بولاشاقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتى – قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ وزەگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن ماڭىزدى ءارى ۋاقتىلى جاۋاپ بولدى. سايلاۋشىلاردىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەلۋى تىركەلدى – 95,21%, تاماشا ناتيجە – 97,75 % قازاقستاندىق ءوز داۋىسىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا بەردى. تاعى ءبىر ەرەكشە ناتيجە – وسى ۋاقىت ىشىندە ەل ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورماعا – ۇلت جوسپارىنا يە بولدى. وسى ماڭىزدى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جەدەل قۇرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ مەملەكەت دامۋىنىڭ قازىرگى زامانعى ۇلگىسىنىڭ يدەولوگى بولىپ تابىلاتىنىن تاعى دا دالەلدەدى. ول بۇرىن دا جاپپاي دۇربەلەڭ جانە قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە الەمدىك ەليتاعا العا جىلجۋ يدەياسىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان ادام رەتىندە تانىلعان بولاتىن. ەلباسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بولاشاققا قانات سەرمەگەن دامۋ وشاعى بولۋىن جالعاستىرۋدا.
پرەزيدەنت ن.ءا. نازارباەۆ 2012 جىلعى جەلتوقساندا «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك يدەولوگيانى ۇسىنعانى بارشاعا ءمالىم. بۇل يدەولوگيانىڭ نەگىزىندە نەشە ءتۇرلى «-يزمدەر» مەن دوگمالارعا باعىنبايتىن دامۋدىڭ اشىق ۇلگىسى جاتىر.
دامۋدىڭ اشىق ۇلگىسى – كەز كەلگەن ساتىدا مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ باستى ماقسات 2050 جىلى قازاقستاندى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ نەگىزگە الىنا وتىرىپ, قابىلدانۋىن بىلدىرەدى. 2050 مىندەتتەرىنە سايكەس كەز كەلگەن جەكەلەگەن ساتىدا مەملەكەتتىك شەشىمدەردى وڭتايلاندىرۋ بولاشاقتىڭ مەملەكەتتىك ۇلگىسىن وڭتايلاندىرۋعا اكەلەدى. پرەزيدەنت 2014 جىلعى 11 قاراشادا وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جاڭا جولداۋىندا وسىنى كورسەتتى. «كليۋچي وت كريزيسا», «پياتىي پۋت» جۇمىستارىن, «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى» دوكتريناسىن, 2014 جىلعى قاڭتارداعى «قازاقستان جولى-2050 – ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىن ەسكەرسەك, دامۋدىڭ قازىرگى زامانعى ۇلگىسىنىڭ يدەولوگيالىق تۇتاس جاڭا دۇنيەتانىمى قالىپتاسادى.
جاڭا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى جولداۋىنداعى جاڭا ستراتەگيا ءدۇنيەتانىمدىق سەرپىن بەرۋى ءتيىس, ويتكەنى, 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيانىڭ ءمانى ءبىزدىڭ ورنىقتى دامۋ دەڭگەيىنە شىعۋىمىز بولىپ تابىلادى, دامۋدىڭ ءتيپى يندۋستريالانۋعا دەيىنگىدەن جانە يندۋستريالانۋدان پوستيندۋستريالاندىرۋعا وزگەرەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى بويىنشا ەسكى پروبلەمالارعا جاڭاشا قاراۋعا جانە جاڭا پروبلەمالاردى وڭتايلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سانا-سەزىم مەن رۋح كوكجيەگى كەڭەيەدى, اعىمداعى تاريحي كەزەڭگە نەعۇرلىم بارابار الەۋمەتتىك پسيحولوگيا مەن مىنەز-ق ۇلىق ءتيپى قابىلدانادى.
ءسوز تابىس پسيحولوگياسى ءجونىندە بولىپ وتىر. امەريكالىق عالىمداردىڭ قازىرگى زامانعى زەرتتەۋلەرى «جالپىعا ورتاق پروگرەسس مادەنيەتىنىڭ» بولۋى تۋرالى ايتۋعا بولاتىنىن كورسەتتى: ەكونوميكالىق مىنەز-ق ۇلىق سالاسىنداعى سول ءبىر قۇندىلىقتار, شىعۋ تەگىنە قاراماستان, گەوگرافيالىق, كليماتتىق, ساياسي, ينستيتۋتتىق جانە مادەني جاعدايلارى ءارتۇرلى ەلدەردە ءال-اۋقاتتى قامتاماسىز ەتەدى».
