بۇلدىرتىدا ب ۇلىنگەن ءۇي

«2024 جىلعى 27 ناۋرىزدا ءۇيىم سۋ قورشاۋىندا قالدى. 28 ناۋرىزدا اكىمدىك مامانى ايگۇل ماتىشەۆا حابارلاسىپ, ۇيگە سۋ كىرگەن-كىرمەگەنىن سۇرادى. مەن ءۇيدى سۋ قورشاپ تۇرعانىن, ىشكى بەتىنەن سۋ سارعايىپ بىلىنگەنىن ايتتىم. مامىر ايىنىڭ باسىندا ءۇيدىڭ سىرتىن اكتەيىن دەگەن ماقساتپەن ۇيىلگەن توپىراقتى تەگىستەگەندە ىرگەتاسىنىڭ ەزىلىپ كەتكەنىن كورىپ, اۋىل اكىمى سالاۋات نۇرپەيىسوۆكە حابارلاستىم. 17 مامىردا اۋدان اكىمى جۇماگەلدى باتىرنيازوۆ اۋىلدا ەسەپ بەرۋ جينالىسىن وتكىزۋگە كەلگەندە جەكە قابىلداۋىندا بولدىم. بىراق اكىمدەردىڭ دە, وبلىستىق «اmanat» پارتياسىنىڭ, توتەنشە جاعداي كوميسسياسىنىڭ دا جاۋاپتارى ءبىر بولدى – توتەنشە جاعداي ۋاقىتى, ياعني 30 كۇن ءوتىپ كەتكەن. 11 قىركۇيەكتە اۋدان اكىمى باتىرنيازوۆتىڭ جەكە قابىلداۋىنا جازىلدىم. سول كەزدە توتەنشە جاعدايدىڭ ءبىر ايعا ۇزارتىلعانىن, 27 مامىرعا دەيىن سوزىلعانىن ءبىلدىم. دەمەك 17 مامىردا مەنىڭ ارىزىمدى قابىلداۋعا ءتيىس بولعان. وسى ماسەلەمەن سوتقا دا جۇگىندىم. سوتتا اۋىل اكىمى ء«ۇيدىڭ اينالاسىنا قۇم توگىلگەن سوڭ سۋ كىرمەدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ەكىنشى جولى سوتقا بەرگەنىمدە, سوت «ارىز قارالماسىن» دەپ شەشىم شىعاردى.

مەن – 1969 جىلى تۋعان, ءتورت بالا تاربيەلەپ وسىرگەن جالعىزىلىكتى انامىن. كۇيەۋىم  2007 جىلى جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولدى. ۇلكەن قىزىم تۇرمىستا, ءوز وتباسى بار. ەكى قىزىم – ستۋدەنت, اقتوبە مەديتسينا اكادەمياسىندا مەملەكەتتىك گرانتپەن وقىپ جاتىر. ءوزىم بۇلدىرتى اۋىلىنداعى بالاباقشادا 0,5 جۇكتەمەمەن شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارامىن. الاتىن جالاقىم ماردىمسىز. قازىر بار تاپقانىمدى ەكى قىزىما جۇمساپ وتىرمىن. سولار قاتارىنان قالماسىن دەپ تەلەفوندى دا, نوۋتبۋكتى دە نەسيەگە الىپ بەردىم. مۇنىڭ ءبارىن جاعدايىمدى تۇسىندىرسەم دەگەن نيەتپەن جازىپ وتىرمىن.

