ونلاين-قىزمەتتەر سالاسىنداعى جەتىستىك
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتۇرلى جيىنداردا جاھاندىق ءتارتىپ پەن ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلگەن ترەندتەن قالىس قالماي, جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن يگەرۋگە ۇندەپ كەلەدى. ال جۋىردا وسى سالاعا ارنايى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى جولداۋىن ارناپ, ەلىمىزدى الداعى ءۇش جىل ىشىندە جاپپاي تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ تۋرالى وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت قويعانى بارشاعا ءمالىم.
وسى ورايدا كەشە ماجىلىستە پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ» تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. قوس پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى مەن قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى, وزگە دە جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالار قاتىسقان جيىندا ەلىمىزدىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى مەن الدا تۇرعان مىندەتتەر تالقىلاندى.
العاشقى ءسوزدى العان ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بۇل ءىس-شارا تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى ەڭ ءىرى وقيعا – «Digital Bridge» جاھاندىق تەحنولوگيالىق فورۋمى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانىن ەسكە سالدى. استانادا وتەتىن اتالعان جيىنعا الەمنىڭ 100 ەلىنەن ەڭ وزىق ويلى ماماندار جينالىپ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعىن تالقىلاماق. ءماجىلىس سپيكەرى وسى عالامدىق ديالوگكە ءۇن قوسۋ ماقساتىمەن پارلامەنتتە ارنايى باسقوسۋ ۇيىمداستىرىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك نازارىن اۋدارىپ وتىر. جاھاندىق دەڭگەيدە ءبىز تەحنولوگيالار جارىسىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن انىق بايقايمىز. جاقىندا شانحايدا وتكەن جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيادا «2025 جىلعى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى جاھاندىق يننوۆاتسيالار يندەكسى» تانىستىرىلدى. مۇندا اقش – ءبىرىنشى ورىنعا, قىتاي – ەكىنشى ورىنعا, ال ۇلىبريتانيا ءۇشىنشى ورىنعا جايعاستى. الايدا جاعداي كۇن سايىن وزگەرىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا وزگە دە مەملەكەتتەر الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ەكپىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ وتىر. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى باسەكەلەستىك – مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنشى بولۋعا ۇمتىلىسى عانا ەمەس. بۇل – قازىردىڭ وزىندە ەكونوميكانى, ەڭبەك نارىعىن جانە ميلليونداعان ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن وزگەرتىپ جاتقان ۇدەرىس. سونىڭ ايقىن ءبىر مىسالى – نەيروجەلىلەر. بارشاعا تانىمال ChatGPT-ءدى ەكى جىل ىشىندە الەم بويىنشا 800 ميلليوننان اسا ادام قولداناتىن بولدى. بۇل كەزىندەگى ينتەرنەتتىڭ دە تارالۋ قارقىنىنان اسىپ ءتۇسىپ وتىر. شىنىندا دا, تاڭعالارلىق قارقىن. كەيبىر بولجامدارعا سايكەس, جاساندى ينتەللەكت نارىعىنىڭ جالپى كولەمى 2025 جىلدىڭ وزىندە شامامەن 740 ملرد دوللاردى قۇراماق. بۇل – وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 20%-دان اسا جوعارى كورسەتكىش, – دەدى ول.
ە.قوشانوۆ قازىرگى تاڭدا مەملەكەت تاراپىنان تسيفرلىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – جي ءۇشىن وڭتايلى قۇقىقتىق نەگىز قالاۋ. پارلامەنت وسى سايلانىمدا ونلاين-پلاتفورمالار, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, اقپاراتتاندىرۋ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر ماسەلەلەرى تۋرالى, سونداي-اق تاياۋدا عانا ماجىلىستە «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭدى قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەكىنشىدەن, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە ءبىز ەرەكشە قارقىنمەن جانە زور الەۋەتپەن كىرىستىك. سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلىپ, ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت پلاتفورماسى جۇمىس ىستەي باستادى. «Smart Data Ukimet» پلاتفورماسى دا قولدانىسقا ەنىپ, ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋ دەڭگەيى بويىنشا ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە 193 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 24-ورىندا تۇر. بۇل جوعارى پوزيتسياعا مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى. بۇۇ ساراپشىلارى دا ەلىمىزدىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە جوعارى باعا بەردى. سونىمەن قاتار بانك سالاسى دا بۇدان قالىسپاي كەلەدى. ەلىمىز قىتاي, گەرمانيا جانە اۋستراليادان وزىپ, ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسى بويىنشا ۇزدىك 10 ەل قاتارىنا كىردى, – دەدى ول.
