الەۋمەتتىك كومەك ءادىل بولىنۋگە ءتيىس

مەملەكەت باسشىسى: «حالىققا الەۋمەتتىك كومەك بەرەمىز دەپ, ءبىز, شىنى كەرەك, قوعامدا ماسىلدىق پسيحولوگياعا جول بەردىك. وركەنيەتتى ەل بولامىز دەسەك, مۇنداي جاعىمسىز ۇدەرىسكە توسقاۋىل قويۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك سالاعا  ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون. ياعني بولىنگەن قارجىنى بارىنشا ءتيىمدى جۇمساپ, ونى شىن مانىندە كومەككە مۇقتاج ادامعا بەرۋ كەرەك», دەگەن ەدى.

الەۋمەتتىك كودەكس وتانداستارعا مەملەكەتتىڭ قولداۋ شارالارىن وڭاي تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى قۇجاتتا تۋعاننان كامەلەتكە تولعانعا دەيىنگى الەۋمەتتىك قولداۋ, ەڭبەككە قابى­لەتتى جاستاعىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى, الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋ ءىس-شارالارى, ومىرلىك قيىن جاع­داي تۋىنداعان كەزدەگى الەۋمەتتىك كومەك, باسقا دا قولداۋلار قامتىلعان. وسى الەۋ­مەتتىك كودەكس اياسىندا «وتباسى­نىڭ تسيفرلىق كارتاسى» ەنگىزىلدى. بۇل – وتباسىلاردىڭ دەربەس دەرەكقورى.

جۇيە حالىقتىڭ مەم­لەكەتتىك قولداۋعا تەڭدەي قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەت بۇدان بىلاي كىمگە, قاشان, قانداي كومەك قاجەتتىگىن انىقتاپ, الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الادى. تسيفرلىق كارتا ارقىلى كەز كەلگەن وتباسى الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ناقتىلاپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرىن الۋعا قۇقىلى ەكەنىن ءبىلىپ وتىرادى. ءارى وسىنداي اقپاراتتار ەلدەگى بارلىق وتباسىنا SMS-حابارلاما تۇرىندە جەتەدى. ەل ازاماتتارىنا الەۋمەتتىك كومەك اقپاراتتىق جۇيەلەردەگى دەرەكتەر نەگىزىندە تاعايىندالعان سوڭ, قانداي دا ءبىر زاڭسىزدىققا جول بەرىلمەيدى. الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋ ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ بارىسىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس انافين ايتىپ بەردى.

ء«بىز مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ءبولۋدىڭ كاتەگوريالىق قاعيداسىنان مۇقتاجدىقتىڭ ايقىن, وبەكتيۆتى كريتەريلەرىنە كوشەمىز. كومەك كورسەتۋ كەزىندە تابىس پەن م ۇلىك قانا ەسكەرىلمەيدى, تاۋەكەل سالدارى نازاردا بولادى. ياعني وتباسىندا ناقتى نەشە ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە نەشەۋى ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى ەمەس دەگەن سەكىلدى اقپاراتتار ەسكەرىلەدى. سونداي-اق جالعان كىرىستەر, پاتەر جالداۋ نەمەسە بەيرەسمي جۇمىسپەن اينالىسۋدان تۇسكەن تابىستاردى دا انىقتاي­مىز. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن كەپىلدەندىرىلگەن تولەمدەر ساقتالادى. زەينەتاقىلار, كوپبالاعا ارنالعان جاردەماقىلار, بالا تۋعانداعى جاردەماقى, بالا كۇتىمى بويىنشا 1,5 جاسقا دەيىنگى جاردەماقى, مۇگەدەك­تىگى, اسىراۋشىسىنان ايرىلۋى بويىنشا جاردەماقىلار, باسقا دا تولەم­دەر تولىق كولەمدە ساقتالادى», دەدى و.انافين.