باي-قۋاتتى تۇراتىن جانە ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى كەيبىر ەلدەردە ۇزاققا سوزىلعان ەكونوميكالىق قيىندىقتار جارتى عاسىرعا ۇلاسقان ءال-اۋقاتتىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋ ترەندىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەپ سوقتى. 50 جىل ىشىندە العاش رەت «ۇرپاقتىڭ» جاسامپازدىق دەڭگەيى جوعارى بولسا دا «بابالارىنا قاراعاندا» «ۇرپاعىنىڭ» ومىرلىك پەرسپەكتيۆالارى ناشار بولاتىنداي احۋال قالىپتاستى.
ءۇمىت پەن بولاشاعى جوق ناقتىلىق اراسىنداعى الشاقتىق ساياسي راديكاليزم جارىلىسىنا اكەلەدى.
قازاقستان بولسا, ۇرپاقتىڭ كەلەر ترەندىن كوتەرۋدە, داعدارىستار مەن الەمدىك تۇراقسىزدىققا قاراماستان, «كەلەر ۇرپاق اتالارىنا قاراعاندا جاقسى ءومىر سۇرۋدە» دەگەن جولدى ۇستانۋدا. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ وسى جولىن بولاشاقتا دا ۇستاپ قالماق نيەتتە. پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاڭا ادىلدىك ۇعىمىنا, ءححى عاسىردىڭ بارابار سىن-قاتەرلەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات قاعيداتتارىن بەرەدى: «الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىك». بۇل رەتتە, وسى ماسەلەدەگى مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتى: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ازاماتتارىمىزدىڭ اماندىعى» دەگەن تۇجىرىمداما تۇبەگەيلى تۇجىرىم. الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك – الەۋمەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ كەزىندەگى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋداعى باستى كريتەريى بولىپ تابىلادى.
وسى تۇرعىدا گرەكيا مەن ءتۇركيانىڭ ماسەلەسى ايقىن مىسال بولا الادى. ەكى مەملەكەت كوپتەگەن عاسىر بويى باسەكەلەستىكپەن (ەكونوميكالىق, گەوساياسي, اسكەري تۇرعىدان) ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. تاريحتىڭ قازىرگى تۇيىنىندە تۇركيا گرەكيامەن جارىستا ايقىن باسىم ءتۇسىپ وتىر. گرەكيانىڭ قۇلدىراۋى (6 جىل رەتسەسسيادا بولدى) كوبىنەسە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ دۇرىس بولماۋىمەن تۇسىندىرىلەدى, ول «الەۋمەتتىك مەملەكەت» دەگەن يدەيانى تۋرا ءتۇسىنىپ, مەملەكەت الەۋمەتتىك شىعىستاردى شەكتەۋسىز ۇلعايتۋ جولىنا ءتۇستى. ال تۇركيا بولسا, مەملەكەتتىك شىعىستاردى شەكتەپ, قارىزعا باتپاي, كەرىسىنشە, ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتى بارىنشا ىنتالاندىردى. ناتيجەسىندە, تۇركيا ەكونوميكالىق تۇرعىدان وسۋدە, جاڭا يندۋستريالاندىرۋدى جاسادى. ادىلدىك دەگەن گرەكتەردىڭ تۇسىنىگىنشە «جاردەماقىلاردىڭ ادىلدىگى», ال تۇرىكتەردىڭ ءتۇسىنىگىنشە «مۇمكىندىكتەردىڭ ادىلدىگى». دەمەك, ادىلدىك دەگەن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردى شەكتەۋسىز ۇلعايتىپ وتىرۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرە المايدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولدى تاڭدادى. ول – بارلىق ساراپشىلار (سىرتقى دا جانە ىشكى دە) «قازاقستاندىق جول» دەپ اتايتىن, قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ نەگىزىن قالايتىن قاعيداتتار نەگىزىندە قول جەتكىزىلەتىن ەۆوليۋتسيالىق پروگرەسس. تاۋەلسىزدىك تاڭىندا بۇل پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان نەگىزگى 4 ەرەجەدەن قۇرالدى: 1. ۇلتارالىق (كونفەسسياارالىق) بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم; 2. ەڭ الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات; 3. ۇزاق مەرزىمدىك دامۋدىڭ باستى ماقساتتارى بويىنشا كەڭ قوعامدىق سۇحبات; 4. ستراتەگيالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ (الدىمەن – 3 جىلدىق جوسپارلار, سودان كەيىن ستراتەگيالار, مەملەكەتتىك باعدارلامالار, جول كارتالارى, ت.س.س.). سودان كەيىن سىرتقى ساياساتتىڭ كوپباعىتتىلىعى مەن مەريتوكراتيا قاعيداتتارىندا ەليتانى جاڭارتۋ تەتىگى جانە ۇلتتىق اۋقىمداعى مەگاجوبالاردىڭ بولۋى مەن ت.ب. قوسىلدى. مۇنىڭ ءبارى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە بەرىلگەن جاۋاپ بولاتىن.
