وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى, «HOPE» قورى, International Forums of Inclusion Practitioners قولداۋىمەن وتكەن كونگرەسس «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدەگى جاھاندىق ترەندتەر: سىن-قاتەرلەر مەن شەشىمدەر» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلمەن باستالدى. اۋقىمدى ءىس-شارادا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى الەۋمەتتەندىرۋدەگى مەملەكەتتىك ساياسات, رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى تالقىلاندى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ىسكە اسىپ جاتقان باسىم باعىتتار جونىندە باياندادى. بيىل جىل باسىندا لوندوندا وتكەن بەدەلدى BettShow-دا IFIP قاۋىمداستىعى ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدەگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى جوعارى باعالاپ, كونگرەستى الماتىدا وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان بولاتىن. مينيستر اتاپ وتكەندەي, مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارانى ەلىمىزدە وتكىزۋدىڭ سالماعى باسىم ءارى دامىعان ەلدەردىڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم جۇيەسىندەگى وزىق تاجىريبەلەرىن قولدانۋ سالا ماماندارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
«ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى دامىتۋ – پرەزيدەنت باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى باعىتى. قازىرگى كەزدە بالالارعا تەڭ ءارى قولجەتىمدى, قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا, ساپالى بىلىمگە باعىتتالعان اۋقىمدى الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇيەلى جۇزەگە اسىپ جاتىر. 2021 جىلى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن بارلىق بالانىڭ ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرەتىن «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات ەرەكشە بىلىمگە قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, قۇقىن قورعاۋعا, مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق بازانى ايتارلىقتاي كۇشەيتتى. مەملەكەت تاراپىنان ينكليۋزيۆتى ءبىلىم جۇيەسىندە بارلىق دەڭگەيدە وقىتۋعا جاعداي جاساۋ كەپىلدىگى بەكىتىلىپ, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ مەن ءبىلىم قاجەتتىلىگىن باعالاۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. مۇنىمەن قوسا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى كەشەندى قولداۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل قۇجات العاش رەت ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن بىرىكتىرەتىن كەشەندى تاسىلگە نەگىزدەلىپ, ناتيجەسىندە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋىن ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ تيىمدىلىگى ارتا ءتۇستى», دەدى مينيستر.
جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ حاتشىسى اينۇر ارعىنبەكوۆا, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى سايدزودا راحيم حامرو ينكليۋزيۆتى قولايلى ءبىلىم ورتاسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شەشىمدەرگە توقتالدى. ءوز كەزەگىندە قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ازامات قالدىبەكوۆ: «الماتى – ەلىمىزدىڭ ءىرى مەگاپوليسى. بۇگىندە قالا ساياساتىنىڭ بارلىق باعىتىنا ينكليۋزيۆتى ءتاسىلدى دايەكتى تۇردە ەنگىزىپ كەلەمىز. بىلىمگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. ول ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, قولايلى ءبىلىم ورتاسىن قالىپتاستىرۋ, پەداگوگتەردى جۇيەلى وقىتۋمەن تىعىز بايلانىستى», دەپ اتاپ ءوتتى.
پلەنارلىق سەسسيادا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋىن توراعا ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا جەتكىزىپ, «SEAMEO Secretariat» ديرەكتورى داتۋك حابيبا ابدۋل راحيم, الماتىداعى UNESCO Regional Bureau ديرەكتورى امير پيريچ, UNICEF وڭىرلىك كەڭەسشىسى نورا شاباني, International Forum of Inclusion Practitioners (IFIP) پرەزيدەنتى دانيەل سوبەل الەمدە ينكليۋزيالىق ورتا قۇرۋ تۋرالى پىكىرىن ورتاعا سالدى. ماروككو ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلى لۋبنا بەلاببەس, نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ۋمەش شارما, ازەربايجاننىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جانە جالپى ءبىلىم جونىندەگى مەملەكەتتىك اگەنتتىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ياگۋبلۋ ۆافا ميسيروۆنا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا فەدەراتسياسى ساراەۆو كانتونى تاربيە جانە ءبىلىم ماسەلەلەرى جونىندەگى مينيسترلىگىنىڭ وكىلى مەليسسا ميزدراك, Google for Education وكىلى كريس بلەيني, سونداي-اق ساۋلەتشى, «Fuji Kindergarten» جوباسىنىڭ اۆتورى تاحاكۋرا تەدزۋكا, «No Isolation» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى مورتەن يورگەنسەن, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم سالاسىنداعى الەۋمەتتىك كاسىپكەر توماس كيني ءبىلىم سالاسىنداعى يننوۆاتسيالار, تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدەگى تاجىريبەلەرگە توقتالدى.