قاۋىپسىزدىككە ءمان بەرىلگەنى ءجون
قازىرگى تاڭدا بارلىق سالادا جاپپاي اتقارىلىپ جاتقان ناتيجەلى جۇمىستار ارقىلى ەلىمىز ورتالىق ازياداعى ەڭ وزىق تسيفرلى مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. بۇعان بريتاندىق «وكسفورد ينسايتس» كومپانياسىنىڭ ەلدەردىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە دايىندىعى رەيتينگىسىندە 188 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 76-ورىندى يەلەنۋىمىز ايقىن دالەل. وسىلاي دەگەن ە.قوشانوۆ جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا ەنگىزۋ كەزىندە نازار اۋدارارلىق بىرنەشە وزەكتى جايتقا توقتالىپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ەتيكاسى مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە ەشكىم قاۋىپ-قاتەر شەكارالارىن انىقتاي الماي وتىر.
– جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن تەرىس ماقساتتا پايدالانۋعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى تاكتيكا ۇسىنىلادى. مىسالى, قىتاي بيىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ۇلتتىق الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاساندى ينتەللەكت جاساعان كونتەنتتى تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. ءبىز دە جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭىمىزدا وسىنداي تالاپ قويدىق. ەندى قابىلدانعان نورمالارمەن شەكتەلىپ قالماۋ كەرەك. مۇنداي قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالادا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنامانى تۇراقتى مونيتورينگىلەۋ جانە بەيىمدەپ وتىرۋ قاجەت. ۋاقتىلى رەتتەمەسە, ءبىز بولاشاقتا سالدارىن باقىلاۋ قيىن بولاتىن قاۋىپتەرگە تاپ بولۋىمىز مۇمكىن, – دەدى ول.
ءماجىلىس توراعاسى كوتەرگەن ەكىنشى ماسەلە – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋى. ول «McKinsey» كومپانياسىنىڭ بولجامى بويىنشا, الەمدە 400 ميلليوننان اسا ادام جاساندى ينتەللەكت سالدارىنان جۇمىس ورىندارىنان ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ماسەلەن, «Microsoft» قازىردىڭ وزىندە جاساندى ينتەللەكت ادامنىڭ ورنىن باسۋى مۇمكىن ماماندىقتاردى اتاعان. ولاردىڭ اراسىندا اۋدارماشىلار, جۋرناليستەر, رەداكتورلار, ماركەتولوگتەر, PR-ماماندار بار.
– ءۇشىنشى ماسەلە – جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, اسىرەسە مەكتەپ جۇيەسىندە قولدانۋ ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر. قوعام ەكىگە جارىلعانداي – ءبىرى قولدايدى, ەندى ءبىرى قارسى. ءجيى ايتىلاتىن سۇراق – جاساندى ينتەللەكت شىنايى ءبىلىمنىڭ ورنىن باسىپ كەتپەي مە دەگەن قاۋىپ. الەۋمەتتىك ساۋالنامالارعا سايكەس, پىكىرلەر ءارتۇرلى. ادامداردىڭ 40,5 پايىزى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ىقپالىن وڭ باعالايدى. ال 37 پايىزى كەرىسىنشە, تەرىس قابىلدايدى. ولار جاساندى ينتەللەكت وقۋدى تىم جەڭىلدەتىپ, ماتەريالدى ءۇستىرت مەڭگەرۋگە اكەلەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ كەزىندە دۇرىس تەپە-تەڭدىكتى تابۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن دالەلدەيدى. ياعني ورىندى شەكتەۋلەر مەن ەركىن قولدانۋ اراسىنان التىن ورتانى تابۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكت – ەشقاشان مۇعالىمنىڭ ورنىن باسا المايتىنىن, تەك كومەكشى قۇرال ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, – دەدى ە.قوشانوۆ.
سونىمەن قاتار ءماجىلىس توراعاسى جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندەگى كيبەرقاۋىپتەردەن ساقتانۋ, جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن اگرارلىق سالادا قولدانۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ىسىندە شەشۋشى ءرول اتقارۋشى قۇرال رەتىندە پايدالانۋ, سونداي-اق حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا ءتيىمدى تەتىك ەتۋ تۋرالى دا ويلارىن ورتاعا سالدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى بۇۇ اياسىندا «جاساندى ينتەللەكتىنى باسقارۋ جونىندەگى عالامدىق ديالوگ» قۇرۋ باستاماسىن قولداعانىن ايتىپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز دە الەمدىك قاۋىمداستىققا ءوز باستامالارىن بەلسەندى تۇردە ۇسىنىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس پەن مەملەكەت, بيزنەس جانە عىلىمدى بىرىكتىرەتىن «Alem.AI» ورتالىعى. بۇعان قوسا جاقىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىندە پرەزيدەنت جاساندى ينتەللەكت دامۋىنىڭ ەتيكاسىن قاداعالايتىن كونفەسسياارالىق كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن دا جاريا ەتكەنى بەلگىلى, – دەدى سپيكەر.
