قالا كەلبەتىنىڭ قىرلارى

قاشاندا قالا – حالقىنىڭ سالتاناتى, مەرەيى. دەمەك, وسى بيىك تالعامعا ساي ءساندى قۇرى­لى­سى, ءماندى ءومىرى ۇشتاسۋى قاجەت. وسى ورايدا تالدىقورعان قالاسى كۇن سايىن كوركەيىپ, جازدىڭ جا­دىراعان كۇندەرىندە اسەمدىگىمەن ايشىقتالىپ, كوزدىڭ جاۋىن الا­تىن مادەني ورىندارى, التى قا­نات اقبوز ۇيلەردەگى ۇلتتىق نا­قىش­تاعى قىمىزحانالارى اپتاپ ىستىقتا حالىقتىڭ ءشول باساتىن, كەڭ تىنىستايتىن ورنىنا اينال­عان. قالانىڭ از ۋاقىتتا وسىنداي ءسان-سالتاناتقا بولەنۋىنە وبلىس ورتالىعىنا اينالۋىنىڭ يگى اسەرى تيگەنى انىق. كوپ قابات­تى اسەم ۇيلەر, جاسىل جەلەك پەن القىزىل گۇلگە ورانعان كوشەلەر شاھارلىقتاردىڭ مەرەيىن وسىرسە, ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بار ەكەنىن ەسكە سالادى. دەسەك تە, شاھار تۇراقتى دامۋدى باسىنان وتكەرۋمەن بىرگە جاعىمدى جاڭا­لىقتارىمەن دە ايقىندالعان. وسىنىڭ ءبارىن ورتاعا سالۋ, قالا حالقىنىڭ تالاپ-تىلەگىن زەرتتەۋ, ورىستەتۋ باياندى باستامالارعا ۇيىتقى بولاتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كۇنى ۇكىمەتتىڭ وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىنە بارىنشا ءمان بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى. قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن جۇرت­شى­لىق الدىندا ەسەپ بەرگەن قالا اكىمى ساكەن جىلقايداروۆ وسى جونىندە ايتا كەلە الدا تۇرعان ءمىن­دەتتەرگە جان-جاقتى توقتالدى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قا­راماستان بيىلعى اتقارىلعان جۇ­مىس­تاردىڭ دەنى قالانىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق, مادەني دامۋى­نا, ازاماتتاردىڭ الەۋ­مەت­تىك قۇ­قىق­تارى مەن بوستان­دىق­تارىن قور­عاۋعا جانە قوعامداعى ساياسي تۇ­راق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە با­عىت­تالدى, دەگەن اكىم كەلەسى كەزەك­تە ينۆەستيتسيا تارتۋ, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مەن ورتا جانە شاعىن كا­سىپكەرلىكتى دامىتۋ بارىسىندا ات­قارىلعان جۇمىس­تارعا ەكپىن بەردى. بۇگىنگى كۇنى قالا بارلىق جا­عى­نان وركەندەپ, الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋداعى وڭ وزگە­رىستەر ودان ءارى جالعاسىپ, بەكي تۇسۋدە. قالا بيۋدجەتىنىڭ ءتۇسىمى مولايىپ, ىلگەرىلەۋ تىركەلۋدە. جىل باسىنان قالا اكىمىنىڭ اپپا­راتى 13 اكىمدىك وتىرىس, 17 اپپا­راتتىق كەڭەس وتكىزىپ, ازامات­تار­دىڭ 2727 ءوتىنىشى قارالىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانعان. قالا باس­شىسى عانا 352 ادامدى قابىل­داپ, ءارتۇرلى سۇراق بويىنشا تالاپ-ءتى­لەكتەرىن قاناعاتتاندىرعان. سون­داي-اق, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 5 ايىندا بارلىق سالا بويىنشا دامۋ بايقالىپ, بيۋدجەتكە 3 ملرد. 343 ملن. تەڭگە تولەم ءتۇسىپ, مەجە 32,9 پايىزعا اسىرا ورىندالىپتى. اسەم استانانىڭ ءار كۇنىنە تاڭدانا قاراعان جەتىسۋلىقتار ودان ءوز ومىرلەرىنە ۇلگى بولاتىن تۇس­تارىن قابىلداۋدا. ويتكەنى, مۇندا ءوندىرىس دامىپ, وركەندەگەن. وتكەن مەرزىمدە ونەركاسىپتە 8,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, بىرقاتار ءىرى كاسىپورىن وتكەن جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس كولەمىن ايتارلىقتاي ۇل­عاي­تقانىن ايتۋعا بولادى. قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى بىرقاتار كاسىپورىن جۇمىس كولەمىن تومەن­دەتۋگە جول بەرگەنىمەن ءتيىستى شا­را­لاردىڭ دەر كەزىندە قابىل­دان­عانىنان جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الما­عانى دا ۇيىمداستىرۋ جۇمى­سى­نىڭ وڭ شەشىم تاپقانىن كورسەتەدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساق­تاۋدا دا ىلگەرىلەگەندىك بار. ءناتي­جەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا 826 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلسە, بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 210,6 ملن. تەڭگەگە ارتىق. ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقسات ەتىلگەن. شاعىن كاسىپ­كەرلىكتەن بيۋدجەتكە 568,3 ملن. تەڭگە ءتۇسىپ, ول وتكەن جىلعىدان 12,1 پايىزعا ارتقان.  