قازاقستان قالىپتاسقان مەملەكەت جولىنا ءتۇستى, بىراق الەمدىك سىن-قاتەرلەر الدىندا قول جەتكەن جەتىستىكتەردى ساقتاپ, كوبەيتۋ ءۇشىن «جەڭىسكە جەتكەن ەگەمەندىك» ساتىسىندا توقىراپ, توقتاپ قالۋعا بولمايدى. دامۋعا دەگەن مەملەكەتتىك ەرىك-جىگەر عانا قازىرگى زاماننىڭ شەشىلمەيتىن قايشىلىقتارىن: مەملەكەتارالىق, دىنارالىق, تاپتىق جانجالداردى شەشۋگە قابىلەتتى. تۇراقتى ەۆوليۋتسيالىق دامۋ يدەولوگياسى – ۇلتتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
كۇردەلى گەوساياسي جاعدايلاردا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرىنە ستاندارتتى ەمەس ءارى كۇشتى جاۋاپ بەرۋ قاجەت بولدى. پرەزيدەنتتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حVI سەزىندە سويلەگەن سوزىندە قازاقستاندىق مەملەكەتتى ينستيتۋتتىق رەفورمالار مەن قازىرگى زامانعى ساياسي ينستيتۋتتاردى قۇرۋ ەسەبىنەن ودان ءارى نىعايتۋ جونىندە ءسوز بولدى.
قازاقستان سياقتى قازىرگى زامانعى قالىپتاسقان مەملەكەت نەنىڭ ەسەبىنەن ورنىقتى, قۋاتتى ءارى تابىستى بولا الادى ما؟ ەلباسى بۇعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما ۇسىنا وتىرىپ جاۋاپ بەردى.
بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق باعدارلامالاردىڭ ساپالى تۇردە ىسكە اسىرىلۋى مەن مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ۇسىنىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي, كاسىبي جانە دەربەس مەملەكەتتىك اپپارات ەسەبىنەن.
ەكىنشىدەن, مەنشىك قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە ەكونوميكالىق دامۋدى ىنتالاندىراتىن زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ەسەبىنەن.
ۇشىنشىدەن, يندۋستريالاندىرۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ ەكونوميكالىق ءوسىم بەرۋگە ءتيىس, بۇل ءوز كەزەگىندە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
تورتىنشىدەن, ۇلتتى ەتنوسقا, ءدىن مەن تىلگە قاراماستان بىرىكتىرەتىن قالىپتاسقان ۇلتتىق بىردەيلىك ەسەبىنەن.
بەسىنشىدەن, بيلىك ينستيتۋتتارى مەن ەل ازاماتتارىنىڭ اراسىندا كەرى بايلانىس تەتىكتەرىن جاساۋدان كورىنەتىن دەموكراتيالاندىرۋ ەسەبىنەن.
جيناقتاي كەلگەندە, بۇل فاكتورلار قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ جانە قازاقستاننىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى ءۇشىن جاعداي جاسايدى.
