انەل كەنجەكەەۆانىڭ فوتوكىتاپ تۇرىندەگى ديپلومدىق جۇمىسى – وتباسىلىق تاريحتى ءجىتى بايانداۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. حيكاياسىن بەينەلەر ارقىلى بايانداعان. ءوزى سۋرەت ونەرىنە بالا كەزىنەن قىزىققان ەكەن. ءاردايىم فوتوكىتاپتار جاساپ ءجۇرىپتى. «2016 جىلى قازاقستانعا ساپار شەككەنىمدە, باستاپقىدا بەينەفيلم تۇسىرگىم كەلدى. نيۋ-يورك قالاسىنا بارىپ, ديكتوفون مەن كامەرا ساتىپ الدىم, بىراق ءتۇسىرۋ مۇمكىن بولمادى. ەموتسيالارىمدى تەجەي المادىم, تۋىسقاندار تاراپىنان شاقىرۋلار كوپ ءتۇستى. سول سەبەپتى ءار ءساتتى ەستە قالدىرۋ قاجەتتىلىگىنەن سۋرەتكە تۇسىرۋگە كوشتىم», دەيدى ەلگە ساپارى جونىندە.
كوستا-ريكاعا مىڭداعان سۋرەتپەن, سەزىمگە دە بايىپ ورالعان. ناعاشى جۇرتىندا 29 جىل بۇرىن بولىپتى. كەيىنگى ەرەسەك كەزدەگى ساپارى ناعاشىلارىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشقان. «كوستا-ريكادا شەتەلدىكتەردى كورىپ ۇيرەنگەنبىز, ال ول جاقتا ءوزىم شەتەلدىك بولىپ شىقتىم. ادامدار مەنىڭ اكتسەنتىمە تاڭعالىپ, وتە قوناقجايلىق تانىتتى. سول جىلىلىق مەنى قاتتى تولقىتتى. سوندىقتان, ديپلومدىق جۇمىسىم جاي عانا اكادەميالىق ەڭبەك ەمەس, ءوز جان دۇنيەمە تەرەڭ بويلاۋ دەر ەدىم. سان ءتۇرلى ەموتسيانى قوزعاپ, جاسىرىن ەستەلىكتەردى, سانا تۇبىندە جاتقان سۇراقتار مەن بالا كۇنگى جارالاردى سىرتقا شىعارعان پاندورانىڭ ساندىعى سەكىلدى اشىلدى» دەگەن ول اناسىنا, ناعاشى جۇرتىنا قۇرمەتپەن قارايدى.
انەلدىڭ ناعاشى اتاسى باقمان كەنجەكەەۆ ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەتتى ۇستاز» رەتىندە كەڭەستىك مەدال العان جان. ءتىپتى ول زامانىندا قاسكەلەڭ وڭىرىندەگى قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن جالعىز وقۋ ورنى – اباي مەكتەبىندە ەڭبەك ەتىپتى. سونىمەن قاتار اتاسى مۋزىكانت بولعان, ونىڭ كەيبىر اندەرى ەتنوگراف, مۋزىكاتانۋشى الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 500 ءانى مەن كۇيى» اتتى كىتابىنا ەنگەن. سونداي-اق بۇل كىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دا قاتىسقان. وسى جايلار انەلدى قاتتى تولقىتسا كەرەك.
فوتوكىتاپ جاساۋ بارىسىندا انەل وتباسىلىق ەستەلىكتەردى قايتا قۇراستىرىپ شىققان. «بۇل جوبا مەنىڭ بولمىسىمداعى تەرەڭ ءبىر ولقىلىقتى تولتىرۋعا كومەكتەستى. ءاردايىم ءوزىمنىڭ تولىق تۇسىنبەيتىن ءبىر قىرىم بار ەكەنىن سەزىنەتىنمىن. كوستا-ريكادا اتى-ءجونىم «بەيتانىس» قىز ەدى, قازاقستان ول كەزدە اسا تانىلماعان ەل. بۇل اڭگىمەنى ايتۋ – تەك شىققان تەگىم تۋرالى بايانداۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوپشىلىك ءۇشىن بەيمالىم, ءتىپتى باسقا الەمنەن شىققانداي كورىنەتىن ەلدى تانىتۋ.
