سوعىس بالالارى

...نيزكي پوكلون ۆام, دەتي ۆوينى! الەكسەي سۋركوۆ.   ...ءبىز – جەڭىمپاز اكەلەردىڭ بالالارىمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ.   الاتاۋدان ورiلەدi مىڭ بۇلاق, ارعىماق بوپ كورىنەدى مىڭ بۇلاق, سىلدىر-سىلدىر توگiلەدi مىڭ بۇلاق, مۇزارتتاردان بولiنەدi مىڭ بۇلاق, جاعالاۋدىڭ جاقپار تاسىن ۇرعىلاپ, ساعالاردىڭ تال-تەرەگi بۇلدىراپ, جاپىراقتار شاشادى كەپ شاشۋىن, قاز باسادى بالا-بۇلاق قۇلدىراپ.   اسپان بيiك, اسپان تۇنىق, ءموپ-ءمولدiر, ءار بۇرشiكتە iڭگالاعان كوكتەم ءجۇر, الاتاۋدىڭ قابىرعاسى كوكتەڭبiل, كوكiرەككە قۇيىلادى كوكتەن نۇر, وسى ءساتتi كۇتتi ۋاقىت كوپتەن بiر, ك ۇلىمدەيدى قىزعالداق بوپ كەتكەن قىر, تابيعاتتىڭ تاس ەمشەگiن ءجiبiتىپ, تiرشiلiكتiڭ تال بويىندا كوكتەم ءجۇر.   جاسىل ساۋلە تاۋ بەتiنەن سىرعاناپ, جاراتقانعا جازىپ جاتىر گۇل ماداق, اسقار شىڭنىڭ جەلبiرەگەن قۇنداعى اق, اقشا بۇلتتىڭ سالماعى جوق بiر قاداق, اق ساعىمدى دiرiلدەتiپ كۇللi الاپ, الاتاۋعا جاعىپ جاتىر نۇر-دالاپ, دۇربەلەڭگە كوز سۋارعان تىرشىلىك, دۇنيەگە ءسابي كوزبەن تۇر قاراپ.   بۇلاق ءسابي بىلدىر-بىلدىر تiل قاتقان, قۇراق ءسابي سىبدىر-سىبدىر ءۇن قاتقان, ورمان ءسابي جاپىراعىن شۋلاتقان, ارمان ءسابي كوكiرەگiن تىڭداتقان, تەڭiز ءسابي تولقىندارىن تۋلاتقان, دالا ءسابي وسىلاردى دۋلاتقان, بۇل دۇنيەدە سابيلiككە نە جەتسiن, ۋiلدەگەن بەسىكتەگى قۇنداقتان.   كiنا ارتامىز مىناۋ كىدى قوعامعا, جامانداساڭ جادى جوقتى جاماندا, سابيلiگiڭ جوعالماسىن ساناڭدا, مۇمكiن ەمەس ونسىز سەنۋ ادامعا, الاڭداساڭ سوعان عانا الاڭدا, ابىر-دابىر باسى قاتتى عالامدا, بازارى مول, بالالىق شاق, الەمi ساۋلە ءتۇسiر ابىرجىعان زامانعا.   تابيعات تا ءسابي شاقتا ادەمi, ءسابي دەگەن – ساعىنىشتىڭ سالەمi, اقىماقتىڭ – ادامزاتقا الەگi, اقىلدىنىڭ – ادامزاتقا كومەگi, كوكiرەگiمدە ءبۇرىن جارعان ءدان ەدi, انالاردىڭ جىلاپ سالعان ءانى ەدى, قايتا ورالدىم قىمبات سول بiر شاعىما, ارمىسىڭدار, بالالىق شاق الەمi!   توقسان ءتۇيiن, مىڭ كۇرمەۋلi تiرشiلiك, سەنەن ۇقساق بۇلدiرمەۋدi ۇمسىنىپ, ءسابي دەگەن ءبۇرiن جارعان بiر شىبىق, كۇدiك تە كوپ كورiنگەنشە كۇن شىعىپ, ەسكە تۇسسە ەرتەكتەيىن سول سوعىس, بالالىق شاق مۇڭايادى كۇرسiنiپ.   