العاشقى ءتورت باعىت بويىنشا جۇمىستى ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزۋگە بولادى. بەسىنشى باعىتتى باسقا باعىتتار بويىنشا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە قاراي جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. رەفورمالاردىڭ مۇنداي دايەكتىلىگىن ساقتاۋ – الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا ۇرىنباي, ساياسي جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. الەمنىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى سوڭعى رەۆوليۋتسيالار تىزبەگى اسىعىس ورناتىلعان دەموكراتيا مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرمەيتىنىن جانە تابىستى ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدى قامتاماسىز ەتپەيتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە, كەيبىر ەلدەردە اسىعىس تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان دەموكراتيالاندىرۋ ساياسي رەجىمنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, ال باسقا ەلدەردە ازامات سوعىسى مەن تولىقتاي كۇيرەۋگە سەبەپ بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن قوعامدىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋ ىسىندە ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق قوعام ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ, كونفەسسيالار مەن مادەنيەتتەردىڭ ءبىرلەسىپ, ءوزارا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىمەن سيپاتتالىپ وتىر. بىراق ءبىز مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ورنىقتىلىعى مەن تابىستىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بىردەيلىكتى ودان ءارى نىعايتا بەرۋىمىز قاجەت. مۇنداي ساياسات: ا) قازاقستان قوعامى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى; ب) «ورتاق تابىستى بولاشاق» قۇندىلىقتارىنىڭ يەسى – ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. ۇلتتىق بىردەيلىك ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق بىردەيلىكتىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ەتنوسىنىڭ وكىلى ءۇشىن ماڭىزدى جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتار جيىنتىعى جاتۋعا ءتيىس. ۇلتتىق بىردەيلىك ازاماتتىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى بىردەي قۇقىقتاردى پايدالانىپ, بىردەي جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاۋعا جانە بىردەي مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزە الۋعا ءتيىس.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا جالپىۇلتتىق يدەالدار مەن قۇندىلىقتاردى – قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىن, جەكەمەنشىكتىڭ قورعالۋىن, مەملەكەتتىك داستۇرلەردى, قازاقستاندىق قۇندىلىقتاردى جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەردى ءوزىنىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىنەن جوعارى قويا ءبىلۋى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جۇيەسى بولۋعا ءتيىس. ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ بازاسىندا جۇرتتى توپتاستىراتىن: ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك (جەكە باستىڭ تابىسى – ەلدىڭ تابىسى), ادالدىق, ءىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ۇستەمدىگى, زايىرلى ەل – تاعاتتىلىق ەلى قۇندىلىقتارى ۇسىنىلىپ وتىر. قازاقستاندىق بىردەيلىكتىڭ ءدىني قۇندىلىقتار نەگىزىندە نىعايتىلۋعا ءتيىس ەكەندىگى دە پرينتسيپتىك تۇرعىدان ماڭىزدى ماسەلە. ءبىزدىڭ اۋماعىمىزدا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حانافيتتىك يسلام سابىرلىلىقپەن جانە توزىمدىلىكپەن, يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ دۇرىس ءتۇسىندىرىلۋىمەن, ۇتىمدىلىقپەن جانە قازىرگى ءومىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنە دەگەن اشىقتىقپەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستانداعى سلاۆيان حالقىنىڭ باسىم بولىگىنە ءتان پراۆوسلاۆيە ادامنىڭ ار-ۇجدان پروبلەماسى مەن يماندىلىق تاڭداۋىن, مەيىرىم مەن جاناشىرلىقتى باستى ماسەلە ەتىپ قويادى. ال پروتەستانتيزم تابىستى ءارى ءونىمدى ەڭبەكتى, ۇقىپتىلىق پەن قايىرىمدى ءومىردى ادام تىرشىلىگىنىڭ ءتۇپ وزەگى دەپ بەلگىلەيدى. قازاقستاندىق ءبىردەيلىك قازاقستاندىقتاردىڭ ۇزدىك ەتنوستىق جانە ءدىني ءداستۇرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى ازاماتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە ستراتەگيالىق تۇرعىدان قۇرىلۋعا ءتيىس.