ۆيتسە-مينيستر اتاپ وتكەن مەملەكەت­تىك كەپىلدىكتەر وزگەرىسسىز قالعانىمەن, جۇيەدەگى ادىلەتتىلىك اسپەكتىلەرى ءالى كۇشەيەدى. جاڭا تۇرمىستىق قاجەتتىلىك دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن سكورينگتىك مودەل ەنگىزىلەدى. بۇل مودەل قاجەتتىلىكتى ناقتى كريتەريلەر ارقىلى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوسىمشا قولداۋ الۋعا ءوتىنىش بەرگەن وتباسىلار التى سانات­قا بولىنەدى. ياعني اسا قاجەتتىلىكتەن (تاماق­قا قاراجات جەتپەيتىن) باستاپ, جوعا­رى تۇرمىستىق جاعدايعا (ماتەريال­دىق قيىندىقتارى جوق) دەيىن. قازىردە شىمكەنت قالاسى مەن قاراعاندى وبلىسىندا بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورمانى پايدالانا وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى, دەنە شىنىقتىرۋ سالالارىندا كەيبىر مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىپ جاتىر. جوبا قولدانىستاعى شارالاردىڭ بىتىراڭقىلىعى مەن قايتالانۋىنىڭ الدىن الادى. ءتيىمسىز تولەمدەردى ازايتىپ, شىن مانىندە مۇقتاج ازاماتتاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتەدى.

«بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەكى جاڭا قىزمەت اۆتوماتتاندىرىل­دى. ءبىرىنشىسى – ەرەسەك, ارەكەتى شەك­تەۋ­لى ازاماتتارعا قاداعالاۋ نەمەسە قام­قورشىلىق ورناتۋ. ەكىنشىسى – وسى ازا­ماتتاردىڭ مۇلكىن, تولەمدەرىن باس­قا­رۋعا رۇقسات بەرۋ. ازىرگە مۇن­داي قىز­مەتتەردىڭ سانى شامامەن 1,4 مىڭ­عا جۋىق. سونداي-اق eGov mobile قو­سىمشاسىندا «قامقورشىلىق ورناتۋ تۋرالى مالىمەت» جاڭا تسيفرلىق قۇ­جا­تى پايدا بولدى. جالپى, بۇل قوسىم­شا ارقىلى الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالا­cىن­دا­عى 35 قىزمەت پەن 8 تسيفرلىق قۇجات قول­جەتىمدى», دەدى و.انافين.

ادام قۇقى ساقتالاتىن قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوڭ, كىم-كىمنىڭ بولسا دا پىكىرى, شەشىمى ماڭىزدى. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ تولەمىن باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قۇقىقتىق, اشىق مەملەكەتتىڭ قاعيداتىنا ساي كەلەدى. بۇگىندە مۇگەدەكتىگى بويىنشا تا­عا­يىندالاتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جار­دەماقىنى 542,8 مىڭ ادام الادى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا 184,7 مىڭ ادامعا كومەك تيەدى. مۇگەدەكتىگى بارلارعا تاعايىندالاتىن جاردەماقى مولشەرى مۇگەدەكتىك توبىنا, سەبەبىنە, سونداي-اق ءتيىستى قارجى جىلىنا ارنالعان «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭدا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ شاماسىنا بايلانىستى بولادى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەت­تىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مول­شەرى قايتىس بولعان اسىراۋشىنىڭ اسىراۋىنداعى ادامداردىڭ سانىنا, قايتىس بولۋ سەبەپتەرىنە, ەڭ تومەن كۇن­كورىس دەڭگەيىنە قاراي ناقتىلانادى. تامىزعا دەيىن 95,7 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم السا, 65,4 مىڭعا جۋىق وت­باسىنا اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەم تۇسكەن. مۇگەدەكتىگى بويىنشا جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مول­شەرى بيىل قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى 6,5% وسكەن. سايكەسىنشە, ۇكىمەت شەشىمى بو­يىنشا ەڭبەككە قابى­لەتتىلىگىن جوعال­تۋ, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىن­شا ماسق-دان تولەنەتىن تولەمدەردىڭ مولشەرى دە 6,5% ارتىپ وتىر. مىسالى, بيىل مۇگە­دەك­تىگى بويىنشا جاردەماقى ءى توپ ءۇشىن – 101 702 تەڭگە, ءىى توپ ءۇشىن – 81 362 تەڭگە, ءىىى توپ ءۇشىن 55 474 تەڭگەنى قۇ­را­­عان. تامىزداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەڭبەك­­كە قابىلەتىنەن ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ورتاشا مول­شەرى – 71 082 تەڭگە, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا – 73 378 تەڭگە.