اكەسiنە مەدەۋ بولعان بالالىق, اناسىنا دەمەۋ بولعان بالالىق, Iزگiلiككە جەلەۋ بولعان بالالىق, ەر مىنەزگە ەگەۋ بولعان بالالىق, جورگەگiنەن جاقسىلىققا ۇمتىلىپ, ەڭبەگiمەن ەلەۋ بولعان بالالىق.   سوقا جەگiپ, ءدان باستىرعان بالالىق, قارت قۋاتىن جالعاستىرعان بالالىق, ادالدىقتى جولداس قىلعان بالالىق, تۋعان جەرگە ورالماعان اياۋلى, اكە جولىن جالعاستىرعان بالالىق.   و, بالالىق, قاراپايىم بالالىق, سەنi كەيدە تۇسىنبەسكە سانادىق, ساعان كەيدە قۋىرشاقتاي قارادىق, كوپ قاسiرەت جاتىر سودان تارالىپ, تابيعاتتىڭ كiندiگiنەن جارالىپ, جەر-انانىڭ قۋاتىنان ءنار الىپ, ءبارiن كورگەن: سوعىس كورگەن سۇراپىل, باسىمدى يەم, باتىر ۇرپاق – بالالىق!   و, بالالىق, ادالدىققا بولىستىڭ, قۇلاتپادىڭ تۋىن تۋعان قونىستىڭ, سەن ۇقتىردىڭ نە ەكەنiن بورىشتىڭ, جاندارىڭدا جاراسى بار سول ءىستىڭ, تاعزىم ەتەم الدارىڭدا سەندەردiڭ, بالالارى سوعىستىڭ! *   *   * سوعىس كەزiندەگi بالالار... سوعىس بالالارى... باسىنا تۇسكەن اسا اۋىر جاعدايدان ەرتە ەسەيگەن, بۋىنى بەكiپ, بۇعاناسى قاتپاي ەڭبەككە ارالاسقان, جەتiمدiكتىڭ جىرىن جارالى جۇرەگiندە جىلدار بويى ساقتاعان, جانارى جاسقا تولىپ, باتىسقا تەلمiرiپ, اكەسiن كۇتۋدەن تالماعان, ءسابي قولدارىمەن سالتاناتى ورتاق جەڭiستiڭ تۋىن كوتەرۋگە قولتاڭبا سالعان, ەرلiك پەن ورلiكتiڭ ۇزدiك ۇلگiسiن كورسەتكەن, ەرتە ەسەيگەن, بالالىق, بۇل ساعان تاعزىم. *   *   * ءجۇرiپ جاتتى سۇراپىل, ءجۇرiپ جاتتى, مىڭ قايعىلى, مىڭ مۇڭدى, مىڭ ىرعاقتى, تiرشiلiكتiڭ قۇيقاسىن شىمىرلاتتى, تالاي تۇندەر تاعدىردى قىرىنداتتى, تالاي كۇندەر مەزگiلدەن بۇرىن باتتى, وق پەن ءورتتiڭ داۋىلى قۇيىنداتتى, ارمانداردىڭ ساپارىن قيىپ جاتتى.   سوعىس دەگەن ساحنا – قانعا بوككەن, ءومىر ءدامىن جارالى ارمان ەتكەن. اجار تايعان, ءار تايعان الما بەتتەن, سۋعا باتپاۋ كەرەك-ءتى تiرشiلiكتە, كۇيمەي شىعۋ كەرەك-ءتى جانعان ورتتەن.   اسپان ءتۇتiن, داۋىسى كۇركiلدەگەن, وق تا كوز جوق وبالعا iركiلمەگەن. وتان ءۇشiن دەگەن بiر وتتى ۇرانمەن, زەڭبiرەكتەر سويلەدi زiركiلدەگەن.   تانك استىندا تiرلiكتiڭ ابات باعى, سۇلۋلىققا, ساندiككە قاراتپادى. ءۇمiت قۇسىن ۇشىرعان تۋعان جەرگە, ءۇشبۇرىشتى حاتتاردىڭ قاناتتارى.   