مىسالى, توبەدەن سۋ كەتسە, ونى اشىپ, قايتا قىمتاپ جابۋعا بولادى. ىرگەتاسى ەزىلىپ كەتكەن ءۇي جوندەۋگە كەلمەيدى. كوميسسيا كەلىپ قاراپ, وڭ شەشىمىن ايتار دەپ ويلاعان ەدىم. باسقا ءۇي ساتىپ الاتىن نە جاڭادان سالىپ الاتىن جاعدايىم جوق. توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىنان ءۇيىم قۇلاعالى تۇر. جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى, وسى ءسوزىمدى باسشىلارعا جەتكىزە الماي كەلەمىن. ەندى قۇلاعان ءۇيدىڭ استىندا قالۋىم عانا قالدى. ماعان وسى ءىستىڭ ءادىل شەشىم تابۋىنا كومەكتەسسەڭىزدەر»,  دەپ جازادى ە.جۇماعاليەۆا رەداكتسياعا جولداعان حاتىندا.

وقىرمان ارىزىمەن تانىسقان سوڭ رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن وقيعا ورنىنا, بۇلدىرتى اۋىلىنا ساپار شەكتىك. شاعىم يەسى ەلميرا جۇماعاليەۆا ۇرقيا ەرشوريەۆا كوشەسىندە تۇرادى ەكەن.

«27 ناۋرىزدا جۇمىستا وتىر ەدىم. «سۋ كەلىپ جاتىر, قۇجاتتارىڭدى رەتتەپ قويىڭدار» دەپ حابارلادى. ۇيگە كەلىپ, قۇجاتتاردى الىپ, جەردەگى توسەنىشتەردى جيناپ تاستادىم. سۋ بىردەن اۋلانى الىپ كەتتى, كەشكى 9-دا ۇيدەن شىعا الماي قالدىق. قىزىم ەرتەسىنە ۇبت تاپسىرۋى كەرەك ەدى, قالاعا باراتىن كولىككە وتىرعىزىپ جىبەردىك. كەشكى ساعات 10-11-لەردە قاينىم ەلتاي قاجىموۆ كەلىپ, ءۇيدىڭ كوشە بەتىنە توپىراق توگىپ كەتتى. ەرتەسىنە تاعى كەلىپ, ءۇيدىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, بىرنەشە كۇرەك توپىراق تاستادى», دەپ ەسكە الادى سول كۇندەردى ە.جۇماعاليەۆا.

بۇل كەزدە بۇكىل اۋىل ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقان. اۋىلدىڭ تومەنىرەك, وزەن جاعىنداعى ۇيلەرىنە ەسىك-تەرەزەسىنەن سارقىراپ سۋ كىرىپ, ناعىز توتەنشە جاعداي ورىن الدى. سونداي ۇيلەرگە ەلميرا دا كومەكتەستى. ءوز ءۇيىن توپىراقپەن قىمتاپ قويعان سوڭ قاپەرسىز ءجۇردى. بىراق اۋلاداعى ىركىلگەن سۋ توپىراقتىڭ استىمەن ءسىڭىپ, ءۇيدىڭ ىرگەسىن جەپ قويعان ەكەن. مامىردا ءۇيدى اكتەيىن دەپ ىرگەدەگى توپىراقتى السا, استى ۇگىتىلىپ تۇر. ەدەننىڭ استى دا سىز. اكىمدەردىڭ, جاۋاپتى ادامداردىڭ جاۋابى – جوعارىداعىداي. ەلميرانىڭ سەرگەلدەڭى وسىلاي باستالدى. ءۇي 1985 جىلى سالىنعان, كونەرگەن. بىراق يەسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن ۇيدە سىز-ىلعال بولماعان.

«وسى كەزگە دەيىن مايلاپ-سايلاپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تۇرىپ كەلدىم. اكىمنەن دە, ەشكىمنەن دە كومەك سۇراعان ەمەس ەدىم. 2023 جىلى ءۇيدى بانككە كەپىلگە قويىپ, 2,1 ملن تەڭگە نەسيە الدىم. «مالىمدى كوبەيتەيىن, بالالارىم ءوسىپ كەلە جاتىر عوي» دەپ ويلادىم. ول نەسيەم موينىمدا تۇر. ەگەر ءۇي بۇرىننان اپاتتى بولسا, بانك كەپىلگە الماس ەدى عوي. وتكەن قىستا ۇيىمدە تۇرا المادىم, وتتى قانشا جاقسام دا جىلىنبايدى. قابىرعانىڭ ءبارىن ىلعال تارتىپ, تۇسقاعاز كوتەرىلىپ, استى ۇگىتىلە بەرەدى. اۋرۋدان شىقپادىم, دوستارىمدى جاعالاپ كەتتىم. مىنە, بيىل دا كۇز ءتۇستى, كۇن سۋىتتى. قايدا بارارىمدى بىلمەيمىن», دەپ كوزىنە جاس الدى ەلميرا.

بۇلدىرتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جۇمىس بابىمەن اۋدان ورتالىعىنا كەتكەن ەكەن. باس مامان سامات قۇباەۆتان 2024 جىلعى سۋ تاسقىنىنان اۋىلدا 43 ادام ء(ۇي) زارداپ شەگۋشى بولىپ تانىلعانىن, 29 ءۇي جاڭادان سالىنعانىن بىلدىك. 12 وتبا­سى ءۇيىن جوندەۋگە وتەماقى العان. ورال قالاسىنان ەكى ادامعا ءۇي الىپ بەرىلگەن.

– 2024 جىلى ءۇيى سۋعا كەتكەن تۇرعىندار ارىزىن جازىپ, قۇجاتتارىن جيناپ, جاردەماقىسىن الىپ, ءۇيىن الىپ جاتتى. سول ۋاقىتتا ەلميرا جۇماعاليەۆا ءوتىنىش جازبادى. كەيىن ۋاقىت وتكەن سوڭ كەلىپ جولىقتى. ول كەزدە كوميسسيا جۇمىسى ءتامامدالىپ قالعان ەدى. سوندىقتان قۇجاتى قابىلدانبادى. نەگىزى قۇجات قابىلداۋ تاعى ءبىر ايعا سوزىلعان ەكەن. اۋدان ونى بىزگە ايتپادى. ايتپەسە وزگەلەردىڭ قۇجاتىن قابىلداپ, بۇل كىسىنىكىن كەيىن قايتارا المايمىز عوي, – دەدى باس مامان.

سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى جۇماگەلدى باتىرنيازوۆ, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى, 2024 جىلعى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى قايرات تولەپوۆ تە ماسەلەدەن حاباردار ەكەنىن ايتتى.

– بۇل شاعىمعا قاتىستى بىرنەشە مارتە سوت بولدى. ءتىپتى بۇلدىرتىدا كوشپەلى سوت وتىرىسى ءوتىپ, سۋديانىڭ ءوزى ءۇيدى كوردى. سوتتىڭ شەشىمىمەن تۇرعىننىڭ ۇيىنە سۋ كىرمەگەن دەپ تانىلدى. ءۇيى بۇرىننان قۇلاپ تۇرعان, ەسكى ءۇي. بۇل كىسى ءدال سول كۇنى ۇيىنە سۋ كىرگەن قۇرداستارىنا كومەكتەسىپ ءجۇردى. سول جەردە ء«سىزدىڭ ءۇي امان با؟» دەپ سۇرادىم, «ەشتەڭە دە بولعان جوق» دەدى. كەيىن, ابدەن ۋاقىت ءوتىپ كەتكەن سوڭ «مەنىڭ ءۇيىم ەسكى, ماعان ماتەريالدىق كومەك بەرىڭدەر» دەدى. ءبىز: «تىكەلەي سۋ كىرمەگەن ادامدارعا ەشقانداي كومەك بەرىلمەيدى, ءسىزدىڭ ءۇيىڭىز تاسقىن سۋدان زارداپ شەككەن جوق» دەپ تۇسىندىردىك, – دەدى بۇلدىرتى اۋىلىنىڭ اكىمى سالاۋات نۇرپەيىسوۆ بىزگە تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ.

اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلعى سۋ تاسقىنىنان سىرىم اۋدانىندا بارلىعى 268 ادام زارداپ شەككەن دەپ تانىلعان. اۋداندا ەكى اي بويى توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, 450-گە جۋىق ارىز تۇسكەن. كوميسسيا شەشىمىمەن 268 ۇيگە سۋ كىرگەنى جونىندە اكت جاسالعان. 152 ءۇي جاڭادان سالىنىپ, 5 وتباسىنا 4 ءۇي ورال قالاسىنان, 1 ءۇي جىمپيتىدان ساتىپ الىپ بەرىلگەن. 111 وتباسىنا باسپاناسىن جوندەۋگە اقشا بولىنگەن.

قۇجاتتارمەن تانىسا كەلە, ەلميرا جۇماعاليەۆانىڭ شاعىمى نەگىزسىز ەمەس-اۋ دەگەن ويعا كەلدىك. بىرىنشىدەن, تاسقىننان كەيىن اۋداندا جەرگىلىكتى اۋقىمداعى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريا­لانىپ, ءبىر اي بويى زارداپ شەككەندەردەن ءوتىنىش قابىلداندى. كەيىن توتەنشە جاعداي ۋاقىتى تاعى ءبىر ايعا, مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوزىلدى. بىراق ە.جۇماعاليەۆانىڭ 2024 جىلى 17 مامىر كۇنگى ارىزى قابىلدانباعان. سودان سوڭ ءۇيىنىڭ قازىرگى جاعدايىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ءوز قارجىسىنا ەكى مارتە ساراپتاما جاساتۋعا ءماجبۇر بولعان. «KZ91» جشس-نىڭ 2024 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى تەحنيكالىق ساراپتاما ناتيجەسىنە كوز سالايىق: «بۇلدىرتى اۋىلى ەرشوريەۆا كوشەسىندەگى ½ ءۇيدىڭ نەگىزگى قاڭقاسى اپات جاعدايىندا تۇر. عيمارات ەسكىرگەن, سۇرىلۋگە جاتادى. ادام تۇرۋعا جارامسىز. 2024 جىلعى سۋ تاسقىنىنان ب ۇلىنگەن. ۇيدە تۇرۋ قاۋىپتى. ويتكەنى ساماننان سالىنعان عيماراتتىڭ عۇمىرى 30 جىل, بۇل ءۇيدىڭ سالىنعانىنا 39 جىل بولعان. عيمارات سانيتارلىق, قۇرىلىس نورمالارىنا ساي كەلمەيدى».

بۇدان بولەك, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ساراپتامالارى ورتالىعى رمقك-نە قاراستى بقو سوت ساراپتامالارى ينستيتۋتىنىڭ 2025 جىلعى 18 تامىزدا شىعارعان شەشىمى دە بار. 11 بەتتەن تۇراتىن ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى مىناداي: «عيمارات تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى, ىرگەتاسى ب ۇلىنگەن, قابىرعالارىنىڭ كوتەرگىش قابىلەتى بۇزىلعان, اۋا اينالىمى, جىلۋ ۇستاۋ قاسيەتى جوق, ىلعال مولشەرى جوعارى. سوندىقتان تۇرعىن ءۇي سانيتارلىق-قۇرىلىس تالاپتارىنا ساي كەلمەيدى, ادامنىڭ تۇرۋىنا, دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى. تۇرعىن ءۇيدىڭ توزۋ دارەجەسى 80%, نورماتيۆتەرگە سايكەس اپات جاعدايىندا تۇر».

