ءوڭىردىڭ دامۋى ءھام ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى

ورتالىق ازياداعى احۋال

ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جونىندە جۇرگىزىلگەن «Human Progress Index – 2025» رەيتينگىن­دە ەلىمىز 196 ەلدىڭ ىشىندە 70-ورىنعا جايعاسىپتى. وسىلايشا, ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. وسى رەيتينگتە ەلىمىز بىلتىر 79, 2020 جىلى 89-ورىندا بولعانىن ەسكەرسەك, ناتيجە جامان ەمەس. تىزىمدە تۇرىكمەنستان – 96, وزبەكستان – 108, قىرعىزستان – 119, تاجىكستان 128-ورىنعا تۇراقتاعان. زەرتتەۋدە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, ۇزاقتىعى, ءبىلىم سالاسىنىڭ دەڭگەيى, ساياسي تۇراقتىلىق, جان باسىنا شاققانداعى كىرىس, دامۋ مۇمكىندىكتەرى ەسكەرىلگەن. رەيتينگتە ەل حالقىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74 جاس دەپ كورسەتىلگەن. مۇنداي ءتاۋىر ناتيجەگە جەتۋگە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ستاندارتتارىنىڭ جاڭارۋى, ەمحا­نالاردىڭ تسيفرلاندىرىلۋى, پروفي­لاكتيكالىق سكرينينگتەر, جۇرەك-قان­تامىرلارى, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلگەنى نەگىز بولعان.

ەلدەگى, شەتەلدەگى ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ قالالاردىڭ دامۋ كورسەت­كىشىنە قاتىستى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ­لەرىنە ۇڭىلسەك, استانا مەن الماتى قالاسىنىڭ ۇنەمى ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقانىن بايقايمىز. باسەكەلەس­تىك ءىرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستە, ءبىلىم-عىلىم, مەديتسينا دەپ جال­عاي بەرسەك, بارلىق سالادا باي­قالادى. سونىڭ باسىم كوبىندە قالا­نىڭ دامۋ قارقىنى جاعىنان الماتى استانادان ءبىر قادام بولسا دا ىلگەرى جۇرەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبىن ەكى قالاداعى حالىق سانى­مەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ۇلت­تىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ شىل­دە­دە ۇسىنعان دەرە­گىنە زەر سالساق, ەلىمىزدەگى حالىق سانى – 20 387 811 ادام. بۇل رەتتە استانا قالاسى­نىڭ حالقى – 1 576 337, الماتى تۇرعىندارى – 2 319 893 ادام. ەكىنشى توقساندا استاناداعى جۇمىسسىز­دار سانى – 33 305 ادام, الماتىدا ­52 مىڭنان اسادى. پايىزعا شاق­قان­دا ەكى قالانىڭ الەۋەتى دەڭگەي­لەس. الايدا ەلدەگى ەڭ ءىرى ەكى قالا­نىڭ الەۋەتىنە قاراپ, تۇتاس حالىق­تىڭ ءومىر ساپاسى جاقساردى دەپ بايلام جاساي المايمىز.

