فوتو: اشىق دەرەككوزدەن
ورتالىق بانكتىڭ جوعارى بازالىق مولشەرلەمەسى ينفلياتسيانى باياۋلاتىپ, نەسيەلەردى قىمباتتاتىپ, جيناق اقشانى تيىمدىرەك ەتەدى. بۇل تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى تومەندەتەدى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانى نىعايتادى. جىل باسىنان بەرى ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمە ماسەلەسى بويىنشا التىنشى رەت جينالىپ وتىر. 17 قاڭتاردا 15,25 پايىز دەڭگەيىندە وزگەرىسسىز قالدى. 7 ناۋرىزدا رەتتەۋشى بازالىق مولشەرلەمەنى 16,5 پايىزعا دەيىن كوتەرىپ, شەشىمدى ينفلياتسيا مەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋى جونىندەگى جاڭارتىلعان بولجامدارمەن ءتۇسىندىردى. 11 ساۋىردە ۇلتتىق بانك اعىمداعى ينفلياتسيالىق جاعدايدى جانە تاۋەكەلدەر بالانسىن ەسكەرە وتىرىپ, مولشەرلەمەنى تاعى دا 16,5 پايىز بەلگىسىندە ساقتاپ قالدى. 5 ماۋسىمدا وسىنداي شەشىم قابىلداندى - مولشەرلەمە بۇرىنعى 16,5 پايىز دەڭگەيىندە قالدى. تامىز ايىندا بازالىق مولشەرلەمە دە وسى دەڭگەيدە قالدى. وعان ينفلياتسيا بويىنشا ناقتى دەرەكتەر مەن جاڭارتىلعان بولجامداردى تالداۋ نەگىز بولدى. 10 قازاندا ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى +/- 1 پايىزدىق تارماق دالىزىمەن جىلدىق 18 پايىزعا دەيىن كوتەردى.
حابارلانعانداي, ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى بارلىق نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا تىركەلگەن. قىركۇيەكتە جىلدىق ينفلياتسيا ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامىنان اسىپ, 12,9%-عا دەيىن جەدەلدەدى. ينفلياتسياعا بۇرىنعىسىنشا ازىق-ت ۇلىك قۇرامداۋىشى ەڭ كوپ ۇلەس قوسادى ء(وسىم 12,7%).
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ەسەبىندە تەڭگەنىڭ السىزدىگى يمپورتتى قىمباتتاتىپ, ينفلياتسيانى ۋشىقتىرىپ وتىرعانى ايتىلادى. قىركۇيەكتە تەڭگە ءبىر دوللار ءۇشىن 1,9% -عا 549,07 دەيىن السىرەدى. ققق دەرەكتەرى بويىنشا ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن باستى قۇرىلىمدىق قاۋىپ, سىرتقى ساۋدا تەڭگەرىمىنىڭ ناشارلاۋى.
DEMOSCOPE بيۋروسىنىڭ 2025 جىلعى قىركۇيەكتە جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنە سايكەس, حالىقتىڭ باعا وسىمىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىعىنىڭ قىزۋى قىزىل شەكارادان اسىپ كەتتى. قازاقستاندىقتاردىڭ 75% -عا جۋىعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە الاڭدايدى. تەك 16,5% عانا الەۋمەتتانۋشىلارعا «ونشا الاڭداۋشىلىق بىلدىرمەيتىنىن» ايتتى.
سەبەبى تۇسىنىكتى
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ءبىر جىل ىشىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 11,7%-عا قىمباتتادى, ال وتباسىلار شىعىستارىنىڭ جارتىسىنان استامى (50,6%) تاماققا تيەسىلى. ءداستۇرلى تۇردە ءوزىن اگرارلىق دەپ ساناعان ەل ءۇشىن بۇل پارادوكسالدى. بۇل رەتتە ءتۇرلى ماكروەكونوميكالىق تالداۋشىلار تەڭگەنىڭ السىرەۋى مەن اقشا ماسساسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جىل قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيانىڭ ودان ءارى 12-13% -عا دەيىن ءوسۋىن بولجاپ وتىر.
سول جيىن باراسىندا وتكەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ونلاين پىكىرتالاس كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك نارىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى شايمەردەن احمەتوۆ باعانىڭ ءوسۋى «زاڭدى پروتسەسس» ەكەنىن ايتقان.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەك ىشكى فاكتورلارمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق جانە اسكەري وقيعالارمەن, اينالاداعى بارلىق نارسەنىڭ قۇنىنا اسەر ەتەتىن حالىقارالىق قاتىناستارمەن دە بايلانىستى.
