كوپشىلىككە بەرەر تانىم-تاعىلىمى مول ايتۋلى ءىس-شارانىڭ كىرىسپە بولىمىندە الاش ارداقتىسىنىڭ رۋحىنا ارنايى قۇران باعىشتالدى. جيىن باسىندا كوپشىلىككە قۇتتىقتاۋ ءسوز ارناعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى وڭىردە مىرجاقىپتىڭ رۋحاني مۇراسىن تانىپ-ءبىلۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالارعا توقتالدى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇلت زيالىلارىنىڭ اسىل ارمانى – تاۋەلسىزدىك ەدى. ءبىز سول ارماننىڭ ورىندالعان داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەندى ولاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ – باستى مىندەتىمىز» دەگەن بولاتىن. بۇل ءسوز ءبىزدىڭ ءاربىر ءىسىمىزدىڭ, ءاربىر باستامامىزدىڭ تەمىرقازىعى بولۋى ءتيىس. مىرجاقىپتىڭ رۋحاني مۇراسىن ناسيحاتتاۋ – تاريحتى تانىتۋ عانا ەمەس, سانالى ازامات قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇلكەن جۇمىس», دەدى باقىتجان حابەر ۇلى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تاعدىرشەشتى كەزەڭدە ۇلتقا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن ارىستارىمىزدىڭ قاتارىندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەسىمى ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالادى.
«راسىندا, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ دامۋىنا, ۇلتتىق سانا مەن مەملەكەتشىلدىكتىڭ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتكەن كورنەكتى تۇلعا. «ويان, قازاق!» دەپ ۇران تاستاپ, ەلىن بىلىمگە, وركەنيەتكە, ەركىندىككە ۇندەۋى اسا ماڭىزدى دۇنيە دەپ سانايمىز. العاشقى ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشقان مىرجاقىپ تەك ساياسي كۇرەسكەر عانا ەمەس, تەرەڭ يمان يەسى, حالقىن ءدىن مەن ءداستۇر اياسىندا تاربيەلەۋدى ماقسات ەتكەن اعارتۋشى ەدى. ونىڭ شىعارمالارىندا ادامگەرشىلىك, ادىلدىك, وتانسۇيگىشتىك سەكىلدى يسلامنىڭ باستى قۇندىلىقتارى كەڭىنەن قامتىلعان. الاش اياۋلىسى ءدىن ءۇشىن, حالىق ءۇشىن بەينەت كوردى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى دا مىرجاقىپ بابامىز ايتقان باعىتتى بەكەم ۇستاپ, ەلگە, دىنگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مىرجاقىپ اتامىز «قازاق گازەتىنە» جاريالاعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە: «ار-نامىس, ماحاببات بولماعان جەردە ادامشىلىق تۇرا ما؟ بۇل سيپاتتاردىڭ بولۋى ءۇشىن ادام بالاسى ازات, تاربيەلى بولۋعا ءتيىس. ۇل, قىز دەمەي, بالانى وقىت, قازاق. ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. قانداي ادام جاقسى كىسى بولماق كەرەك؟ سونداي ادام جاقسى – كىمدە-كىم جەتىم-جەسىر, كارىپ-قارتاڭ, قىسىلعان-قىمتىرىلعاندارعا جاقسىلىق قىلىپ, ولاردى قۋانتىپ قويسا..» دەيدى. وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, ءدىن دە مۇسىلمان بالاسىنىڭ قايىرىمدى بولۋىن, مۇقتاجعا كومەكتەسۋىن, ءادىل بولۋدى بۇيىرادى. مىرجاقىپ قازاقتىڭ اسقاق ارمانى مەن مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەل مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. جۇرتتىڭ سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ, جاسامپاز رۋحتىڭ جارشىسى بولدى. ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى كەڭىنەن دارىپتەپ, جاستاردى ونەر مەن بىلىمگە ۇندەدى, سونداي-اق ادەبيەتىمىزدىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە زور ەڭبەك ءسىڭىردى», دەدى ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى.
القالى جيىننىڭ عىلىمي ءمانىن تەرەڭدەتىپ, تانىمدىق ءورىسىن كەڭەيتە تۇسكەن اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى «مىرجاقىپتانۋدىڭ مادەني اقپاراتتىق مۇراتى» تاقىرىبىندا كەڭىنەن تولعاپ, كوپشىلىككە جالپى الاش زيالىلارىنىڭ, مىرجاقىپتىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن قىزمەتىن ايشىقتاپ, الاش ارداقتىسىنىڭ ءدىني كوزقاراسى جايىنداعى ويلارىن تۇجىرىمداپ بەردى.
ء«بىز بۇگىنگى ۇرپاققا مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاق!» دەگەن ۇندەۋىن, ويىن قالاي جەتكىزەر ەدىك؟ ارينە, ۇلت پەن ەلدىك ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. قازىرگى قوعامدا ءتۇرلى كۇردەلى جاعداي بار, قۋاناتىن جاعدايلار دا از ەمەس. ءبىز سول كۇردەلى ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋىمىز كەرەك. مىرجاقىپ تا ءوز زامانىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشتى. ءاليحانشا ايتساق, زامان ءار بۋىننىڭ موينىنا ءبىر جۇكتى ارتادى. ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس. ءبىز, وكىنىشكە قاراي, سول جۇكتى بەلگىلى ورىنعا اپارىپ قويمايمىز. كەيىنگى بۋىننىڭ يىعىنا تاستاپ كەتەمىز. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – وسىندا. بۇل كەمشىلىك جينالا كەلە كۇردەلى جاعدايعا اينالادى. سوندىقتان ءبىز بۇگىنگى كونفەرەنتسيا ارقىلى دا وڭىردەگى, ەلدەگى ماسەلەلەرگە كىشكەنتاي بولسا دا قولعابىس تيگىزسەك, سونى شەشسەك يگى», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
عالىم اتالعان جيىندى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وتكىزىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپ, ودان ءارى مىرجاقىپتىڭ دىنگە سىڭىرگەن ەڭبەگى توڭىرەگىندە وي ءوربىتتى.