زەينەتاقى تولەۋگە جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ترلن 451,4 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. ونىڭ ىشىندە بازالىق زەينەتاقى تولەۋگە 793 ملرد تەڭگە, ىنتىماقتى زەينەتاقىعا 1 ترلن 658,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىل­عان. قازىر ەلىمىزدە 2 ملن 497 مىڭ زەينەتكەر تۇرادى. ولارعا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەتىن جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى – 143 097 تەڭگە. مۇنداعى ىنتىماقتى زەينەتاقى مولشەرى – 95 491 تەڭگە, بازالىق زەينەتاقى – 47 606 تەڭگە. قاڭتاردان باستاپ بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ مولشەرى ۇلتتىق بانك ايقىندايتىن ينفلياتسيانىڭ بولجامدى دەڭگەيىنە سايكەس 6,5%-عا, ىنتىماقتى زەينەتاقى 8,5%-عا, ياعني ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن 2%-عا وزا وتىرىپ ۇلعايتىلعان. وسىعان قوسا, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2023 جىلدان باستاپ بەس جىل ىشىندە ەڭ تومەن بازالىق زەينەتاقى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70%-ىنا دەيىن, ەڭ جوعارى – 120%-عا دەيىن جىل سايىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوسىپ وتىرادى. جۇمىسشىلارعا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى نەعۇرلىم تۇراقتى, تولىق كولەمدە اۋدارىلاتىن بولسا, زەينەت جاسىنا جەتكەندە بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى سوعۇرلىم كوپ بولادى.

ەلىمىزدە ايرىقشا ەڭبەگى ءۇشىن نەمەسە توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا قوسىمشا الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اي سايىن ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەنەدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ وسى ءتۇرى ەلىمىزدە 1999 جىلى ەنگىزىلگەن. قازىر تولەمدى 208 668 ادام الادى, جىل باسىنان بەرى وسى ماقساتقا 15,7 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. بۇدان بولەك, كوپبالالى وتباسىلار مەن ناگرادتالعان انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى, جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەر بار. بۇگىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قو­رىنان جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەم العاندار­دىڭ سانى 244,3 مىڭ ادامدى قۇرايدى. تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى – 73,2 ملرد تەڭگە شاماسىندا. وسىعان قوسا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىندار بار. بۇل كومەك جىل باسىنان بەرى 48,3 مىڭ وتباسىنداعى 259,7 مىڭ ادامعا تيگەن. بولىنگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى – 18,6 ملرد تەڭگە. بيىل وسى ماقساتتار­عا بيۋدجەتتەن 110,7 ملرد تەڭگە قارال­عان. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ارقاسىن­­دا وسى كۇنگە دەيىن تالاي وتباسى مەملە­كەتتەن قارجىلاي كومەك الدى, جۇمىس­پەن قامتۋ شارالارىنا تارتىلىپ, قيىن جاعدايدان شىقتى.

وكىنىشكە قاراي, كومەككە ءزارۋ وتباسىلاردى تۋرا وسىنداي تارتىپپەن تۇگەل انىقتاپ, جارىلقاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى حالىققا جول­داۋىندا الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتا­عى ازاماتتارعا بولىنەتىن الەۋمەتتىك تو­لەم­دەردى بىرىزدەندىرۋ كەرەگىن ايتتى.

«مەملەكەتتىڭ كوز الدىنداعىدان باسقا­نى كورمەي, بارىنە كونە بەرەتىن الەۋ­مەتتىك ساياساتى جۇزدەن استام ءتۇر­لى جەڭىل­دىكتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوق­تىردى. وسى جەڭىلدىكتەردى اپەرەمىن دەپ «كومەك قولىن» سوزاتىن جىلپوس­تار دا كوبەيدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ورىنداۋدان باس تارتپايدى. بىراق الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى قولدان كوبەيتۋ – ەلدى دامى­تۋعا, ياعني مەكتەپ, اۋرۋحانا, كولىك ينف­را­قۇرىلىمدارىن جانە باسقا دا نىسان­دار سالۋعا جۇمسالۋى قاجەت قىرۋار قارا­جاتتى جەلگە شاشۋ دەگەن ءسوز», دەدى پرەزيدەنت.

بۇدان تۇيەتىنىمىز, مەملەكەتتەن قا­رال­عان الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىندا ءالى دە بولسا قوردالانعان ماسەلە كوپ. سول تۇرعىدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كەمشىلىكتەردى جويۋ باعىتىندا باتىل شەشىمدەر قابىلداعانى ءجون.