بيىلعى 21 تامىزدا باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ اكىمشىلىك ىستەرى بويىن­شا سوت القاسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, ە.جۇ­ماعاليەۆانىڭ شاعىمىن قارادى. باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى ازات ءىزباساروۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن وتىرىستا وسى كەزگە دەيىن شىعارىلعان شەشىم­دەردە شاعىمدانۋشىنىڭ قۇقىعى بۇزىل­عان دەپ تاپتى. ايتالىق, سىرىم اۋداندىق سوتى 2025 جىلدىڭ 13 قاڭتارىنداعى شەشىمى­مەن اۋدان اكىمدىگىن ە.جۇماعاليەۆانىڭ ۇيىنە كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق شىعىن­نىڭ ورنىن تولتىرۋ جونىندەگى شاعى­مىن قابىل الۋعا مىندەتتەگەن. بىراق اكىم­­دىك ە.جۇماعاليەۆانىڭ شاعىمىن قابىل­داۋدان تاعى دا باس تارتقان. اۋداندىق سوت «KZ-91» مەكەمەسىنىڭ وكىلى سوت ماجىلىسىنە كەلمەگەندىكتەن, تۇرعىن ءۇيدىڭ سۋ تاسقىنى ناتيجەسىندە زارداپ شەگىپ, اپات جاعدايىنا تۇسكەنى تۋرالى «KZ-91» مەكەمەسى بەرگەن ساراپتاماعا كۇمان كەلتىرىپ, ونى جوققا شىعارعان.

«سوت مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باسقارماسى وكىلىنىڭ تۇسىنىكتەمەسى نەگىزىندە شاعىمدانۋشىنىڭ تۇرعىن ءۇيى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەكپەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. الايدا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» 2001 جىلعى 16 شىلدەدەگى №242 زاڭى بويىنشا تۇرعىن ءۇيدىڭ اپات جاعدايى, ونىڭ سەبەپ-سالدارى جونىندە شەشىم شىعارۋ مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ قۇزىرىنا كىرمەيدى. اۋداندىق سوت مۇنى ەسكەرمەگەن», دەدى وبلىستىق سوت القاسى.

ودان بولەك, وبلىستىق سوت القاسى سىرىم اۋدانى اكىمدىگىنىڭ 2025 جىلعى 20 قاڭتاردا ە.جۇماعاليەۆانىڭ ارىزىن قابىلداۋدان باس تارتقان كوميسسيا­نىڭ شەشىمىنەن دە بىرنەشە زاڭسىزدىق تاپقان. ارىزدى قاراۋ كەزىندە اۋىل اكىمى س.نۇرپەيىسوۆ تاسقىن سۋ ە.جۇما­عاليەۆانىڭ ءۇيىنىڭ اينالاسىنا كەلگەنىن, بىراق ءۇيدىڭ ىشىنە كىرمەگەنىن ايتقان. كوميسسيانىڭ وزگە مۇشەلەرى سىرىم اۋداندىق سوتىنىڭ ارىزدى قاراۋ جونىن­دە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن شەشىمىنە قاراماستان ء«وتىنىش قابىلداۋ مەرزىمى اياقتالعاندىقتان» باس تارتقان.

وبلىستىق سوت القاسى سىرىم اۋداندىق سوتىنىڭ بيىلعى 28 مامىرداعى شەشىمىن بۇزىپ, سىرىم اۋداندىق اكىمدىگىنە ە.جۇماعاليەۆانىڭ شاعىمىن قابىلداۋ جونىندە قاۋلى شىعاردى. اكىمدىك قابىلدانعان شارالار جونىندە ءبىر اي ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىن حاباردار ەتۋگە ءتيىس. قىركۇيەكتىڭ 17-ءسى كۇنى سىرىم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.توقمامبەتوۆ ە.جۇماعاليەۆاعا حات جولداپ, بقو وبلىستىق سوت القاسىنىڭ قاۋلىسىنا وراي اۋدان اكىمدىگىنىڭ بۇرىنعى شەشىمى كۇشىن جويعانىن, «كورسەتىلگەن زيان­دى وتەۋگە قاتىستى ماسەلە زاڭ اياسىندا سوتتىڭ شەشىمىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە قارالاتىنىن» حابارلاعان. ال ارىز يەسى ازىرگە قۇلاعالى تۇرعان سىز ۇيدە دىردەك قاعىپ وتىر.

باتىس قازاقستان وبلىسى