ساۋدا مينيسترلىگى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا كوميتەتىنىڭ باعا مونيتورينگى جانە تالداۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى بيداۋلەت سەرىكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت نارىقتى شىعىنعا باتىرا المايدى جانە باعا بەلگىلەۋ تەتىگىنە ارالاسپايدى, تەك الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەرگە ساۋدا ۇستەماقىسىن عانا رەتتەيدى.
«باعانىڭ ءوسۋى - ءوندىرىستى تىم قاتاڭ رەتتەپ, باعانى جاساندى تۇردە تومەن ۇستاپ تۇرعان بۇرىنعى ساياساتتىڭ ناتيجەسى. ءبىز ءونىمنىڭ قۇنىن ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ تۇردىق - ونىڭ ناقتى وزىندىك قۇنىن ەسكەرمەي, ايىرماشىلىقتى تاۋارلىق جانە تىكەلەي سۋبسيديالار ارقىلى وتەدىك. ەندى نارىقتىق تەتىكتەر جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا وزىندىك قۇن تابيعي تۇردە قالىپتاسادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىنا ىقپال ەتۋگە قۇقىعى جوق. ءبىز تەك تاۋار اينالىمى تىزبەگىن رەتتەيمىز - ساۋدا ۇستەمەلەرىن باقىلايمىز. قازىر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ءۇشىن ولاردىڭ شەگى بەلگىلەنگەن - 15%. سوندىقتان ءبىز كورىپ وتىرعان باعانىڭ ءوسۋى ءبىرىنشى كەزەكتە الىپساتارلىقپەن ەمەس, ءوندىرىس دەڭگەيىندە ءادىل باعا بەلگىلەۋمەن بايلانىستى, دەپ مالىمدەدى ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قولدانىستاعى شەكتەۋلەردىڭ وزىندە دە ءوسىم ساۋدا ۇستەمەلەرىنىڭ ەسەبىنەن عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەداۋىر بولىگى ەلگە اكەلىنەتىندىكتەن دە جالعاسىپ جاتىر.
- قازاقستان نەگىزگى پوزيتسيالار بويىنشا, ونىڭ ىشىندە سارىمساق, ءسابىز, قىرىققابات, قارا بيداي سياقتى «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ سىني تىزبەسىندەگى» ونىمدەر بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ قالادى.
- ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلدىڭ العاشقى جەتى ايىندا عانا كوكونىس يمپورتى 85,6% -عا ءوسىپ, 100 ميلليون دوللارعا جەتتى.
قازاقستاندىق ساراپشى زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, نارىق تۇراقتى مەملەكەتتىك شارالارمەن - كۆوتالارمەن, شەكتەۋلەرمەن, ۋاقىتشا تىيىم سالۋلارمەن دەفورماتسيالانىپ كەتتى. كوكتەمدە بيلىك ءىرى قارا مالدى اكەتۋگە ۋاقىتشا تىيىم سالۋمەن ەت باعاسىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋگە تىرىستى. بىراق مۇنداي شارالار پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە شەشپەيدى, كەرىسىنشە, جاڭا ماسەلەگە جول اشادى.
دەمەك قازىرگى پروبلەما اۋىل شارۋاشىلىعى مۇلدەم باسىمدىق بولىپ سانالماعان ۇزاق جىلداردىڭ سالدارى. سەبەبى 2000 جىلداردىڭ باسىندا ءبارىن دوللارعا ساتىپ الۋعا بولادى دەگەن تۇسىنىك باسىم بولدى. گەوساياسي وزگەرىستەردەن كەيىن ازىق-ت ۇلىك بازاسىنسىز قولىمىزدان ەشتەنە كەلمەيتىنىن بىلدىك. دەگەنمەن, قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك ساياساتىنىڭ پارادوكسى بارعان سايىن ايقىن بولىپ كەلەدى. ءبىر جاعىنان, ازاماتتار بازالىق ونىمدەردى ۇنەمدەۋگە ءماجبۇر. ەكىنشى جاعىنان, ولار ءالى دە بولسا ەلدىڭ ءوزىن-ءوزى اسىراۋ قابىلەتىنە سەنەدى.
سول زەرتتەۋدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ 64% تاياۋ بەس جىلدا قازاقستان ىشكى نارىقتى ءوز ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتە الاتىنىنا سەنىمدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ 45% ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىن جوعارى, ال 35% - ورتاشا دەپ باعالايدى.
