تاريح پەن فيلوسوفيانىڭ توعىسى
بۇل – جاي عانا كوركەمدىك ءتاسىل ەمەس, نيتسشەنىڭ «ماڭگى قايتالانۋ» يدەياسىمەن ۇندەس فيلوسوفيالىق وي. نەمىس ويشىلى ءومىردىڭ ءار ءساتى شەكسىز قايتالانىپ وتىرادى دەگەندى ايتقالى تالاي ۋاقىت ءوتتى. سول قايتالانۋعا توتەپ بەرۋ – ءومىردى بار كۇيىندە ءسۇرۋ ءھام شىنايى قابىلداۋ. ال كراسناحوركايدىڭ كەيىپكەرلەرى بۇل ماڭگىلىك شەڭبەردەن شىعا الماي, ءۇمىتتىڭ دە, ەركىندىكتىڭ دە جالعان بەينەلەرىن عانا كورەدى.
ەندى ءبىر ءسات وسى رومان جازىلعان ۋاقىت پەن ورىنعا نازار اۋدارايىقشى. شىعارما جازىلعان وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنداعى ماجارستان – سوتسياليستىك جۇيە داعدارىسقا ۇشىراعان, ۇجىمشارلار كۇيرەگەن, سەنىم مەن قۇندىلىقتار جوعالعان كەزەڭ ەدى. مىنە, وسى تاريحي احۋال نيتسشە فيلوسوفياسىنا ءتان «قۇندىلىقتار داعدارىسىنىڭ» ناقتى كورىنىسىنە اينالعان. كراسناحوركايدىڭ باتپاققا باتقان, جاڭبىردان كوز اشپاعان شاعىن اۋىلى – سول قوعامنىڭ تيىپتىك ۇلگىسى, رۋحاني كەڭىستىگى.
رومانداعى قۇرىلىمنىڭ ءوزى – ماڭگى قايتالانۋدىڭ كوركەم مودەلى. العاشقى التى تاراۋ العا جىلجيدى, كەيىنگى التى تاراۋ كەرى باعىتتا باياندالادى. مىسالى, سوڭعى سويلەم تاعى دا باسىنداعى كورىنىسكە اكەلەدى. مۇنى اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق ءستيلى دەپ قابىلداعان ءجون. بىراق بىردەڭە ايتقىسى كەلىپ تۇرعانىن دا اڭداعان دۇرىس. «قازان ايىنىڭ سوڭعى كۇنىنىڭ ءبىر تاڭى بولاتىن. سالقىن جاڭبىردىڭ العاشقى تامشىسى اۋىلدىڭ باتىسىنداعى تۇزدى جازىققا تامعان ساتتە, فۋتاكي كەزدەيسوق قوڭىراۋ ۇنىنەن شوشىپ وياندى». شىعارماداعى سويلەمدەر وسىنداي شۇبالاڭقى دا كۇردەلى. ال ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۆتوردىڭ نەگىزگى يدەياسىن, وسىعان دەيىنگى شىعارماشىلىق الەمىن زەرتتەۋ كەرەك.
اۆتور ءار سويلەم سايىن, ءار كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتىن بايانداعان سايىن ەسىڭە سالاتىن تۇيىق شەڭبەر – ادام ءومىرىنىڭ وزگەرمەيتىن تاعدىرىن بەينەلەيدى. وسى رومان تۋرالى تۇسىرىلگەن رەجيسسەر بەلا تارردىڭ جەتى ساعاتتىق فيلمىندە دە ءدال وسى ىرعاق انىق بەرىلەدى: توقتاۋسىز جاڭبىر, جايباسار قيمىل, ۇزاق كادرلار. ءبارى دە ۋاقىتتىڭ توقتاپ قالعانداي اسەرىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى.
الدامشى قۇندىلىقتار بايانى
ء«ىبىلىس ءبيى» – ۇمىتكە قارسى رومان. جازۋشى ءبىز كوپ يەك سۇيەيتىن ءۇمىتتى ادامدى العا جەتەلەيتىن كۇش ەمەس, تاڭداۋدان ايىراتىن تۇزاق رەتىندە كورسەتەدى. اۋىل حالقى ءوزىن قۇتقارادى دەپ ەكى الاياق ادامعا سەنەدى, بىراق ءبارى باياعى ازاپ پەن الدانۋعا كەز بولادى.
وسىنداي ويلارى ارقىلى اۆتور ءۇمىتتىڭ ءوزىن قوعامدىق الداۋ تەتىگى رەتىندە اشكەرەلەيدى.
ء«ىبىلىس ءبيىن» وقىعان ادەبيەت سىنشىلارى ونى كوبىنەسە پەسسيميستىك شىعارما رەتىندە باعالاپتى. بىراق بۇل شىعارمانىڭ نەگىزگى استارى – ۇمىتسىزدىكتىڭ وزىنەن ومىرگە دەگەن قۇلشىنىس تابۋ. اڭداساڭىز, كراسناحوركاي وقىرماندى جۇباتىپ, ء«بارى جاقسى بولادى» دەمەيدى. كەرىسىنشە, ول ادامدى شىندىقتىڭ اۋىر جۇگىن كوتەرۋگە جەتەلەيدى. الەمگە بۇرىننان تانىس, ال بىزگە ەسىم-سويى ەندى جەتكەن كراسناحوركاي ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى دا اۋىر سۇراعىن قايتا وزىمىزگە قويادى. بۇل سۇراق ء«ۇمىت جوق جەردە ءومىردىڭ ءمانى بار ما؟» دەپ اتالادى. بۇعان جاۋاپ بار ما, جوق پا, بىلمەيمىز. بىراق وسى جاۋاپسىزدىقتىڭ وزىندە ناعىز ءومىردىڭ نىشانى بار سياقتى.
باياعىدا اقىلمان نيتسشە ء«ومىردىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, ءبىز ونى قايتا-قايتا تاڭداۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك» دەگەنى ادامزاتتىڭ ويىنان ءالى كەتە قويماعانى راس. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ء«ىبىلىس ءبيى» – ءدال وسى تاڭداۋدىڭ ادەبي كورىنىسى.