ءتىل ساياساتى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءۇش ءتىلدى كەڭىستىك – قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق تەڭدىكتىڭ كەپىلى. قازاق ءتىلى قازاقستان ءۇشىن بىرەگەي مادەني اكتيۆ بولىپ تابىلادى, ورىس ءتىلى – وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءتىلى, ال اعىلشىن ءتىلى – ەتنوسارالىق جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى ىسكەرلىك بايلانىس ءتىلى رەتىندە, قازاقستاننىڭ جاھاندىق قوعامداستىققا ينتەگراتسيالانعان ەل رەتىندەگى بولاشاعى وسى اعىلشىن ءتىلىن پايدالانۋمەن بايلانىستى.
قۇندىلىقتاردى تاڭداۋ كەزىندە دۇنيەگە باتىستىق جانە شىعىستىق كوزقاراستاردىڭ اراسىن جالعايتىن, ەۋروپالىق پەن ازياتتىڭ ۇزدىك قاسيەتتەرىن سينتەزدەيتىن ەۋرازياشىلدىق يدەياسى بىرىكتىرۋشى يدەيا رەتىندە بولا الادى.
كەڭەس وداعى قيراپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر قۇرىلا باستاعان كەزەڭدە ساراپشىلار بىرنەشە تەوريا ۇسىنعان بولاتىن, ولار: 1. س.حانتيگتوننىڭ «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» – قوعامنىڭ نەگىزگى ەتنوستارىنىڭ ءارتۇرلى مادەني-وركەنيەتتىك توپتارعا جاتۋى ءناتيجەسىندە بولشەكتەنگەن قوعام اسەرىنىڭ تۋىنداۋى; 2. ر.برۋبەيكەردىڭ «پوستيمپەريالىق سيندرومى» – يمپەريانىڭ ىدىراۋى يمپەريالىق ۇلتتىڭ وتار ەلدەردەن مەتروپولياعا جاپپاي قونىس اۋدارۋىنا جانە سوعان بايلانىستى ەتنوسارالىق شيەلەنىستەرگە اكەپ سوقتىرادى; 3. دج.ءميلننىڭ پوليەتنوستىق قوعامنىڭ بيپوليارلى ەتنودەموگرافيالىق قۇرىلىمى – بيپوليارلى قوعامداردا ەكى جەتەكشى ەتنوستىق توپ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە وزگە دە سالالاردا ۇستەمدىك الۋ ءۇشىن ءوزارا باسەكەگە تۇسەدى; 4. م.دج.ءسميتتىڭ «مادەني پليۋراليزم تۇجىرىمداماسى» – مادەنيەتى تۇرعىسىنان ارتەكتى توپتار وزدەرىنىڭ اراسىنداعى بىرەۋىنە باعىندىرىلۋعا ءتيىس, بۇل ءىس جۇزىندە اسسيميلياتسيانى بىلدىرەدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا وسى تەوريالىق مودەلدەردىڭ ەشبىرى قازاقستاندا ءىس جۇزىنە اسپادى. ول 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە ءسويلەگەن سوزىندە پوستكەڭەستىك دامۋدىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ رەتىندە ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن ۇسىندى. ەۋرازيالىق جوبانىڭ ماعىناسى مىنادا – مادەني, وركەنيەتتىك, تاريحي تامىرىلارمەن بايلانىسقان, ەكونوميكالىق پارامەترلەرى بويىنشا ينتەگراتسيالانعان, الەۋمەتتىك جۇيەسى ۇقساس, «تاعدىرى ورتاق» حالىقتار مەن مەملەكەتتەر جاعدايىندا جاھاندانۋ شەكتەۋلى كەڭىستىك اۋقىمىندا عانا قابىلدانادى. 2014 جىلعى 29 مامىردا استانا قالاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ, ول 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى. ينتەگراتسيا مەن كوممۋنيكاتسيانىڭ كەڭىستىگى قۇرىلدى, بۇل بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋدىڭ جاعىمدى ترەندىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن عالامات تۇلعاسىنىڭ ارقاسىندا الەمدى مويىنداتقان «قازاقستان جولى» بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگىندەگى ەڭ ءناتيجەلى ۇلگىگە اينالدى. ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك ونىڭ ساياساتىنىڭ نەگىزگى وزەگى مەن تۇپقازىعى بولىپ تابىلادى.
سەرىك سەيدۋمانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