تۇتىنۋشى تالعامىن زەرتتەۋ بارىسىندا بولشەك ساۋدا اينالىمى 6,5 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ وتىر. شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىندار ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 26 نىسان سالىپ, پايدالانۋعا بەرگەنى دە جاقسى ءىستىڭ ءبىر پاراسى. قالا بولاشاعىنا قاجەتتى تىڭ جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, بار­لىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 6,9 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىل­عانى دا حالىقتىڭ كۇنكورىسىن جاقسارتا ءتۇستى دەۋگە نەگىز بار. تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى جۇمىس تىڭعىلىقتى قولعا الىنىپ, بيىل جالپى الاڭى 11,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇزدەگەن وتباسى قونىس تويلارىن وتكىزدى. وسى ورايدا الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قامتىلعاندار مەن مۇگەدەكتەردىڭ باسپانالى بولعانى قۋانىشتى. جەتىسۋدىڭ اسەم شاھارى تال­دىقورعاننىڭ كورىكتى كەلبەتىن ودان ءارى قالىپتاستىرۋعا بارلىق مۇمكىندىك جۇمىلدىرىلعان. سوڭ­عى جىلدارى قاراتال شاعىن اۋدا­نىنداعى كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر قاتارى كوبەيسە, كوگال­داندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جاندانا تۇسكەن. سونداي-اق, كوممۋنالدىق سالادا وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ, سىرتقى بەزەندىرۋگە, قالا جولدارىن جوندەۋ مەن كوشە جارىعى جەلىلەرىن جاساۋعا اعىمداعى جىلى 1 ملرد. تەڭگە جۇمسالىپ, تياناعى كەلتىرىلگەنىن دە اتاپ ايتۋعا بولادى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا بيىل 7 جوبا بويىنشا 781,7 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 867 ادام جۇمىسقا تارتىلىپ, بارلىق با­عىت­تا جۇمىس قىزۋ جالعاسۋدا. جىل باسىنان بەرگى 2212 ادام جۇمىسسىزدىق بويىنشا ءوتىنىش بەرسە, قازىر ولاردىڭ 1468-ءى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. ال, مالىمەت بويىنشا 1 ماۋسىمدا 1014 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلسە, ولاردىڭ 471-ءى قوعامدىق جۇمىسقا,  602-ءى قايتا كاسىپتىك وقۋعا جىبەرىلگەن. وسىلايشا قالاداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەتىلگەن. “اۋىز سۋ” باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جانە جول جوندەۋ جۇمىستارى دا جۇرتتى ريزاشىلىققا بولەدى. تۇرعىن­داردىڭ از قامتاماسىز ەتىلەتىن توپتارىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار مەن قولداۋعا ازاماتتار ءدان ريزا. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋ­­­­لىق ساقتاۋ سالالا­رىندا وڭ ءوز­­گەرىس, ىلگەرىلەۋشىلىك  جۇزەگە اسۋدا. بيىل قالا بويىنشا ورتا مەكتەپتى 1200 تۇلەك بىتىرسە, ولاردىڭ 41-ءى “التىن بەلگىگە”, 12 مەكتەپ ءبىتىرۋشى ۇزدىك اتتەستاتقا قول جەتكىزگەن. سونداي-اق, 2487 بالعىن بالاباقشادا تاربيەلەنۋ­دە. قىلمىستىڭ الدىن الۋ, بالالار قۇقىعىن قورعاۋ, تاعى باسقا سالالار بويىنشا اتقارىل­عان جۇمىستار ءوز تياناعىن تاپقان. دەپۋتاتتار مەن قالا حالقى الدىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى تولىق بايانداعان قالا اكىمى ساكەن جىلقايداروۆ ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ بارىسىن­داعى ءار سالاداعى قىزمەتكەرلەرگە العىسىن ءبىلدىردى. كەلەسى كەزەكتە مىنبەرگە كوتەرىلگەن تالدىقورعان قالالىق ەكونوميكا جانە بيۋد­جەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ل.كاراليەۆا دا بيۋدجەتتى تولىقتىرۋداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەڭبەگىنە توق­تا­لىپ, ونىڭ اتقارىلۋىنداعى اشىق­تىققا ءمان بەردى. ءوز وي-پىكى­رىن بىلدىرگەن قالالىق ءماسليحات دەپۋ­تاتتارى, اقساقالدار مەن قالا تۇر­عىندارى وتكەن كەزەڭدەگى اتقارىل­عان جۇمىستارعا كوڭىلدەرى تولاتى­نىن, اكىمنىڭ جۇمىسىنا قاناعات­تانارلىق دەگەن باعا بەرىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەرگە دە توقتالدى. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى. ---------------------------------- سۋرەتتە: تالدىقورعان قالاسى­نىڭ كورىكتى كەلبەتى.