فوتو: gov.kz
الايدا قوعامدا: «بۇل مودەل ازاماتتار مەن وڭىرلەردىڭ مۇددەسىنە سايكەس كەلدى مە؟» دەگەن سۇراق ءجيى قويىلادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ يدەياسىنىڭ ءمانى دە – وسىندا. ساياسي رەفورمانىڭ ماقساتى دا – وسى باعداردا.
1994 جىلى سايلانعان العاشقى كəسىبي پارلامەنت جاڭا ساياسي مəدەنيەتكە ءوتۋدىڭ ءرامىزى بولدى. ونىڭ قۇرامىندا عالىمدار, ينجەنەرلەر, دəرىگەرلەر, كəسىپوداق وكىلدەرى بار ەدى. بىراق ول بار بولعانى ءبىر جىل عانا جۇمىس ىستەدى. 1995 جىلى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمىمەن تاراتىلدى. بۇل شەشىم بيلىكتىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلىن بەكىتتى, ال پارلامەنت باعىنىشتى ورگانعا اينالدى. ەندى وتىز جىلدان كەيىن, ەل تاعى دا تاريحي بەتبۇرىس الدىندا تۇر. «XXI عاسىر پارلامەنتى قانداي بولۋعا ءتيىس؟» دەگەن سۇراق قوعام كوكەيىنەن كەتپەيدى.
الەمدىك تاجىريبەدە پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى بەس ولشەممەن باعالانادى: 1) وكىلدىك. قوعامنىڭ بارلىق ءوڭىرى مەن əلەۋمەتتىك توپتارىنىڭ مۇددەسىن مەيلىنشە قامتۋى; 2) تۇراقتىلىق. ساياسي تسيكلدەر مەن داعدارىستاردان تəۋەلسىز جۇمىس ىستەي الۋ قابىلەتى; 3) زاڭنامانىڭ ساپاسى. قابىلدانعان زاڭداردىڭ ەكونوميكالىق جəنە əلەۋمەتتىك شىندىققا سəيكەستىگى; 4) باقىلاۋ. پارلامەنتتىڭ ۇكىمەت پەن قارجى ساياساتىنا شىنايى ىقپال ەتە الۋ قابىلەتى; 5) اشىقتىق. جۇمىستىڭ جاريالىلىعى مەن قوعام الدىنداعى ەسەپتىلىگى.
وسى ولشەممەن بايىپتاساق, قازىرگى قوس پالاتالى مودەل جەتكىلىكتى تەڭگەرىمگە يە ەمەس. پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاۋ دەپۋتاتتاردى سايلاۋدان گورى پارتيا باسشىلىعىنا تاۋەلدى ەتتى. پارتيالاردىڭ كوپتەگەن وڭىردە وكىلى دە جوق. سوندىقتان جەرگىلىكتى مəسەلەلەردە ولار شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىنە جەتپەي جاتادى.
پارلامەنت رەفورماسى تەك فورمانى ەمەس, حالىق وكىلدىگىنىڭ مازمۇنىن قايتارۋعا ءتيىس. وڭتايلى نۇسقا – əر ءوڭىر تىكەلەي وكىلدىك ەتەتىن ءبىر پالاتالى وڭىرلىك باعىتتاعى پارلامەنت (سەناتتىق جۇيە ۇلگىسىمەن). مۇنداي ءتəسىل بارلىق وبلىس پەن قالالاردىڭ تەڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋشىلارمەن بايلانىسىن نىعايتادى ءارى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتاردىڭ كəسىبي جəنە əلەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن زاڭمەن بەكىتۋ ماڭىزدى. پارلامەنتتىڭ تاراتىلۋى ولاردىڭ مəرتەبەسىن نەمەسە ەڭبەك ءوتىلىن جويۋعا əكەلمەۋى كەرەك. مانداتىنان ەركىنەن تىس ايىرىلعان دەپۋتات وتپەلى كەزەڭدە وتەماقى الۋعا قۇقىلى بولۋعا ءتيىس. بۇل – جەكە ارتىقشىلىق ەمەس, حالىق وكىلدىگىنىڭ تəۋەلسىزدىگىن قورعاۋ تەتىگى.
كەمەل پارلامەنتاريزمنىڭ باستى بەلگىسى – بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ ەسەپتىلىگى. بۇگىندە قازاقستان ۇلتتىق بانكى ءىس جۇزىندە پارلامەنتكە ەسەپ بەرمەيدى, الايدا دəل ونىڭ ساياساتى ينفلياتسيا, تەڭگە باعامى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا تىكەلەي əسەر ەتەدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى دەپۋتاتتار الدىندا تۇراقتى ەسەپ بەرمەگەندىكتەن, باقىلاۋ جۇيەسى فورمالدى كۇيدە قالىپ قويادى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەپتەرىن پارلامەنت تىڭداۋلارى ارقىلى مىندەتتى تۇردە قاراۋ جاڭا مودەلدىڭ نەگىزگى شارتى بولسا دەيمىز.
جاڭا پارلامەنتتىڭ كاسىبيلىگى, تيىمدىلىگى قالاي كورىنبەك؟ ءيا, مəسەلە – پالاتا سانىنا ەمەس, وكىلدىكتىڭ ساپاسى مەن ينستيتۋتتاردىڭ كەمەلدىگىندە. پارلامەنتتى تاراتۋ قۇرال بولماۋعا ءتيىس, ال دەپۋتاتتاردىڭ كەپىلدىگى – ارتىقشىلىق ەمەس, كەمەل دەموكراتيانىڭ نىشانى.
ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – پارلامەنتتى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سەنىم ورتالىعىنا اينالدىرۋ, ەل مۇددەسىنە ساي شەشىمدەر قابىلداناتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ.
داۋرەن ادىلبەكوۆ,
قازاقستان جوعارعى كەڭەس XIII شاقىرىلىمىنىڭ, پارلامەنت سەناتى VI, VII شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى
