مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى قارالعان كەڭەستە وبلىس اكىمى نۇرالحان كوشەروۆ ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, ينۆەستور ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلىكتى جۇيەلى قولداۋ بۇگىندە ەل الدىنداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قاتىسقان جيىندا پرەزيدەنت جولداۋى ناقتى ىستەردىڭ باعدارى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى ەكەنى ايتىلدى.
– مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ – ستراتەگيالىق باسىمدىق ەكەنىن قاداپ ايتتى. اسىرەسە وڭدەۋ ونەركاسىبىن ىلگەرىلەتۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە الامىز. وسى ماقساتتا وبلىسىمىزدا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ, ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋ, جاڭا كاسىپورىندار اشۋ بويىنشا ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىز ءار سالادا بەلسەندىلىك تانىتىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز, – دەدى ن.كوشەروۆ.
جولداۋدان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ساپالى ءارى ۋاقتىلى ورىنداۋ ماقساتىندا وڭىرلىك ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. سونداي-اق وبلىستا ينۆەستورلارمەن تىكەلەي ءارى كاسىبي جۇمىس جۇرگىزۋ ماقساتىندا جاڭا ينۆەستيتسيالىق باسقارما قۇرىلعان. بۇل قۇرىلىم ينۆەستورلارعا تولىققاندى سۇيەمەلدەۋ قىزمەتىن ۇسىنىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ, جوبالاردى جەدەل ىسكە اسىرۋ, بيزنەس ورتانى جاقسارتۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىس اتقارادى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ جۇمىسىن جاڭا فورماتتا ۇيىمداستىرۋ, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالدىرۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. وڭىردە يندۋستريالىق ايماقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, جەرگىلىكتى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا سۇرانىستى ارتتىرىپ, كادرلىق الەۋەتتى كوتەرۋ – باستى نازاردا. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, 2025–2028 جىلدار ارالىعىندا جالپى قۇنى 2,5 تريلليون تەڭگە بولاتىن 111 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل جوبالار ناتيجەسىندە 23 766 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بيىلدىڭ وزىندە 57 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 8 163 جۇمىس ورنى اشىلماق, ال بۇگىنگە دەيىن 124,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 21 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 3 457 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. جىل باسىنان بەرگى 7 ايدا نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 695 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, جوسپار ارتىعىمەن ورىندالدى. سونىمەن قاتار «Turan» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا شەتەلدىك «Hanya» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, وندىرىستىك پارك سالۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇگىندە وبلىستا بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مىسالى, سوزاق اۋدانىندا جىلىنا 1,6 ملن توننا فوسفوريت كەنىن وڭدەيتىن «سوزاق فوسفات» زاۋىتى مەن جىلىنا 100 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلىن شىعاراتىن «Taiqonyr qyshqyl» زاۋىتى سالىنۋدا. تۇلكىباس اۋدانىندا جىلدىق قۋاتى 1,8 ملن توننانى قۇرايتىن كاۋستيكالىق سودا, تسەمەنت, پۆح, اك پەن كاربيد وندىرەتىن «ساستوبە يننوۆاتسيالىق كەشەنى» ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار تۇركىستان قالاسىندا ماقتا كلاستەرىن دامىتاتىن «Kazakhstan Lihua», شاردارا اۋدانىندا جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەيتىن «كازكراحمال», ورداباسى اۋدانىندا جەلاتين مەن ماي وندىرەتىن «Huating biotechnology» زاۋىتتارى بوي كوتەرىپ كەلەدى. وبلىس اكىمى ءوز سوزىندە بۇل جوبالاردىڭ ءوڭىردىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى تۇركىستاننىڭ ۇلەسىن ەسەلەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
وڭىردە ىشكى, سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى 60,7 ملرد تەڭگەنىڭ 18 جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جاندانادى. سونداي-اق وبلىستا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى 114 مىڭ گەكتارعا ەنگىزىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل كورسەتكىشتى 2030 جىلعا دەيىن 216 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە بەرىلگەن جاڭا فۋنكتسيالار اياسىندا 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن الداعى ءۇش جىلدا تۇركىستان وبلىسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ مەن سۋارمالى سۋ بەرۋ قىزمەتتەرىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ ءۇشىن شامامەن 90 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