سەسسيادا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ەلىمىزدە ەرەكشە بالالاردى قولداۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ بارىسىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋدىڭ ۇشدەڭگەيلى مودەلى, سونداي-اق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنايى ستاندارتى ازىرلەندى. بالالاردى سۇيەمەلدەۋ, قولداۋ ماقساتىندا ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ تيپتىك شتاتتارىنا جاڭا لاۋازىمدار ەنگىزىلىپ, ناتيجەسىندە مەكتەپتەردە 10 مىڭعا جۋىق ارنايى پەداگوگ پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. مىڭعا جۋىق بالا جەكە كومەكشىمەن قامتىلىپ, بالاباقشالار مەن كوللەدجدەردە پەداگوگ-اسسيستەنت لاۋازىمى ەنگىزىلدى. ينكليۋزيۆتى بىلىمگە جاعداي جاسالعان ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ ۇلەسى – 91, ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋمەن قامتۋ 85%-عا جەتكەن.
بۇگىندە ەلىمىزدە 509 ارنايى ۇيىم, سونىڭ ىشىندە 46 ارنايى بالاباقشا, 99 ارنايى مەكتەپ, 110 پمپك, 230 تۇزەتۋ كابينەتى, 11 اۋتيزم ورتالىعى, 13 وڭالتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىمەن قاتار وڭىرلەردە مىڭنان استام قولداۋ كابينەتى اشىلعان. اۋتيزم ورتالىقتارىنىڭ جەلىسى كەڭەيىپ, بالالاردى تۋعاننان باستاپ ماماندىق العانعا دەيىن سۇيەمەلدەۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. كەيىنگى ەكى جىلدا وقۋ-ادىستەمەلىك بازانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 97 وقۋلىق, 88 تيپتىك باعدارلاما, 50 ادىستەمەلىك ۇسىنىم ازىرلەندى. پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋدى 29 مىڭنان استام مامان قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, ولاردىڭ 10 مىڭنان استامىن ارنايى پەداگوگتەر قۇرايدى. بۇگىندە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ۇلتتىق ءبىلىم دەرەكتەر قورىندا ارنايى مودۋلدەر ىسكە قوسىلىپ, قىزمەتتەر تولىق اۆتوماتتاندىرىلدى. بۇل جۇيە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن ينتەگراتسيالانىپ, ناتيجەسىندە پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيالارداعى كەزەك 50%-عا دەيىن قىسقارعان.
كونگرەسس بارىسىندا ءاربىر بالانىڭ تەڭ قۇقىلى ءبىلىم الۋىن كوزدەيتىن «ينكليۋزيۆتى ءبىلىم جونىندەگى» الماتى دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
«دەكلاراتسيا – ادام كاپيتالىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك بىرلىكتى نىعايتۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋعا ناقتى باعدار. ەلىمىز تاراپىنان ۇسىنىلعان دەكلاراتسيا ءار بالانىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا باعىتتالعان. ء«بىلىم – بارشاعا» قاعيداتى اياسىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن تۇلعالاردىڭ ساپالى, قولجەتىمدى ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىنە سەنەمىز. ينكليۋزيۆتى ءبىلىم – قۇندىلىقتاردىڭ, بولاشاققا قۇرىلعان سەنىمنىڭ ايناسى. ول – ادىلەتتى, قامقور, بارشاعا اشىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى», دەپ اتاپ ءوتتى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى.
الماتى دەكلاراتسياسىندا ۇلتتىق ۇكىمەتتەرگە, ءبىلىم ۇيىمدارىنا, حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ارنالعان ءبىلىم الماسۋ, تاجىريبە تاراتۋ پلاتفورمالارىن قۇرۋ, بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋ, قولداۋ, دامۋشى ەلدەرگە كومەك كورسەتۋدى كەڭەيتۋ, ءارتۇرلى سالا اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ, كورپوراتيۆتىك, حالىقارالىق ۇيىمداردى تارتۋ, ينكليۋزيۆتى بىلىمگە قاتىستى مونيتورينگ جۇرگىزۋ, ەسەپ بەرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ سياقتى ۇسىنىستار قامتىلعان.
الماتى دەكلاراتسياسى قاتىسۋشىلارمەن ماقۇلدانىپ, كونگرەسس ۇستانىمىن بەينەلەيتىن قۇجات رەتىندە يۋنەسكو-عا جولداندى. ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى دامىتۋ ساياساتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پايدالانۋ ماقساتىندا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا تاراتىلاتىن بولادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋگە قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, جاڭا سەرىكتەستىكتەر ورناتۋعا, ءاربىر بالانىڭ الەۋەتىن اشۋعا باعىتتالعان بىرەگەي باستاما.
كونگرەستە تسيفرلىق تەحنولوگيالار, ءبىلىم, قولجەتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋداعى شەشىمدەردى ۇسىناتىن «Innovation Expo» يننوۆاتسيالار كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ بارىسىندا قازاقستان, ۇلىبريتانيا, قىتاي, اقش, پولشا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنەن قاتىسقان 10-نان استام كومپانيا ءوز ونىمدەرىن تانىستىردى.
الماتى