كريپتو-يندۋستريا – جي ۆاليۋتاسى
تسيفرلىق مەملەكەت – ەڭ الدىمەن تسيفرلىق ازاماتتار. بۇل ورايدا ەلىمىزدە بارلىق ساناتتاعى حالىقتىڭ, سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءومىر تىرشىلىگىن قامتيتىن تسيفرلىق مەملەكەتتى قۇرۋ اسا ماڭىزدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋدا وسىلاي دەگەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاسلان ماديەۆ جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جۇمىسىندا ينستيتۋتسيونالدى ورتانى قالىپتاستىرۋ, ينفراقۇرىلىم جاساۋ جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«مەن, ەڭ الدىمەن, «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ جوباسىن قولداپ, قابىلداعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا العىس ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى ۇكىمەت, دەپۋتاتتار جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعى جي تەحنولوگياسىنىڭ باستاپقى دامۋ كەزەڭىندە ونى تىم قاتتى رەتتەۋگە جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە ورتاق تۇسىنىككە كەلگەنى قۋانتادى. ينستيتۋتسيونالدىق ورتانى قالىپتاستىرۋ اياسىنداعى كەلەسى اۋقىمدى جوبا – تسيفرلىق كودەكس. ونىڭ ماقساتى – تسيفرلىق سالانى كەشەندى قۇقىقتىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ. كودەكس تسيفرلىق ترانسفورماتسيا تەتىكتەرىنەن باستاپ, تسيفرلىق قاتىناستاردى رەتتەۋ مەن تسيفرلىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋعا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى قامتيدى, – دەدى ول.
بيىل مامىر ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلعانىن, ونىڭ قاتارىندا لي كاي-فۋ, ومار ءال-ولاما, دجون حوپكروفت, پيتەر نورۆيگ سەكىلدى تانىمال الەمدىك كوشباسشىلار بار ەكەنىن ايتقان ج.ماديەۆ الداعى اپتادا كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى وتەتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ول كريپتو-يندۋستريانىڭ جاساندى ينتەللەكت ۆاليۋتاسىنا اينالا باستاعانى, سايكەسىنشە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «crypto-friendly» زاڭناماسى دامىپ جاتقانى تۋرالى وي قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۋىق ارادا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەر اقىسىن كريپتوۆاليۋتامەن تولەۋ, مەملەكەتتىك ماينينگتى ىسكە قوسۋ, ستەيبلكويندى تەڭگەمەن شىعارۋ, كريپتورەزەرۆ قالىپتاستىرۋ جانە باسقا دا باعىتتار دامي باستايدى. سونداي-اق ول جي دامىتۋدىڭ نەگىزى – بايلانىس ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بيىل قاڭتار ايىندا «OneWeb» ارقىلى سپۋتنيكتىك ينتەرنەت ىسكە قوسىلدى. تامىز ايىنان باستاپ «Starlink» بۇكىل ەل اۋماعىندا رەسمي تۇردە قولجەتىمدى. سونىمەن قاتار وسى جىلى الماتى وبلىسى اۋماعىندا ءبىزدىڭ مينيسترلىك «Shanghai Spacecom Satellite Technology Co. Ltd» كومپانياسىمەن (قحر) بىرلەسىپ ابونەنتتىك تەرمينالداردىڭ تەستتىك ىسكە قوسىلۋىن جۇرگىزدى. ال وسى اپتادا اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا «Amazon Kuiper» كومپانياسىمەن كەلەسى جىلى سپۋتنيكتىك ينتەرنەتتى ىسكە قوسۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. گەوستاتسيونارلىق ەمەس سپۋتنيكتىك جۇيەلەردى پايدالانۋ شالعاي جانە از قونىستانعان ەلدى مەكەندەردى ينتەرنەتپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەگەن ج.ماديەۆ ەلىمىزدىڭ وسى الەمدىك تەحنولوگيالىق الىپتارمەن ارىپتەستىك ورناتقان ايماقتاعى جالعىز مەملەكەت ەكەنىن جەتكىزدى.
ول بۇگىندە «قازاقتەلەكوممەن» بىرلەسىپ 3 مىڭنان اسا اۋىلدى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى باستالعانىن دا ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, 500 مىڭنان اسا ءۇي شارۋاشىلىعىنا تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىلەرىن جۇرگىزۋ قۇرىلىسىن سۋبسيديالاۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ, 20 قالادا 5G جەلىسى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتىلىپ جاتىر.
– الداعى 5 جىل ىشىندە 1 ميلليون ادامدى جاساندى ينتەللەكت داعدىلارىنا ۇيرەتۋ ماقساتى تۇر. ءبىلىم بەرۋ باستامالارى مەكتەپ وقۋشىلارىن, ستۋدەنتتەردى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى, بيزنەستى جانە قىزىعۋشىلىق تانىتقان بارلىق سالانى قامتيدى. ادام كاپيتالىن جانە يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن ەلدە تۇراقتى ستارتاپ-ەكوجۇيە قالىپتاسىپ كەلەدى. «Astana Hub»-تا جىلدىق تابىسى 1,5 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 1 700-دەن اسا قاتىسۋشى بار. بۇل كورسەتكىش 5 جىل ىشىندە 40 ەسەگە ءوستى. بۇگىندە «Astana Hub» ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىندە جۇمىس ىستەيدى, – دەدى ول.
ج.ماديەۆ الداعى 2 قازاندا وتەتىن «Digital Bridge» فورۋمى اياسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن «Alem.اi» حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى ىسكە قوسىلاتىنىنان حاباردار ەتتى. جاڭا پلاتفورما وتاندىق جي-شەشىمدەردى شىعارىپ, ولاردى ەكونوميكا سالالارىنا ەنگىزۋدى ماقسات تۇتاتىن تالانتتاردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ, كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باسىن قوسپاق.
– «اlem.اi» ەكوجۇيەسى 8 قاباتتان تۇرادى. 1-قابات – فورۋمدار, دارىستەر, حاكاتوندار, جارمەڭكەلەر مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى كونكۋرستارعا ارنالعان قوعامدىق كەڭىستىك. مۇندا جي-كافە, جي-كينوتەاتر, كورمەلەر مەن فورۋمدار وتكىزۋ الاڭدارى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن نىسان ورنالاسادى. ءىس-شارالار ايماعى قوعامنىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە جانە وزىق تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرماق. 2 جانە 3-قاباتتاردا الەمگە ايگىلى «TUMO School» ورنالاسادى. ارمەنيادا پايدا بولعان بۇل باعدارلاما 9-12-سىنىپ وقۋشىلارىن 3D ديزاينعا, باعدارلامالاۋعا, روبوتتەحنيكاعا جانە جاساندى ينتەللەكتىگە ۇيرەتەدى. 4 جانە 5-قاباتتاردا – Tomorrow School. مۇندا 18 جاستان اسقان بولاشاق جاساندى ينتەللەكت ماماندارى دايارلانادى. باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگى – Peer to Peer ءتاسىلى, ياعني 24 اي بويى وقىتۋشىسىز, ءوزارا تاجىريبە الماسۋ ارقىلى وقىتۋ جۇيەسى قولدانىلادى. 6-قابات – AI-كامپۋس. بۇل قابات ستارتاپتاردى قولداۋعا, اكسەلەراتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە جي سالاسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان. 7-قابات – عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى (R&D-ورتالىقتار). مۇندا عىلىم مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرىپ, جاڭا بۋىنداعى جاساندى ينتەللەكت شەشىمدەرى جاسالادى. 8-قابات – AI-Driven Government. بۇل – مەملەكەتتىك ۇدەرىستەردى مونيتورينگ جاساۋعا, تالداۋعا, باسقارۋعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدا تسيفرلىق شەشىمدەر ازىرلەۋگە ارنالعان سيتۋاتسيالىق ورتالىق, – دەدى ج.ماديەۆ.
بىلىكتى ماماندار دايارلانادى
كەلەسى كەزەكتە بايانداما جاساعان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدى ءۇش جىل ىشىندە تولىققاندى تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ كەرەكتىگى جونىندە ستراتەگيالىق مىندەت قويعانى بارلىق سالانىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا ۇمتىلىسىنا تىڭ سەرپىن بەرگەنىن ايتتى.
– مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى تسيفرلىق جاڭعىرتۋ كادرلارعا, ادام كاپيتالىنا جاڭا تالاپتار قوياتىنىن جەتكىزدى. وسى ماقساتتا مينيسترلىك جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ بويىنشا نەگىزگى 3 باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر: ءبىرىنشىسى – جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا كادرلاردى دايارلاۋ; ەكىنشىسى – عىلىمي زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرۋ; ءۇشىنشىسى – قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – جوعارى ءبىلىمدى جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرىنىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەۋ. وسى باعىتتا ناقتى ناتيجەلەر بار. بۇگىنگى تاڭدا 30 جوعارى وقۋ ورنى جي بويىنشا 38 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرىپ جاتىر. بيىلدان باستاپ بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ داعدىلارى ەنگىزىلدى. قازىردىڭ وزىندە 95 جوعارى وقۋ ورنى وقۋ جوسپارىنا جاساندى ينتەللەكت پاندەرىن ەنگىزدى. پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ 54 پايىزى جاساندى ينتەللەكت بويىنشا كۋرستاردان ءوتتى. ونىڭ ىشىندە 7 757 وقىتۋشى سەرتيفيكاتتالعان كۋرستاردان ءوتتى. جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ازىرلەنگەن جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا دەڭگەيلەرىن تولىق قامتىدى. وقۋ جوسپارلارى ۇلتتىق كومپانيالارمەن جانە جەتەكشى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ ازىرلەندى, – دەدى س.نۇربەك.
سونىمەن قاتار مينيستر ازىرلەنگەن باعدارلامالاردىڭ Generative AI (گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت), Large Language Models – LLM (ۇلكەن تىلدىك مودەلدەر), Computer Vision (كومپيۋتەرلىك كورۋ), AI Ethics and Regulation (ەتيكا جانە رەتتەۋ), Quantum Computing (كۆانتتىق ەسەپتەۋلەر), Neuromorphic Computing (نەيرومورفتىق ەسەپتەۋلەر) سىندى الەمدىك تەحنولوگيالىق ترەندتەرگە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى تەك تەحنولوگيالىق ترەندتەردى ەمەس, سونىمەن قاتار ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەردى دە ەسكەرەدى.