مەن وتە ۇياڭ بولدىم, ساباقتا ۇنەمى ارتقى قاتاردا وتىراتىنمىن. اتى-ءجونىمدى العاش رەت اتاپ شاقىرعاندا, ءاردايىم انامنىڭ تەگى قايدان شىققانىن سۇرايتىن. مەن تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولاتىنمىن. سىنىپتاستارىمنىڭ ءبارى بۇرىلىپ قارايتىن, ماعان ول ۇنامايتىن. بىراق قازىر, وسى فوتوكىتاپ ارقىلى ءوزىمدى جانە اتا-بابامدى تانۋعا, تانىتۋعا جول اشتىم», دەيدى تەبىرەنىسىن جاسىرا الماعان انەل.
بالا كەزىندە كەيىپكەرىمىز كوشپەلىلەر تۋرالى تاقىرىپتارعا قاتتى قۇمارتقان. قيالداپ ادام بەتتەرىن سالاتىن بولعان. كەيىن پورترەتتەر ءتۇسىرىپ, بولمىس تاقىرىپتارىن زەرتتەي باستاعان. اقىرى وسىلار ادەتىنە اينالىپ كەتكەن. «بولمىس, كوشى-قون تاقىرىپتارى مەنى قاتتى قىزىقتىرادى. بۇرىن مۇنىڭ ءبارىن بەيسانا سەزەتىنمىن. ىشىمنەن شىققان تەرەڭ ىزدەنىستى اشتىم. وسىنشالىق اسەرلى اقپاراتتى تابۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىققا اينالدى. قازاقستاننىڭ كوشپەلى ءداستۇرى بار ەكەنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن, بىراق مەنىڭ ارعى اتا-بابالارىم سولاي ءومىر سۇرگەنىن ءبىلۋ جانىمدى قاتتى تولقىتتى» دەيدى ول.
انەلدىڭ قازاقستانعا ساپارى ۇلكەن وزگەرىس اكەلدى. العاشىندا بوتەنسىنەر دەپ قورىقسا كەرەك. بىراق ناعاشى جۇرتى سونشالىقتى جىلى قابىلداپتى. ءوزىن وتباسىنىڭ اراسىندا جۇرگەندەي سەزىنىپتى. «بۇل كەرەمەت سەزىمگە ۇلاستى, بىراق ونى قابىلداپ, قورىتۋعا ۋاقىت كەرەك ەدى. شىن مانىندە, ديپلومدىق جۇمىسىمدى بىرنەشە جىلدان كەيىن عانا باستادىم, بارلىق اقپاراتتى, ەموتسيالاردى, سۋرەتتەردى رەتكە كەلتىرگەن سوڭ عانا. بۇل ءوزىمدى ەمدەۋ ىسپەتتى اسەر ەتىپ, ماعان كۇش-قۋات بەردى», دەپ اعىنان جارىلدى.
ۇزاق ۇزىلىستەن سوڭ ءبىر جارىم جىل بويى وسى جوبامەن اينالىسقان انەل قازاقستانداعى ناعاشىلارىمەن, اعايىندارىمەن قاتىناستى ۇزبەگەن.
فوتوكىتاپتا اۆتور قازاق ەلى, اتا-اناسى تۋرالى كوپ قاۋزاعان. اتا-اناسى ماسكەۋدە, پەداگوگيكا ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ءبىر جاتاقحانادا تانىسقان. اكەسى ايگىلى ماسكەۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا تاريح پەن الەۋمەتتانۋ ماماندىعى بويىنشا وقىعان, ال اناسى سول وقۋ ورنىندا ءتىل تەراپياسى مەن زياتتىق دامۋ كەمىستىگى بويىنشا ماماندانىپتى.
«انام قازىر زەينەتتە, كەزىندە تۋريستىك گيد ءارى ميگرانتتارعا ءتىلماش بولىپ ىستەدى. وتە تىنىمسىز ادام. «قالايشا سونشا ەنەرگياسى بار؟» دەپ تاڭعالامىن. وتە كوپ ساياحاتتايدى. ەندى ويلاسام, بۇل تامىرىنان كەلگەن سياقتى, قازاق ايەلدەرى وتە قايسار. ناعاشىم دا سونداي مىقتى, سونداي قۋاتتى.