جەسiرلiكتiڭ نە اۋىر جاراسىنان, جەتiمدiكتiڭ نە اۋىر نالاسىنان؟ ادرەسi بiرەۋ-اق: وكوپستان! حات ۇشادى قازاقتىڭ دالاسىنان.   قايىق سىندى قالتىلداق داۋىلداعى, ۇمىتتەر دە وق ءتيىپ, اۋىرلادى. كۇنباتىسقا كۇن سالىپ تەلمiرەدi, كوزi جاستى قازاقتىڭ اۋىلدارى.   سونداي اۋىل. ۇلدارى قان مايداندا, حابار كەلiپ تۇر ءازiر شالعايدان دا. «بارلىعى دا مايدان», – دەپ بiلەك ءتۇرiپ, سوقا جەگiپ, ءشوپ شاۋىپ, اربا ايداۋدا.   الدارىنا جان سالماس جارىسۋدان, شارشامايدى, تالمايدى جانى ءسiرىدان. قۋانىشى – حات الۋ ءۇشبۇرىشتى, جۇبانىشى – ورالۋ, تابىسۋدان.   جاس كەلiنشەك اقزيرا كوركەم ەدi, سونىڭ جىرىن تاراتىپ شەرتەم ەندi. جالعىزىن ول تەزiرەك ەرجەتسiن دەپ, مەكتەپكە دە اسىعىپ, ەرتە بەردi.   باقىتتى ەدi دۇنيە-اي, سول كۇندەرi, جايناپ كۇلگەن دالانىڭ تورعىن بەلi. جىگىت ەدi جان جارى – سارسەن دەگەن, سەگiز قىرلى, جوق ەدi ەردiڭ كەمi.   ەكەۋiنە بارشا كوز قاراساتىن, قوس اققۋداي ساپ تۇزەپ, جاراساتىن. ۇل وسiرگەن ۇعىمتال, ەسىمى ەرحان, ۇعىپ وسكەن اتا-انا پاراساتىن.   اكەسi ونىڭ مايداندا, دنەپردە, وق پەن وتتىڭ شارپىلىپ ءجۇر وتiندە. اناسى ونىڭ اۋىلدا, ءدان ۇشىرىپ, ادالدىق پەن سەنiمنiڭ كۇزەتiندە.   شارشاسا دا سىر بەرمەس, شىداعانى, اق نوسەردەي اق تا توك جىلاعانى. تاڭiرiنە تابىنىپ ءتۇنi بويى, اماندىعى جارىنىڭ سۇراعانى.   ەكi تiرلiك وت باسى كۇبiرلەسكەن, شىعار ەمەس شاتتىعى بۇرىنعى ەستەن. قيىن كۇندەر اپشىنى قۋىرعانمەن, امان-ەسەن كەلەدi سۇرiنبەستەن.   ءشاي iشەدi قوس تاعدىر, سىرلاسادى, كوڭiلدەرiن بiر قوڭىر كۇي باسادى. تiلەكتەرi ۇستiندە بiر ادامنىڭ, جۇرەكتەرi بiر جىردى جىرلاسادى.   ويدا جوقتا بiر كۇنi... Iڭiر ەدi, تىم تولقۋلى ەرحاننىڭ بۇگiن ءوڭi. تiل قاتا الماي, جۇرەگi تىم باتا الماي, تابالدىرىق الدىندا تۇرىپ ەدi.   ويى ونعا ءبولiندi, ارمانداي ما, جاس بالانىڭ يىعى تالعانداي ما؟ بالالىعىن ەلەمەي باتىل ويلاپ, بارعىسى كەپ تولقيدى قان مايدانعا.   بۇل ارمانىن ول قالاي ورىنداماق, قينالادى سونى ويلاپ جالىنداپ-اق. بiر-اق رەت كورسەم دەپ جان كوكەسiن ەرحان بالا ءمۇجiلدi ۋايىمداپ-اق. – نە ايتامىن اپاما, تۇسiنەر مە, مەن ەمەس پە ەم سۇيرەگەن كۇشiن ورگە. جالعىز قالسا, جاۋتاڭداپ قوس جانارى تiك ۇستاعان كەۋدەسiن تۇسiرەر مە؟!   – نار تاۋەكەل, اپام عوي, تۇسiنەدi, – دەگەن بiر وي ق ۇلىنداي كiسiنەدi. جان كوكەمدi كورەمiن تەك مايداندا, – دەگەن ويى iشiندە پiسiپ ەدi.   كiردi ۇيiنە جاسقانىپ, نازارى جوق, ءسابي بەتi دومبىققان, مازاڭى جوق, اقزيرا دا بايقادى قالت جiبەرمەي, – نە بوپ قالدى, كiردi مە جازالى وت؟   – جوق, جوق, اپا, تىنىشتىق, ۇرەيلەنبە, وردامىزعا جاماندىق تiلەي كورمە. مەن كوكەمە بارامىن, ۇرىسپاشى, ماعان دا بiر امانات تiرەلمەي مە؟   – نە دەپ تۇرسىڭ, جالعىزىم, نە دەگەنiڭ, شۇناق قۇداي, سەن قالاي شەبەر ەدiڭ. ءومiرiمنiڭ جالعاسى ءوزiڭسiڭ دەپ, وتiرiك پە بەسiككە بولەگەنiم؟ – ساعان ايان مەن بۇعان كەلiسپەسiم, سەن ءالi دە قوشاقان ورiستەسiڭ. قان مايدانىڭ قىرماننان جەڭiل مە ەكەن, ق ۇلىنىم-اۋ, بار-جوعى ون ۇشتەسiڭ.   – بiلەم, اپا, مەن ەدiم سۇيەنگەنiڭ, اينالايىن, اياۋلىم, كيەم مەنiڭ. جان كوكەمدi ساعىندىم, بارايىنشى, جان كوكەمدi ايتقاندا يەر مە ەدiڭ؟   ءوزiڭ ايتقان ەرلiكتە سانام مەنiڭ, مەندەي بولساڭ سەن ۇيدە قالار ما ەدiڭ. بۇگىن تۇستە مەكتەپتە جيىلىس بوپ, «مال ايداسىپ مايدانعا بارام», دەدiم.   امان بولسا ورالار بالاڭ نەسiپ, جان كوكەممەن قايتامىن سالەمدەسiپ. مال ايداۋعا جاراتپاي كەتە مە دەپ, بiر جاسىمدى ءوسiردiم, امال نەشiك.   قان مايدانعا ازىققا اپارامىز, ولار اشتا بiز قالاي جاتا الامىز. اكەلەرگە قولعابىس بەرە الماساق, قالايشا بiز ۇلمىز دەپ اتانامىز.   قيىندىقتى كوردiم عوي, جىلامادىم, جان كوكەمدi كورەم دەپ قۋانامىن. ۇستازىما ءسوز بەردiم بارامىن دەپ, ۇستاماشى, اپاتاي, سۇرانامىن.   – مال ايدايمىز مايدانعا, ەرتەڭ ءجۇرiس, ۇنامايدى اۋىلدا سەلتەڭ ءجۇرiس. جان كوكەمە جاقسىلاپ تاپسىرايىن, قولعاپ توقىپ, ودان دا بەرسەڭ دۇرىس.   اقزيرانىڭ جانارى مولدiرەدi, جۇرەگiندە جارىلىپ سەڭ جۇرەدi. ايتقانى راس ۇلىنىڭ, امال نەشiك, اششى بولسا اقيقات سەندiرەدi. تاعدىر قانداي قيىن دەپ تاڭ قالاسىڭ, كiم تۇسiنەر ايەلدiڭ جان جاراسىن؟ كوكەسiنiڭ ايتقاندا ەسiمiن ۇل, جىلاي بەردi قۇشاقتاپ جان بالاسىن.   بار جاقسىلىق جاراسار, بۇل ادامعا, جاقسىلىقتار تازالار كۇنادان دا. ماحابباتتىڭ كوتەرiپ مارتەبەسiن, قانداي سۇلۋ ايەلدەر جىلاعاندا!   – كiم بارادى, ق ۇلىنىم, كiم بارادى؟ (جارق ەتكەندەي بۇلتتانعان كۇن قاباعى). تاپسىرايىن مەن سەنi, اۋەلى اللا, سونان كەيiن مەن سوعان بۇل بالانى.   – باقتاشى شال, مۇعالiم ادىلعازى, اقساق سولدات – اۋىلدىڭ ونەرپازى. سوسىن بالاڭ, تورتەۋمiز جول جۇرەتiن, كوكەم دەسەم اشىلار كوڭىل جازى.   جول بiلەتiن سولدات بار,ۇرەيلەنبە, قىدىر اتا وڭ ساپار تىلەيدى ەرگە. بiر قوساۋىز جانە بار قولىمىزدا, وڭاي ولجا بولماسپىز دۇلەيلەرگە.   – جاقسى-جاقسى, ق ۇلىنىم, جاراعانىڭ, مەن قايتەيiن, اۋىلدا, پانادامىن. جانە الا كەت اكەڭنiڭ بەلدەمشەسiن قۇياڭى بار بەلiنiڭ, قارا جانىم.   سۋىق ۇستاپ قالدى ما, كiم بiلەدi, قۇياڭ دەگەن قۇتىلماس قۇرعىر ەدi. قولعاپ توقىپ بەرەيiن تاڭ اتقانشا, مۇمكiن قولى سۋىقتان كۇلدiرەدi.   سەكسەۋiلدi سىندىرىپ, وتقا جاعىپ, (قىزۋىنداي ساعىنىش جاتقانى انىق). ۇيىقتاماستان اقزيرا تاڭ اتىردى جانارىنىڭ مونشاعى حاتقا تامىپ. ەرجەتۋگە اسىققان قانداي ۇلان, اقزيرانىڭ ءان ۇشتى تاڭدايىنان. الپىس ەكi تامىرى بوي-بوي يiپ, يiسكەدi ۇلىنىڭ ماڭدايىنان.   سالدى ءبارiن ۇلىنىڭ دورباسىنا, سالەمدەمە ارىسى – الماسىنا. تاپسىرۋعا تەنتەگiن مۇعالiمگە, تاڭنان تۇرىپ سول ۇيگە باردى اسىعا. كەرۋەن دايىن, ءدال قازiر ءجۇرiپ كەتپەك, ەسكە سالدى قاستەرلi عۇرىپتى ەپتەپ. وڭ بولسىن دەپ ساپارى جولاۋشىنىڭ, قول بۇلعادى حالايىق تۇرىپ كوپ-كوپ.   ساعىنىشتىڭ, سەزiمنiڭ باسقا پiرi, حاس ەرلiكتiڭ كارi مە, جاس پا ءتۇرi? جولىڭ بولسىن, بالالىق, جولىڭ الىس, جولىڭ بولسىن, زاماننىڭ جاس باتىرى.   وسى شىعار بiر ەرلiك ۇتىمدى انىق, جاقسىلىققا تولعاتقان ءسۇتiڭ تامىپ. مايدانداعى ەرلەرگە سالەم ايت دەپ, شىعارىپ ساپ قالدى ارتتا بۇكiل حالىق.   شىعارىپ ساپ قالدى ارتتا قۇرداستارى, اۋىلىنىڭ اقجارما نۇرلى اسپانى. كورشi ۇيدەگi قۇبا قىز, پارتالاسى, اسىق ويناپ, دوپ قۋعان سىرلاستارى.   ۋاقىت تا تار قوشتاسىپ, سىرلاسۋعا, دوستارى دا دامىلسىز ءجۇر قاسىندا. قالدى ولار دا قارايىپ بiرتiن-بiرتiن جەيدەلەرi جەلبiرەپ قىر باسىندا.   وسى جولدىڭ الدى ۇزىن, ارتى قىسقا, قاشقان سيىر جiبەرمەس ءسال تىنىسقا. الا شاڭدى جەتەلەپ بارادى ولار, تiزە قاعىپ ۇمiتكە, تالپىنىسقا. جانارلارىن جادىراتىپ الدى داعى, قىر باسىندا قارايىپ قالدى ءبارi. كۇنباتىسقا بەت العان وسى كەرۋەن كەلەر كۇننiڭ ءۇمiتiن جاندىرادى. *   *   * بالالىق شاق كورسەتپەي باسقا قىلىق, العا قاراي ۇمتىلدى اسقاق ءۇمىت. اقكيىزتوعاي اسپانى ك ۇلىمسىرەپ, جىلىوي قالدى جانارى جاسقا تۇنىپ.   