اۋىلداعى جاعداي قالاي؟

مەگاپوليستەردى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلە­رىندەگى احۋالمەن سالىستىرۋ قيىن. قازىر اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلدار كەڭەيىپ, كوركەيىپ كەلەدى. ال شالعاي اۋىل­داردا ءالى دە جول, جارىق, جىلۋ, سۋ, ينتەر­نەت ماسەلەسى وزەكتى. قاراپايىم مۇقتاجدىقتاردىڭ ورنىن تولتىرا الماي جاتقان اۋىلعا كت, مرت سىندى قۇرالدار قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز. جوعارى تەحنولوگيالىق اپپاراتتاردى ساتىپ العان كۇن­نىڭ وزىندە ونى فەلدشەرلىك-اكۋ­شەر­لىك امبۋلاتوريانىڭ شاعىن عيمارا­تىنا سىيعىزۋ قيىن. شال­عايداعى وسىنداي شاعىن ۇيىم­داردىڭ جۇمىسىن كىم تەكسەرىپ, باقىلايدى؟ ونداعى ماماندار ساپالى كومپيۋتەرمەن قامتىل­عان با, قاراپايىم قۇرال-جابدىق­تارى تۇگەل مە؟ اۋىلعا دارىگەرلەر­دىڭ نەگە بارعىسى جوق, ولاردىڭ بى­لىك­تىلىگىن كىم تەكسەرىپ جاتىر؟ ءيا, قازىر اۋىلعا بەس جىلعا, ودان دا كوپ مەرزىمگە جۇمىس ىستەۋگە باراتىن تاپ­شى ماماندىقتاعى دارى­گەر­لەر­گە 8,5 ملن تەڭگە شاماسىندا بىر­جول­عى جاردەماقى قاراستى­رىل­­­­عان. ­ودان بولەك, جەرگىلىكتى اكىم­دىك­­­تەر­دىڭ دە قولداۋى بار. بىراق سالا­­دا ­30–40 جىل ەڭبەك ەتكەن مەد­بيكە­لەر­دىڭ جالاقىسى تومەن, قالا بەردى, دارىگەرلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ونى مەدبيكەلەردىڭ موينىنا ءىلدى. وسىنداي وزگەرىستەن سوڭ مەدبيكەلەردىڭ وكىلەتى, بەدەلى ارتقانىمەن, الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ كەتپەيدى.

الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تۋرالى ايتار بولساق, اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلداردىڭ وزىندە ءتاۋىر جۇمىس تاپپاي سەندەلگەن جاستار كوپ. ولار امالسىز قالاعا بارادى. ءسوز جوق, ەلوردا كوشى-قون ساياساتىندا ەڭ سۇرانىسقا يە قالالاردىڭ ءبىرى. وتانداستارىمىز وندا ءتاۋىر جۇمىس, جاقسى جالاقىنى كوزدەپ بارادى. وتباسىنا, بولاشاعىنا جايلى, قاۋىپسىز ءومىر ىزدەيدى.

استانا مەديتسيناسى كوش ىلگەرى

استانادا مەديتسينالىق كومەك وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا قول­جەتىمدى. قازىر وندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى ەل بويىنشا جوسپارلان­عان دەڭگەيدەن 3,5 جىلعا جوعارى. ناتيجە 2029 جىلعا بەلگىلەنگەن ماقساتتى كورسەتكىشتەن 2 جىلعا اسىپ وتىر. استانا قالالىق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى اينۇر تولەۋوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – مەديتسيناعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلگەننەن. ايتالىق, قازىر ەلوردادا تۋبەر­كۋلەزگە قارسى ءىس-شارالار ايتار­لىقتاي جاقسارعان. اۋرۋشاڭدىق 21,5%-عا, ءولىم-ءجىتىم 6,5%-عا ازايعان. ءينسۋلتتى ەمدەۋدە گوسپي­تالدىق ءولىم-ءجىتىم 8%-عا تومەن­دەگەن. اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىن ۇيدە ءبىر اي ىشىندە بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 32%-عا ازايعان. ونكولوگيالىق اۋرۋلار ەرتە انىق­تالىپ جاتىر. ناۋقاستاردىڭ شامامەن 34,6%-ى باستاپقى كەزەڭدە دياگنوستيكادان وتەدى.

سونداي-اق استانادا ميوكارد ينفاركتىسىن ەمدەۋدەگى كورسەت­كىشتەر ەداۋىر جاقسارعان. بارلىق پاتسيەنت 120 مينۋت ىشىندە تەرى ارقىلى كورونارلىق ارالاسۋ ورتا­لىعىنا جەتكىزىلەدى. بۇدان وزگە, جەدەل جاردەمنىڭ كەلۋ ۋاقىتى قىسقارعان. شاقىرۋلاردىڭ 98,1%-ىنا جەدەل توپ 40 مينۋتتان كە­شىكپەي جەتەدى. ا.تولەۋوۆا بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, قالادا نا­رەستەلەر اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم دەرەگىندە دە وڭ وزگەرىس بار. مىسالى, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ەكى ەسە تومەندەپ, 14-تەن 8 جاعدايعا دەيىن قىسقارىپتى.