– وسى ماقساتتا ءبىز جاڭا ماماندىقتار اتلاسىن ازىرلەۋ بارىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەردى دە تالدادىق. جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا دا قانداي ماماندىقتار ترانسفورماتسيالانىپ جاتقانىن, قايسىسى جويىلاتىنىن جانە قانداي جاڭا ماماندىقتار پايدا بولاتىنىن انىقتادىق. سوعان سايكەس ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ەڭبەك نارىعىنىڭ وسى سۇرانىستارىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنىپ جاتىر. بارلىق جۇمىس ەڭبەك نارىعىنداعى بولاشاق سۇرانىستى الدىن الا بولجاۋعا باعىتتالعان. ونداعى نەگىزگى ماقساتىمىز – كەلەشەكتە قاجەت بولاتىن قۇزىرەتتەر مەن داعدىلاردى مەڭگەرگەن كادرلاردى دايارلاۋ, – دەيدى مينيستر.
س.نۇربەك تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر مەن ەڭبەك نارىعىنداعى جاڭا تالاپتار ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن ساپالى جاۋاپ كۇتەتىنىن دە جاسىرمادى. بۇل سىن-قاتەرلەرگە ۇلتتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, حالىقارالىق ارىپتەستىك ارقىلى دا ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
– وسى باعىتتا جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا كادرلار دايارلاۋ ءىسى قۇرىلىپ جاتقان اكادەميالىق حاب شەڭبەرىندەگى شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مىسالى, ەلىمىزدەگى Cardiff ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلدى, سونداي-اق قازىرگى تاڭدا 3 جوعارى وقۋ ورنى, اتاپ ايتساق, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى SeoulTech-پەن, Satbayev University City University of Hong Kong-پەن جانە د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى لۋ بان شەبەرحاناسىنىڭ بازاسىندا ناقتى سەرىكتەستىك جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. وسىنداي تاجىريبە باسقا وقۋ ورىندارىندا دا دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, Astana IT University, حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتىن ايتساق بولادى. سونىمەن قاتار «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا جاساندى ينتەللەكت باعىتى بويىنشا ارنايى كۆوتا ءبولىندى. بۇل مۇمكىندىك ارقىلى ستۋدەنتتەر دە, عىلىمي قىزمەتكەرلەر دە شەتەلدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا ءبىلىم الىپ, تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتىر, – دەدى س.نۇربەك.
سونىمەن قاتار مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا AI-Sana باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋ باستالعانىن جەتكىزدى. باعدارلاما بارلىق دەڭگەيدەگى ستۋدەنتتەردى, ماگيسترانتتاردى جانە جاس زەرتتەۋشىلەردى قامتيدى.
– ءبىرىنشى كەزەڭدە 650 مىڭ ستۋدەنتتى جاساندى ينتەللەكت نەگىزدەرىنە وقىتۋ كوزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا 440 مىڭ ستۋدەنت كۋرستاردان ءوتىپ, سەرتيفيكات الدى. ولار «Huawei», «Google», «Microsoft» كورپوراتسيالارىندا جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جەكە باعدارلامالارى بويىنشا وقىدى. كەلەسى كەزەڭدەردە – جاساندى ينتەللەكتىنى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ, تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىك, سالالىق جوبالار ازىرلەۋ جانە ستارتاپتاردى اكسەلەراتسيالاۋ جوسپارلانعان. وسىلايشا, AI-Sana باعدارلاماسى ەكسپو اۋماعىندا ورنالاسقان Alem.AI حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى ءۇشىن ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالادى. ايتا كەتۋ كەرەك, باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ وزىندە ستۋدەنتتەر جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە 119 «جاساندى ينتەللەكت كومەكشىلەرىن» ازىرلەدى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى شامامەن 400 جاڭا جي-اگەنتتەر ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر, – دەگەن مينيستر قازىرگى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت باعىتى بويىنشا جالپى قۇنى 9,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 62 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن حاباردار ەتتى.
ول مينيسترلىك تاراپىنان ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋى مەن پايدالانۋىنا ارنالعان, ومىرلىك تسيكلدىڭ ءار كەزەڭىنە بەيىمدەلگەن 13 تسيفرلىق پلاتفورمانىڭ ىسكە قوسىلعانىن ايتتى. وسىلايشا, ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىن قامتيتىن جانە قازاق ءتىلىنىڭ بىلىمدە, عىلىمدا, مادەنيەتتە ءارى كاسىبي ورتادا تولىققاندى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇتاس تسيفرلىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىق.
سونداي-اق مينيستر ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى قادامى رەتىندە «OpenAI» كومپانياسىنىڭ ازىرلەمەلەرى نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋدى ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا وسى كومپانيانىڭ العاشقى حالىقارالىق قاناتقاقتى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن حابارلاپ سۇيىنشىلەدى.