«ارينە, وتكەن عاسىردىڭ باسى – ۇلت الدىندا ءبىز بولامىز با, بولساق, كىممەن بىرگە بولامىز دەگەن تاعدىرشەشتى تاڭداۋ تۇرعان اسا كۇردەلى كەزەڭ. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ول زاماندا تۇرىك مۇسىلماندارىنىڭ سانى 20 ملن ەكەن. وسى 20 ملن ادامدى بىرىكتىرەتىن يدەيالار, تۇلعالار قاجەت بولدى. ولار – ىسمايىل عاسپىرالى, ىبىراي, احمەت, مىرجاقىپ سىندى تۇلعالار. ءبىز احمەتتى, مىرجاقىپتى ايتقان كەزدە ىبىرايدى ايتپاي تۇرا المايمىز. ىبىراي – ولاردىڭ ۇلكەن ۇستازى. كەزىندە تاشكەنتتە «تالاپ» دەگەن ۇيىم بولعان. «تالاپتا» الاش زيالىلارىنىڭ ءبارى قازاق تاريحىن قالاي جازامىز, رۋحاني-مادەني مۇرانى قالاي زەرتتەيمىز دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ, وسى توڭىرەكتە ءبىرتالاي تالقىلاۋلار بولعان. بۇگىندە ءبىراز تۇلعالاردى تاريحتان سىزىپ تاستايىق, بىزگە قاجەت ەمەس دەپ جۇرگەن بولشەۆيكتەر سياقتى ازاماتتارىمىز بار. ولار اقتى – اق, قارانى – قارا دەيدى. مۇنىڭ ءبارىن سول زاماننىڭ وزىنە ءتۇسىپ, سول زاماننىڭ كونتەكسىندە قاراي الماساق, ءبىز كوپ قاتەلىككە ۇرىنامىز. ءبىز, ءبىرىنشى, سول زاماندا ءومىر ءسۇرىپ كورەيىك. ماسەلەن, وسى وڭىردەگى مانگەلدى, ءالىبي جانگەلدين, احمەت, مىرجاقىپتارعا قالاي قارايمىز؟ قالاي ىرىكتەپ الامىز؟ قازىر زيالىلار ءبول جونىندە ءار ءتۇرلى ايتىپ ءجۇر. كەزىندە احمەت زامانىندا ىبىراي ءالتىنساريندى كەمەدەن لاقتىرايىق دەگەن ازاماتتار بولدى. بۇل جونىندەگى ۇستانىم بىلاي – «ەگەر احمەت ىبىراي زامانىندا ءومىر سۇرسە, ىبىرايداي بولار ەدى, ىبىراي احمەت زامانىندا ءومىر سۇرسە, احمەتتەي بولار ەدى». بۇل – 1922-23 جىلدارى ايتىلعان وي. وسى ۇستانىم ءبىز ءۇشىن اكسيوما بولۋ كەرەك. ارينە, بولشەۆيزمدى ءبىز سۇراپ العان جوقپىز. ءوزى كەلدى. قازىر ساياساتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىز جاقسى بىلەدى, ماعجان «ساياسات – اعاش ات» دەيدى. ول وتە كۇردەلى, وتە نازىك دۇنيە. ءىرى تۇلعانى ۇلكەن ساياسي پارتيالار وزىنە تارتقىسى كەلەدى. سول ارقىلى ءوز يدەياسىن ىلگەرىلەتكىسى كەلەدى. سوندىقتان 20 عاسىردىڭ باسىندا ءاليحانداردىڭ ءوزى ماركسيزم سول زامانداعى ءىرى, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى اعارتۋشى يدەيا رەتىندە قاراعان. سول كەزەڭدە الاش زيالىلارىنىڭ كوبى كوممۋنيستىك پارتياعا ءوتتى. ءتىپتى, 1918 جىلى ومبى ساپارىندا ءاليحان جاستارعا «قازىر ارالاسپاعاندارىڭ مىنا پارتياعا ءوتىپ الىڭدار. جاڭا وكىمەتكە قىزمەت ەتىڭدەر. ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى – وسى» دەدى. 1923 جىلى قوستانايدىڭ ازاماتى ارقىلى جازىلعان كىشكەنتاي حات بار. «ەگەر كىتاپ جازباساق, گازەت-جۋرنالعا ماقالا جازباساق, الاشقا قىزمەت ەتەتىن وزگە جول بوگەلدى عوي. ساياساتتا ءبىز جوقپىز. كەز كەلگەن كەزەڭدە حالىقتى ەرتۋدىڭ قۇرالى – ساياسات. ياعني, ءبىزدى شەگەرىپ تاستادى. سەندەر العا شىعىڭدار» دەيدى. دەمەك, ءالىبيدىڭ دە, امانگەلدىنىڭ دە تاريحي قىزمەتىن وسى ايادا قاراۋىمىز كەرەك», دەدى اكادەميك عالىم.
جيىن سوڭىندا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «باقىتسىز جامال: تاعدىر جانە تانىم» تاقىرىبىندا جاريالانعان ەسسە بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتادى.
كونفەرەنتسيادان كەيىن كوپشىلىك تورعاي مۋزەيلەر كەشەنى اكەلگەن كوشپەلى كورمەنى تاماشالادى.
قوستاناي وبلىسى