مەگاپوليستە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جوعارى

«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى» اق-نىڭ رەداكتسياعا ۇسىنعان اقپاراتىنا زەر سالساق, پاندەميا جىلدارىنان كەيىن ەلى­مىزدە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىر­تىندەپ ءوسىپ كەلەدى. 2022 جىلى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ورتا ەسەپپەن 74,45 جاس بولسا, 2024 جىلى 75,44 جاس­تى قۇراعان. وڭىرلەر اراسىن­داعى ايىرماشىلىققا توقتال­ساق, ولاردى 2024 جىلعى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعىنىڭ دەڭگەيىنە قاتىس­تى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارى كىرەدى. بۇل قالالاردا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى رەس­پۋب­ليكالىق دەڭگەيدەن ءبىر­شاما جوعارى. الماتى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى جونىنەن كوش باستاپ تۇر – 78,78 جاس. استانادا – 78,52 جاس, شىمكەنتتە – 77,22 جاس. ەكىنشى توپقا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى وڭىرلەر كىرەدى. ولار – وڭتۇستىك وڭىرلەر, اباي, اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارى. بۇل وڭىرلەردە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تىعى – 75 جاس شاماسىندا. ءۇشىنشى توپ – ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تومەن وڭىرلەر. كوش سوڭىندا – ۇلىتاۋ (72,48), شىعىس قازاقستان (73,41), باتىس قازاقستان (74,17) وبلىستارى, سونداي-اق ورتالىق, سولتۇستىك وڭىرلەر. وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق وڭىرلىك زەرتتەۋلەر جانە ءومىر ساپاسى ورتا­لىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, دەموگراف شىنار تولەشوۆا ءتۇسىندىرىپ بەردى.

– ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ جو­عارى نەمەسە تومەن بولۋى حالىق­تىڭ جاس شاماسىنا قاتىستى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىنە دە بايلانىس­تى. 2023 جىلعى ستاتيستيكالىق دەرەك­تەرگە كوز سالساق (2024 جىلعى ستا­تيستيكالىق دەرەكتەر ءالى جا­رىق كورگەن جوق), سوڭعى توپتاعى وڭىر­لەردە ەڭبەك جاسىنداعى حالىق­تىڭ ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى جو­عارى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 45–49 جاس توبىن­داعى حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىمى 1000 ادامعا شاققاندا 5,25 دەڭگەيىندە بولسا, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 8,38, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 7,26. ءولىم-ءجىتىم سەبەپتەرىنىڭ ىشىندە سىرتقى سەبەپتەردەن (جازاتايىم وقيعالار, ۋلانۋ, جاراقاتتانۋ) قايتىس بولعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى (2023 جىلى 72,7%) ەڭ­بەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردا بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەيدى ش.تولەشوۆا.

دەموگراف ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تى­عى­نىڭ وڭىرارالىق ەرەكشەلىگىنە سول ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق, ەكو­لوگيالىق جاعدايى, مە­ديتسينانىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى, ەڭبەك جاسىنداعى ازاماتتار­دىڭ زياندى ءوندىرىس ورىندارىندا جۇ­مىس ىستەۋى, حالىقتىڭ ءومىر سالتى سياقتى ماڭىزدى فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن ايتتى. دەمەك, مەگاپو­ليستەردە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى­ن­ىڭ ­جو­عارى بولۋى قالانىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋ قارقى­نى­­نا بايلانىستى. ءىرى قالاعا وڭىر­لەر­دەن جاس­تار كوپتەپ تارتى­لا­­دى, وزگە وبلىستارمەن, اسىرەسە اۋىل­دىق جەرلەرمەن سالىستىرعان­دا مەديتسينا قولجەتىمدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى ادام جانىنا جايلى جەر تەك قالادا دەگەندى بىل­دىرمەيدى. اركىمنىڭ تۋعان, وسكەن ولكەسى – جۇماق مەكەنى. بىزدىكى تەك اۋىلداعى, اسىرەسە شالعاي ەلدى مە­كەندەگى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى وڭالسا, مەديتسينا قولجەتىمدى بولسا دەگەن تىلەك قانا.