«قازاقستاندى وڭ وزگەرىس كۇتىپ تۇر»
پارلامەنتتىك تىڭداۋعا ارنايى شاقىرىلعان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ساراپشىسى, ەۋروپالىق وداقتىڭ جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭىن ازىرلەۋگە قاتىسقان حەنريك فون شەيل ەلىمىزدىڭ جي سالاسىنداعى اياقالىسىنا, قازىرگى جەتكەن جەتىستىگىنە جوعارى باعا بەرىپ, «ەۋروپالىق وداقتىڭ جاساندى ينتەللەكتتى زاڭنامالىق رەتتەۋدەگى تاجىريبەسى» اتتى بايانداماسىندا ءبىراز پايدالى ماعلۇمات كەلتىردى.
الدىمەن ول پارلامەنتتىك تىڭداۋعا شاقىرعانى ءۇشىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىس ايتىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءبىراز العا جىلجىپ, ناقتى ءوسىم بايقالىپ, حالىقارالىق بايلانىستاردى دا نىعايتىپ كەلە جاتقانىن تاڭدانىسپەن جەتكىزدى. ال الداعى ون جىلدا جاساندى ينتەللەكت قازاق ەلىن العا جەتەلەپ, قاتتى وزگەرتەتىنىن ايتتى.
– سىزدەردىڭ وسى سالاعا قازىردەن باستاپ ءجىتى كوڭىل بولە باستاعاندارىڭىز قۋانتادى. مەن ۋاقىت تاۋىپ, قازاقستانداعى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاي-كۇيىن شولىپ شىقتىم. الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ جي توڭىرەگىندەگى زاڭنامالارىن ابدەن زەردەلەپ شىققان ادام رەتىندە مەن سىزدەر اتقارعان جۇمىسقا تاڭعالدىم. سەبەبى الەمدەگى ەڭ وزىق ۇلگىلەردى الىپسىزدار. سىزدەردىڭ «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭدارىڭىز مىندەتتى سيپاتقا يە ەمەس ەلەمەنتتەردى قامتيدى. ياعني زاڭ مەيلىنشە يكەمدى ەكەن. ول كوبىنە وسۋگە, ونى جەتكىلىكتى جىلدام قارقىنمەن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىڭىزبەن ماقتانۋلارىڭىز قاجەت, – دەدى ح. فون شەيل.
سونداي-اق ول جي سالاسىنداعى كوشباسشى ەلدەر قازاقستاندى ءوز كليەنتىنە اينالدىرعىسى كەلەتىنىن دە جاسىرمادى.
– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەۆوليۋتسياسى 2030 جىلعا قاراي بولاتىن رەۆوليۋتسياعا اكەلە جاتىر. قازىر ءبارىمىز «OpenAI» ارقىلى اقش قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, قىتاي بۇل سالانى قالاي دامىتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ولار سىزدەرگە ءونىمىن ساتۋعا بارىنشا تالپىنىپ وتىر. سىزدەردى ءوز كليەنتى ەتكىسى كەلەدى, اقپاراتتارىڭىزدى پايدالانىپ وتىر. ءماجىلىس جۋىقتا عانا قابىلداعان جي تۋرالى زاڭ وسىنداي تەندەنتسيالارعا لايىقتى جاۋاپ بولدى. مەن جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ازىرلەگەن زاڭدارىڭىز وسى تۇرعىدان العاندا ۇلكەن ءرول وينايتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى سىزدەر ءوز ازاماتتارىڭىزدى, مەملەكەتتەرىڭىزدى قورعاۋدا وسىنداي زاڭ ازىرلەۋ ارقىلى العاشقى قادامدى جاسادىڭىزدار. بۇل ءارى قاراي قادام باسۋدىڭ العىشارتى بولا الادى, – دەدى شەتەلدىك مامان.
تسيفرلىق ەگەمەندىككە قادام
جيىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, پارلامەنتتىك تىڭداۋدى دايىنداۋ جونىندەگى ارناۋلى ۋاقىتشا كوميسسيانىڭ ءتورايىمى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا «تسيفرلىق دامۋدى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازىرگى زامانعى تاسىلدەر تۋرالى» بايانداما جاساپ, ۋاقتىلى ءارى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلگەن ساياسات جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭىندە ەل وركەندەۋىنىڭ نەگىزگى كىلتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە تاۋەكەلدەرمەن قاتار, مۇمكىندىكتەرگە دە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– بىرىنشىدەن, مالىمەتتەر – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جانارمايى. بۇل تۇرعىدا باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ءبىز – وتە جاقسى باستاپقى پوزيتسيادامىز. ءبىزدىڭ Smart Data Ukimet جۇيەمىزدى حالىقارالىق رەيتينگتەر جوعارى باعالاپ وتىر. پارلامەنتتە دەرەكتەردىڭ ساپاسىن جانە اينالىمىن رەتتەۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالدى. ۆەدومستۆوارالىق دەرەكتەر الماسۋ – ەرەكشەلىك ەمەس, مىندەت بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق ءبىرىنشى باسشىلار ءۇشىن دەرەكتەر ساپاسىنا قاتىستى KPI ەنگىزىلەدى, – دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكىنشى ماسەلە رەتىندە تسيفرلىق ورتانىڭ بارلىق سالادا تەپە-تەڭ ءارى ءبىر ۋاقىتتا دامۋى قاجەت ەكەنىن اتادى.