شاعىلداردىڭ شاڭىتىپ شالعايلارى, جۇرiلمەگەن جازىقتار جولعا اينالدى. جايىق قالدى جاۋتاڭداپ توعايلارى, بۇراڭ-بۇراڭ جۇگiرگەن قاينار قالدى.   كۇندەر ءوتتi ارادا, تۇندەر ءوتتi, جاڭا جەرلەر جايادى تىڭ دەرەكتi. سوعىس قاتتى, ال اشتىق ودان دا زور, كۇن كورەدi قينالماي كiمدەر ەپتi.   ۇيقى قالدى, تىنىشتىق بۇلبۇل ۇشتى. بالا دەنە شيرىقتى, سىن – قىلىش-تى. باقتاشى شال قينالدى, سىرقاتى بار, سولدات تا ازەر كوتەردi بۇل ءجۇرiستi.   جالعاندىقتىڭ بۇل جەردە كەرەگi نە, وزەك بولماس ءومiردiڭ كەزەڭiنە. دەمi بار جان دەمiگەر شاق ەدi بۇل, قارامايتىن اتىڭا, بەدەلiڭە.   جولدىڭ بويى قيراعان اۋىل, اۋىل, تالقان قىلىپ تاستاعان دولى داۋىل. بiر جاقسىسى بۇلاردى تۇسiنگەندەر, بولدى ارقاشان ءارi دوس, ءارi باۋىر.   جۇرەك بەرگەن بۇلارعا جولدامانى, باتىرلىقتىڭ ساپارى الدامادى. ورىنبوردىڭ حالقى دا جايدى بiلiپ, دەمەپ جاتىر سوزiمەن – قولدا بارى.   جوقشىلىقتىڭ بولمايدى تۇك كومەگi, تابان تايسا تاعدىرىڭ تiك كەلەدi. سابيلەردi كورگەندە اش-جالاڭاش, سيىر ساۋىپ, ولارعا ءسۇت بەرەدi.   كەلە جاتتى وسى كوش, امان ءبارi, قيىندىقتا تايماستان تاباندارى. بار بولسا دا ۇنەمدەپ قولداعىنى, جوق بولسا دا بارداي عىپ امالدادى.   بالا باتىر كەلەدi ساناتقا ەرiپ, كورەم دەۋمەن اكەمدi قانات كەرiپ. – وقۋ كەرەك, ەرحانجان, دەپ ءوتiنiپ, ادىلعازى قويادى ساباق بەرiپ.   ايداعانى مالى ەمەس قارابايدىڭ, سوندىقتان دا اتتارىن دارالايمىن. جانعان ورتكە باس تiككەن و, بالالىق, قادامىڭدى ەرلiك دەپ باعالايمىن.   سان جەتپەيدi كوڭiلگە تۇيگەندەرi, وسپادار جاۋ ويراننان يمەنبەدi. قارا جىرىن قايعىنىڭ بوزداتادى, ۋكراينانىڭ جارالى كۇيگەن جەرi.   ارتتا قالدى دنەپر بەلەڭدەرi, ءازiر امان دالانىڭ ورەندەرi. تاراس ءۇنiن تاراتىپ جاتىر ەكەن, قان مايداننىڭ قاھارمان ولەڭدەرi.   توقتادى ولار بiر كۇنi بiر اۋىلعا, باقتاشى شال قالدى دا قاراۋىلدا. بۇل ۇشەۋi تەمiر جول جاققا باردى, جانعان ءورتتiڭ قان قىزىل الاۋىندا.   كەنەت, كەنەت, جانارى قالدى قاتىپ, بiرەۋ وتىر اياعىن سالبىراتىپ. ۆاگون تولعان ۇسقىنسىز مۇساپiرلەر ەتiك كيگەن شۇلعاۋىن جالبىراتىپ.   – بۇلار كiمدەر؟ تۇرلەرi قالاي كەتكەن, – دەگەن ويمەن بالا ەرحان قارايدى ەپپەن. وسى كەزدە اقساڭداپ كەلدi سولدات تەمiر جولدى ول مانا جاناي كەتكەن.   – وھ, سۇمىراي, سۇمەلەك تۇرلەرiڭدi, كورە الماسسىڭ باياعى كۇندەرiڭدi. اياعىمدى كانەكي قايتارىڭدار وشiرەيiن سەندەردiڭ ۇندەرiڭدi.   – دەپ سۇرلانىپ, جاۋىنگەر ۇمتىلعالى, شىعىپ ەدi, كۇزەتشi «تۇر-تۇرلادى». – بۇلار تۇتقىن, تۇتقىندى ۇرماس بولار, ەشتەڭە ەتپەس جاعاڭنىڭ جىرتىلعانى.   ءۇرپيiسiپ ۇرەيدەن, جان باعىپ بiر, تۇتقىندار دا قوزعالدى قارمانىپ قۇر. سايتانداي دەپ فاشيستi ويلاۋشى ەدi, ادامعا ۇقساس ەكەن دەپ تاڭ قالىپ تۇر.   شولاق قولى شولتاڭداپ مۇعالiمنiڭ, سول تاراتتى جالعاسىن مىنا جىردىڭ: – تۇتقىن دەگەن وسىلار, سوعىس اشقان, ادiلدiك بار, ەرحانجان, كۋا قىلعىن.   ايتا المايمىن, بالالىق كەلتە عوي دەپ, كەۋدەسiندە ولاردىڭ كوركەم وي كوپ. فاشيستەردiڭ مۇسكiنiن كورiپ تۇرعان, ەرحاندى ءبىر قوزعادى تەنتەك وي كەپ.   ەسكە ءتۇستi جاعدايلار قاي-قايداعى, بالالىقتىڭ توگiلگەن بال قايماعى. قارس ءتۇيiلiپ قاباعى جاس باتىردىڭ, «حەندە حوھ» دەپ ىزامەن ايقايلادى.   اپىر-توپىر بوپ قالدى, ابىر-سابىر, قۇيىنداتىپ جەتكەندەي قارا داۋىل. مۇعالiم كەپ ۇستادى يىعىنان: – سابىر, سابىر, ەرحانجان, سابىر, سابىر.   جالعىز داۋىس جۇزدەردi قارماپ كەتتi, و, بالالىق, داۋسىڭا سالماق كەپتi. اسىلمىز دەپ كەۋدەسىن كوتەرگەندەر «گيتلەر كاپۋت» دەپ شۋلاپ, سارناپ كەتتi.   قايسار نامىس كەۋدەدە تۇرەگەلدi, باستادى دا بالالىق بiر ونەردi. الگiلەردiڭ سىقپىتىن كورگەن كەزدە, تۇكiردi دە جەرگە بiر جۇرە بەردi.   سول كۇندەردەن ءالi دە وت كورەمiن, جۇرەگiمنەن بارلىعىن وتكەرەمiن. بالالىعى جوق جاننان ساقتانامىن, بالالىقتى ۇقپاستى جەك كورەمiن. *   *   * كەتتi تاعى iلگەرi سيىر كەرۋەن, بۇل كۇندە ولار ىسىلعان, قيىن كورگەن. سامولەتi دۇشپاننىڭ كەلiپ قالدى, اسىپ بارا جاتقاندا قيىر بەلدەن.   استان-كەستەڭ اينالا, قۇلاق تۇندى, بiر-اق بومبا تەگiستەر بiر-اق قىردى. كورiپ قالدى ەرحان تەك بۇعا بەرiپ, باقتاشىنى بiر قۇيىن لاقتىردى.   سولاي قاراي جۇگiردi تۇرىپ الىپ, كەلدi تاعى بiر داۋىل قىرىنا الىپ. قان-قان بولعان ومىراۋى باقتاشى شال, جاتىر ەكەن قينالىپ, ىڭىرانىپ.   – ەرحان بالام, قايتەيiن جەتە المادىم, تاعدىر دەگەن تەرەڭنەن وتە المادىم. باقىتتىمىن, جىلى پەش تۇبiندە ەمەس, مايداندا ءولدiم. وسى ەدi وت-ارمانىم.   – ءبارi دە وتەر, ەسەيiپ, تۇلەرسiڭدەر, قىران بولىپ قيادان iلەرسiڭدەر. وتان ءۇشiن وپات بوپ ولگەن باقىت, ارمانىنا جەتتi دەپ بiلەرسiڭدەر.   قان كوبەلەك اينالىپ قارا جەردi, جىلاپ-ەڭiرەپ ەرحان تەك قالا بەردi. – توپىراعى مايداننان بۇيىردى, – دەپ مۇعالiم كەپ شال كوزiن جابا بەردi.   بۇدان امان قۇتىلدى قالعاندارى, تاعى قاشتى الدىنان ارماندارى. قوينىنا الىپ قۇتقاردى مىڭ اجالدان, ۋكراينانىڭ باۋىرمال ورماندارى.   اقىر جەتتi-اۋ! تاپسىردى اماناتتى, باستان كەشiپ سان اجال, سان ازاپتى. ون ءۇش جاسار ەرحان تەك وكiنiشتەن, Iشتەي ەڭiرەپ, ەگiلiپ بارا جاتتى.   جان كوكەسiن امال نە, كورە المادى, وزەكتى ورتەر حابارعا سەنە المادى. بەلدەمشەگە بەت باسىپ جىلادى وكسiپ, اناسىنىڭ حاتىن دا بەرە المادى.   تالاي-تالاي حابارعا قۇلاق ءتۇردi, جان كوكەسiن ساعىنىپ, جىلاپ تۇردى. ءوزiن جiگiت كورەتiن وڭاشادا, ءالi بالا ەكەنiن بiر-اق بiلدi.   سۇم سوعىستى قارعايدى, جەك كورەدi, الدەكiمگە كiجiنiپ, كەكتەنەدi. جاۋ تىلىنا اتتانىپ تاپسىرمامەن, كوكەسi ونىڭ حابارسىز كەتكەن ەدi.   كورە المادى كوكەسiن, امال نەشiك, جازبادى ما بۇل تاعدىر وعان نەسiپ. بiر قايىڭنىڭ تۇبiندە جاتىر ما ەكەن, بiر گۇل بولىپ تۇر ما ەكەن سامال كەشiپ؟ ۋا, ۋاقىتىم, نازار سال, ايتارىم بار! ەرلىكتى دە ەزدىكتى بايقادىڭدار. اناسىنا امان-ساۋ اپارايىن, بالالىعىن ەرحاننىڭ قايتارىڭدار. اشتىق پەنەن سۋىققا قاراماي-اق, بالالىق شاق وت كەشتى جالاڭ اياق. اكەسىنىڭ جولىنا اق تىلەگەن, كوردىڭ بە, ۋاقىت, مىڭداعان بالانى اياپ. تالاي كۇنگە ءمان بەرمەي قارادىق شات, بولەم سەنi, سول كۇندەر, ارالىق ساپ. الدارىڭدا سەندەردiڭ ۇيالامىن, ويىن قۋماي, وي قۋعان, بالالىق شاق!   سەندەردى ايتسام ولمەيتىن ءومىر كورەم, الاپاتتان جاسقانىپ, شەگىنبەگەن. بالالارى سوعىستىڭ – قاھارماندار, تاعدىر دەگەن مايداننان جەڭىلمەگەن.   جايساڭ جىگەر, جانىمدى جەتەلەدiڭ, وتتان شىققان وتانشىل وت-ورەنiم. بالالارى سوعىستىڭ, باسىمدى يiپ, مارتەبەڭدi ماڭگiلiك كوتەرەمiن. *   *   * امان بول, ادال بالالىق! وتەگەن ورالباي ۇلى