پرەزيدەنت جولداۋدا وڭىرلەردىڭ كولىك بايلانىسىنا قاتىستى ماسەلەمەن مىقتاپ اينالىسۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسى ورايدا كەڭەستە وبلىستىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزى بويىندا سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, جول ساپاسىن جاقسارتۋ, كولىك دالىزدەرىنەن قوسىمشا تابىس كوزدەرىن قالىپتاستىرۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار «داربازا – ماقتاارال» تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن مەرزىمىندە اياقتاۋ – ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان. ەنەرگەتيكا سالاسىندا وبلىستىڭ تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 75%-ى سىرتتان تاسىمالدانادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جالپى قۋاتى 2,4 گۆت بولاتىن 6 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قوسىمشا ەنەرگيا كوزدەرىن تارتۋ مىندەتى دە قويىلىپ وتىر. اۋىزسۋ ماسەلەسى دە كەڭىنەن تالقىلاندى. بۇگىندە وبلىستاعى 801 ەلدى مەكەننىڭ 763-ءى نەمەسە 98,1%-ى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتىلعان. ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋ قۇبىرى تارتىلماعان 38 ەلدى مەكەن بار, 192 ەلدى مەكەندە اۋىزسۋ كەستە بويىنشا بەرىلەدى. كەيبىر ەلدى مەكەندەردە سۋ كوزدەرىنىڭ دەبەتى ازايعان, سۋ جۇيەلەرى توزعان. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ بيىل ەلدى مەكەندەردى 100% اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
سونىمەن قاتار ادام كاپيتالىن دامىتۋعا بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردە بىلىكتى كادر دايارلاۋ جۇمىستارى جۇيەلەنىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن باعدارلامالار مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەدى. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ورداباسى, سارىاعاش اۋداندارىندا پەريناتالدىق ورتالىقتار سالۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى جەدەل ازىرلەنۋگە ءتيىس.
كاسىپكەرلەرگە كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر تولىقتاي تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلەدى. بۇل رەتتە جاساندى ينتەللەكت پەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. بيىلعى سەگىز ايدا وبلىس كاسىپكەرلەرىنە 18 مىڭعا جۋىق كەڭەس بەرىلىپ, 1 770 بيزنەس-جوسپار ازىرلەنگەن. بۇل جۇمىستارعا «Túrkistan» كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى مۇرىندىق بولىپ وتىر. ورتالىقتىڭ تىكەلەي سۇيەمەلدەۋىمەن جالپى قۇنى 8,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 735 جوبا ىسكە اسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە 205 جوبا ناقتى جۇزەگە اسقان. وسى ارقىلى وڭىردە 2 000-نان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ىشكى, سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرۋدى مىندەتتەدى. بۇل ورايدا بيىل وڭىردە كۇرىش ونىمدەرىن وڭدەۋ جوباسى, قىمىز, ءسۇت ونىمدەرى تسەحى, ماقتا تۇقىمىن وڭدەۋ جانە ميا تامىرىن قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارى, سۇيىق ماقتا مايىن ءوندىرۋ, مەتالل جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا ارنالعان بولشەكتەر شىعارۋ, جوڭىشقا ءوندىرىسى, ۆاگونداردى جوندەۋ جوبالارى ىسكە قوسىلۋعا ءتيىس. وبلىس اۋماعىندا 214 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. كاسىپكەرلىك ۇدەرىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى CRM-پلاتفورما ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇيە ارقىلى ءار كاسىپكەردىڭ جەكە بازاسى جاسالىپ, قىزمەت ساپاسى ناقتى كورسەتكىشتەرمەن ولشەنەدى. سونىمەن قاتار ەسەپ بەرۋلەر اۆتوماتتى تۇردە قۇراستىرىلاتىن بولادى.
تۇركىستان قالاسىندا اشىلعان Woosong IT ۋنيۆەرسيتەتى, ياعني 2 300 ستۋدەنتكە ارنالعان وقۋ ورداسى ءوڭىردىڭ تسيفرلىق سەرپىلىسىنىڭ نەگىزى بولادى. ۋنيۆەرسيتەت جاساندى ينتەللەكت, Big Data, كيبەرقاۋىپسىزدىك, باعدارلامالاۋ, IT-ينجەنەريا سىندى باعىتتاردا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاپ, قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ءىرى ءبىلىم حابىنا اينالادى.
تۇركىستان وبلىسى