– تسيفرلىق زاڭدارمەن قاتار, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنا دا جۇيەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالادا تسيفرلىق دالەلدەر مەن تسيفرلىق كريميناليستيكا تەتىكتەرى جوق, سوندىقتان ولاردى تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تەرگەۋ ءۇشىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن سالالىق زاڭنامانى بەيىمدەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى, – دەدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ءتىل مودەلدەرى مەن جي شەشىمدەرىندەگى وتاندىق مازمۇن – ءبىزدىڭ تسيفرلىق ەگەمەندىگىمىزدى قامتاماسىز ەتپەك. ول عالامدىق كورپوراتسيالاردىڭ كونتەنتتى تۇسىندىرۋىنە بايلانىپ قالماۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ءبىزدىڭ مودەلدەر ەل ازاماتتارىنا جۇمىس ىستەپ, ءوز قۇندىلىقتارىمىز بەن مادەني كودىمىزعا وڭ ىقپال ەتۋى كەرەگىن جەتكىزدى.
– سونىمەن قاتار ىشكى, بىراق ماڭىزدى ماسەلە – بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ. جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن جاڭا ونىمدەردىڭ وندىرىسىندە جانە ومىرلىك تسيكلىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بار. قازىردىڭ وزىندە «سەرپىندى شەشىمدەر» دەگەن اتپەن قايتا وڭدەلگەن اشىق ونىمدەر ۇسىنىلىپ ءجۇر. بۇل سەنىمدى السىرەتىپ, رەسۋرستاردىڭ بوسقا جۇمسالۋىنا اكەلەدى. كودەكستەر دەڭگەيىندە بىزگە تسيفرلىق نىسانداردىڭ ومىرلىك جانە بيۋدجەتتىك تسيكلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. سونداي-اق بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى تسيفرلىق سالا الدىنا اۋقىمدى ءارى ناقتى مىندەتتەر قويىپ وتىر. ولاردى قىسقا مەرزىمدە ءارى قارقىندى ىسكە اسىرۋدى ەسكەرە كەلە, باستاپقى نۇكتەنى جانە قول جەتكىزىلگەن دەڭگەيدى ءدال باعالاۋ اسا ماڭىزدى. جاساندى ينتەللەكت جوبالارىن سالانىڭ جەتكىلىكتى تسيفرلىق دامۋ دەڭگەيىنە جەتكەن تۇستارىندا عانا ەنگىزۋ قاجەت. حاوستى تسيفرلاندىرۋعا, ونىڭ ۇستىنە وعان الگوريتمدەردى جۇكتەۋگە بولمايدى. سوندىقتان سالالاردىڭ تسيفرلىق جەتىلۋ دەڭگەيىنە مىندەتتى تۇردە باعا بەرۋ كەرەك. بۇل قاي جەردە جاساندى ينتەللەكت شىن مانىندە پايدا اكەلەتىنىن, ال قاي جەردە الدىمەن نەگىزىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەلەشەكتە وسى كورسەتكىش وزگەرىستەر مەن جەتىستىكتەردىڭ ديناميكاسىن باقىلاۋعا, باسىمدىقتاردى بەلگىلەۋگە جول اشادى. سوندىقتان بۇل كورسەتكىش پەن ونى پايدالانۋ ءتارتىبىن زاڭنامالىق دەڭگەيگە شىعارىپ, بارلىق سالا ءۇشىن مىندەتتى ەتۋ ۇسىنىلادى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.
بۇعان قوسا دەپۋتات جاساندى ينتەللەكت پەن عىلىمنىڭ بايلانىسى, ترانسۇلتتىق پلاتفورمالاردىڭ بەلەڭ الۋى, جي مەن ادام قۇقىقتارىنىڭ قابىسۋى, ەڭبەك قاتىناستارىنا اسەرى سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەلەردە قوعامدىق قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ كاسىپوداقتارى جي ءداۋىرىنىڭ كەلۋىمەن جۇمىسشى قۇقىعىن قورعاۋ ستاندارتىنىڭ جوباسىن جاساعان. كەلەسى ايدا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسى رەسپۋبليكالىق ازاماتتىق فورۋمدا تالقىلانباق.
استانا كوشباسشىلىققا لايىق
استانا قالاسى بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جونىنەن ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. بۇل باعىتتا ەڭ الدىمەن قالانى باسقارۋدىڭ زاماناۋي ينتەللەكتۋالدى ەكوجۇيەسىن جاساۋعا ءمان بەرىلىپ وتىر. وسىلاي دەگەن شاھار اكىمى جەڭىس قاسىمبەك الدا تۇرعان ۇلكەن ماقسات استانانى جاڭا زامان تەحنولوگيالارى كوزگە كورىنبەسە دە, قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ ءومىرىن جايلى ءارى قاۋىپسىز ەتەتىن مەگاپوليسكە اينالدىرۋ ەكەنىن ايتتى.
