا­لاردى» باعالادىق. ناتيجەسىندە, قازاق­تاردىڭ گەنومىندا نەگىزىنەن شىعىس ازيا مەن ەۋروپالىق پوپۋلياتسيالاردان كەلگەن سيگنالداردىڭ باسىم ەكەنى انىقتالدى», دەيدى زەرتتەۋشى.

زەرتتەۋلەر قازاق قوعامىنداعى مادەني داستۇرلەردىڭ دە عىلىمعا ىقپالىن ايقىن­داپ وتىر. ماسەلەن, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى گەنەتيكالىق دەڭگەيدە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتكەنى بايقالعان. ياعني سالت-ءداستۇر تەك رۋحاني مۇرا ەمەس, حالىق­تىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى فاكتورعا اينالعان.

«تاعى ءبىر ماڭىزدى قورىتىندى – ينبريدينگ دەڭگەيى. قازاقتاردا تۋىستىق نەكەلەردىڭ از بولۋى گەنومدىق تالداۋدا­ دا ايقىن كورىندى. بۇل – ءداستۇرلى جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ قاعيداسىنىڭ عى­لىمي دالەلى. مادەنيەت پەن ءداستۇردىڭ گەنە­تيكاعا اسەرىن وسىدان كورۋگە بولادى», دەيدى ۇ.قايىروۆ.

قازىرگى تاڭدا عالىمدار جيناقتاعان دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق دەرەكقورى قۇرىلىپ, الەم­دىك عىلىمي قاۋىمداستىققا ۇسىنىل­عان. الداعى ۋاقىتتا «Kazakh Genome Panel» جاساقتالىپ, ول ۇلتتىق مەديتسينا­نىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالماق. بۇل دەرەك­قور ءدارى-دارمەكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ­عا, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا, ۇلتتىق دەنساۋ­لىق ستراتەگياسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىس­تىكتەرى­نىڭ ءبىرى – قازاق گەنەتيكالىق ۆارياتسيالارى­نىڭ دەرەكقورى العاش رەت جاساقتالدى. قازىر­دىڭ وزىندە وندا مىڭداعان گەنەتيكا­لىق ۆارياتسيا تىركە­لىپ وتىر. بۇل بازا تەك عىلىمي تۇر­عىدا عانا ەمەس, كلينيكالىق جانە بيومەديتسينالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. مىسالى, ءار ادام ءوز گەنومىن وسى دەرەكقور ارقىلى «RSID» كودى بو­يىنشا تەكسەرىپ, بەلگىلى ءبىر گەنەتيكا­لىق ماركەرلەردىڭ بار-جوعىن جانە ونىڭ ءارتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى تارالۋىن كورە الادى», دەيدى زەرتحانا جەتەكشىسى.