قىزىعى, مەن دە جەتى جىل بويى ءارتۇرلى جەردە تۇردىم: بىرنەشە جاعالاۋدا, قالالاردا, يسپانيانى ارالاپ, كوستا-ريكانىڭ تەڭىز جاعالاۋلارىندا ءومىر ءسۇردىم. كەيىن ءبىرشاما ۋاقىت اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىندا قونىستاندىم. توقتامايتىنمىن. ءبىر ورىندا تۇرۋ ماعان وتە قيىن ەدى, مۇمكىن بۇل كوشپەلى سالتتىڭ ءبىر بولىگى شىعار. قازىر ون بەس جىلعا تايادى, تۇراقتى جۇمىسىم بار. العاشىندا ءبىر ورىندا وتىرامىن دەگەن وي مەنى قينادى, ءتىپتى ولەتىندەي كۇي كەشتىم, بىراق كەيىن ۇيرەندىم», دەدى انەل.
الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ناعاشى جۇرتىن تاماشالاۋدان جالىقپايتىن ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ ساعىنىشى شەكسىز. ءوزى Instagram سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەر ەلدىڭ مادەني بايلىعىن كورسەتۋگە كەرەمەت پلاتفورما بولعانىن ايتادى. ول ءۇشىن قازاقستان مەن باسقا دا ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى تانىلىپ كەلە جاتقانى كەرەمەت جاڭالىق. كوشپەلىلەر ويىندارى سياقتى ءىس-شارالاردى زور ىقىلاسپەن تاماشالاعان كورىنەدى. قازاقستاننىڭ ءتول مادەنيەتى جوعارى باعالانعانى ءۇشىن قۋانىشتى.
«مەنىڭشە, قازاق جانە جالپى ورتالىق ازيا مادەنيەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق باسىم. كوشپەلىلەر ءداستۇرى, تاريحى, تۇركى حالىقتارىنىڭ مۋزىكاسى بۇكىل الەمدىك اۋديتوريامەن ۇندەسىپ جاتىر جانە وسى تامىرعا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن كورۋ ماعان قاتتى ۇنايدى. قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىم كەلەدى, مادەنيەتكە تەرەڭىرەك بويلاۋ ءۇشىن», دەيدى.
قازىر الەم ۇلكەن اشىقتىق كەزەڭدە تۇر. وسى ورايدا قازاقتىڭ قايتا جاڭعىرىپ جاتقان ۇلتتىق بولمىسى دا قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنى بەلگىلى. انەل بىردە برازيليا مەن پاراگۆاي شەكاراسىنداعى اۋىلدا, شاماكوكو تايپاسىنىڭ اراسىنا تۇسكەنىن ەسكە الدى. «سوندا ءبىر بايىرعى ايەل ەشكىممەن سويلەسپەي-اق ماعان كەلىپ: ء«سىز قاي ەتنوسقا جاتاسىز؟», دەپ سۇرادى. تاڭعالدىم, مەن ءوزىمدى ەش ەتنوسقا جاتپايمىن دەپ ويلايتىنمىن. بالا كەزىمدە ماعان: «كەشىر, بىراق سەن بايىرعى ادامعا ۇقسايسىڭ», دەيتىن. مەن ءۇشىن بۇل قورلاۋ ەمەس, ماقتانىش. بايىرعى حالىقتارعا ءاردايىم قۇرمەتپەن قارايمىن». بۇل سوزدەر – ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ جان سىرىنداي ەستىلەدى.
قازاق مادەنيەتى مەن تۇرمىسىنا قىزىققان انەل ناعاشى جۇرتىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ, تانۋ ءۇشىن انتروپولوگيا عىلىمىن وقىعىسى كەلەدى. ۆيزۋالدى ەتنولوگيانى ۇيرەنسەم تەرەڭىرەك تاني تۇسەر ەدىم دەگەن ويدا. «قازاق تاريحى عاجاپ, وتە باي جانە كونە ءارى قاراي ۇيرەنىپ بىلەر مە ەدى» دەپ كوكەيدەگى ارمانىن اقتارۋدان دا تايسالمادى. باسقا قۇرلىقتا تۋىپ, وزگە ورتادا وسسە دە قانىنا تارتىپ, ناعاشى جۇرتىنىڭ مادەنيەتىن زەرتتەپ, كىتاپقا اينالدىرىپ, جەرلەستەرىنە تانىستىرعان قازاق فوتوگرافىنىڭ تالابى كىمدى بولسىن بەي-جاي قالدىرماسى انىق.
ءانۋار تەمىروۆ,
لا-پلاتا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (بۋەنوس-ايرەس, ارگەنتينا) حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ مۇشەسى, قازاق زەرتتەۋشى