– كەيىنگى جىلدارى استانادا حالىقپەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قالالىق IKomek تسيفرلىق قىزمەتى ارقىلى بىرقاتار وزىق شەشىم ەنگىزىلدى. بۇل قىزمەت جىلىنا 2 ميلليوننان اسا ءوتىنىشتى وڭدەيدى, اتالعان كورسەتكىش ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى وسىنداي قىزمەتتەردىڭ تۇتاس جيىنتىعىنان دا كوپ. سونىمەن قاتار تۇرعىندارعا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا 120 قىزمەت كورسەتەتىن QalaQyzmet سەرۆيسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ول جىلىنا 200 مىڭنان اسا ءوتىنىش قابىلدايدى. جول جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا «سەرگەك» ينتەللەكتۋالدى پلاتفورماسى قۇرىلدى, قوعامدىق كولىكتە باسقارۋ جانە تولەم جۇيەسى اۆتوماتتاندىرىلدى. ال Smart Astana ءموبيلدى قوسىمشاسى ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ارنالعان 70-تەن اسا تسيفرلىق سەرۆيستى بىرىكتىرەدى, – دەدى اكىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلوردانىڭ بەينەباقىلاۋ ينفراقۇرىلىمىن كەڭ كولەمدى جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە قالالىق پوليتسيانىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا 37 مىڭنان اسا كامەرا تىركەلگەن. ولاردىڭ كومەگىمەن ءاربىر ءۇشىنشى قىلمىس اشىلىپ جاتىر. ال جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 20 مىڭنان اسا بەينەكامەرا ىسكە قوسىلماق.
– سونىمەن قاتار ەلوردادا وزگە دە وزىق تەحنولوگيالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلىپ كەلەدى. كولىك سالاسىندا ءماشينيستىڭ قاتىسۋىنسىز پويىزداردىڭ قوزعالىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان تۇردە باسقارۋدى كوزدەيتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيلى GoA-4 اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسى بار لرت باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلادى. سونداي-اق كولىك اعىندارىن مودەلدەۋگە جانە بولجاۋعا ارنالعان ماشينالىق وقىتۋعا نەگىزدەلگەن Aimsun جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل جۇيە كەپتەلىستەردىڭ الدىن الۋعا جانە جول جەلىسىنىڭ تسيفرلىق مودەلىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوزعالىس سىزبالارىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كيبەرقاۋىپسىزدىك. ەلوردامىزدا قالالىق دەرەكتەر مەن جۇيەلەردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ باعىتىندا جۇيەلى شارالار قولعا الىنىپ كەلەدى. اكىمدىككە قاراستى بارلىق اقپاراتتىق جۇيە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جەدەل ورتالىعىنا قوسىلعان. بۇل ورتالىق كيبەرقاۋىپسىزدىك جاعدايلارىن ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە باقىلاۋدى جانە ولارعا جەدەل ارەكەت ەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى, – دەدى قالا اكىمى.
بۇعان قوسا ج.قاسىمبەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەلوردادا ءوزىنىڭ توراعالىعىمەن AI-كەڭەس قۇرىلعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل كەڭەس زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قالالىق ينفراقۇرىلىمعا ەنگىزۋ جانە IT-ەكوجۇيەنى دامىتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەپ, تسيفرلىق باستامالارعا ساراپتامالىق باعا بەرىپ, ولاردى ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرماق. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى استانانى ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, قالالىق ۇدەرىستەردى ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن جۇيەلى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋعا باعىتتالىپ وتىر.
پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى يگور روگوۆ «جاساندى ينتەللەكتىنى قۇرۋ مەن پايدالانۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», ۇلتتىق بانكتىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيا باسشىسى بينۇر جالەنوۆ «ۇلتتىق بانكتىڭ انتيفرود-ورتالىعىنىڭ قىزمەتىندە جاساندى ينتەللەكتتى قولدانۋ تۋرالى», «CerebraAI» كومپانياسىنىڭ باسشىسى دوسجان ءجۇسىپوۆ «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاساندى ينتەللەكت», «Kazdream» ءىت-حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى ءارى نەگىزىن قالاۋشى داۋرەن تولەباەۆ «جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ ىسىندە» تاقىرىپتارىندا باياندامالارىن وقىپ, تالقىلانىپ وتىرعان ماسەلە توڭىرەگىندە ويلارىن ورتاعا سالدى.
جيىن سوڭى سۇراق-جاۋاپ بولىمىنە ۇلاسىپ, قۇزىرلى مينيسترلىكتەر مەن ۇيىمدار باسشىلارى دەپۋتاتتار تاراپىنان قويىلعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى.
ەسكەندىر زۇلقارناي,
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
