تسيفرلىق كودەكستىڭ ماقساتى نە؟
جالپى وتىرىس جاڭا دەپۋتاتتىڭ انت بەرۋىمەن باستالدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنان ولجاس ەلتاي ۇلى نۇرالدينوۆ ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە تىركەلدى. ول بۇل مانداتتى پارتيا ىشىندەگى روتاتسيا ءتارتىبى بويىنشا دەپۋتات ەرجان بەيسەنباەۆتىڭ وكىلەتتىگىنىڭ توقتاتىلۋىنا بايلانىستى يەلەندى. انت بەرگەننەن كەيىن ولجاس نۇرالدينوۆ ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى.
سودان سوڭ ءماجىلىستىڭ ءتيىستى كوميتەتتەرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايلاۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ىلەسپە تۇزەتۋلەر, 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
بۇعان قوسا ءماجىلىس قاراۋىنا تسيفرلىق كودەكس جوباسى مەن ىلەسپە قۇجاتتاردىڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. قۇجاتتى دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ تانىستىردى. جاڭا كودەكس مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
– تسيفرلىق كودەكستىڭ جوباسى 10 تاراۋدان تۇرادى. بۇل قۇجات جوبالارى تسيفرلىق ورتاداعى قاتىناستاردى, ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق قاتىناستار وبەكتىلەرىنىڭ تۇرلەرى, تسيفرلىق ورتا سۋبەكتىلەرى, تسيفرلىق سايكەستەندىرۋ جانە باقىلاۋ, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ بويىنشا ماسەلەلەردى رەتتەۋگە, تسيفرلىق ورتادا جەكە ادامنىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇدان باسقا ىلەسپە زاڭ جوبالارىندا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ قاعيداتتارىن ايقىنداۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى تولىقتىرۋلار, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى زاڭنامالىق اكتىلەردە بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاماعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر, – دەدى ن.سابيليانوۆ.
دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋىمەن قازاقستان مەن ماروككو اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك, سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى ءۇش كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا ارنالعان زاڭ جوبالارى دا جۇمىسقا الىندى.
قازاقستان مەن ارمەنيا زاڭسىز كوشى-قونمەن بىرلەسە كۇرەسەدى
ءارى قاراي ءماجىلىس بىلتىر ساۋىردە ەرەۆان قالاسىندا جاسالعان قازاقستان مەن ارمەنيا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كوشى-قون سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. ول كوشى-قون سالاسىنداعى ەكى ەلدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋگە جانە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
قازاقستان تاراپىنان قۇزىرلى ورگاندار – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, ارمەنيا جاعىنان – پوليتسيا جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون جانە ازاماتتىق قىزمەتى بولادى.
كەلىسىم شەڭبەرىندە تاراپتار ستاتيستيكالىق, قۇقىقتىق جانە عىلىمي-ادىستەمەلىك اقپاراتپەن, تاراپتاردىڭ اۋماقتارىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى تۋرالى مالىمەتتەرمەن الماسۋعا, سونداي-اق تاراپتاردىڭ اۋماعىندا ازاماتتاردىڭ بولۋىنا قاتىستى قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن قاراستىرۋعا جانە ىنتىماقتاستىق ۇدەرىسىندە تۋىندايتىن ماسەلەلەر بويىنشا كومەك كورسەتۋگە كەلىستى. بۇل اقپارات ەلدەرگە قوس ازاماتتىقپەن كۇرەسۋ جانە زاڭسىز كوشى-قون ارنالارىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن قاجەت.
سونداي-اق ەكى ەل ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزالىق رەجىم جويىلادى. ياعني بۇدان بىلاي قازاقستان مەن ارمەنيا ازاماتتارى ەكى ەل اراسىندا ۆيزاسىز جۇرە الادى. دەگەنمەن ەلدە 30 كۇننەن اسا ۋاقىت بولعان جاعدايدا پوليتسيادا تىركەلۋ مىندەتى ەنگىزىلىپ وتىر. بۇعان دەيىن ولار 90 كۇن بويى تىركەۋسىز بولا الاتىن. بۇل وزگەرىس كوشى-قون باقىلاۋىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
قۇجات توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس 90 كۇننەن اسا ۋاقىتقا قالعىسى كەلەتىندەرگە ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات الۋ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرادى. جىل باسىنان بەرى ەلگە 12 مىڭعا جۋىق ارمەنيا ازاماتى كەلىپتى.
ايتپاقشى, قۇجات ەلگە كىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ تىزبەسىن جەڭىلدەتەدى. ارمەنيا ازاماتتارى قازاقستانعا سايكەستەندىرۋ كارتاسىمەن كىرە الادى, قازاقستان ازاماتتارى ارمەنياعا جەكە كۋالىكپەن بارا الادى. مينيستر بۇل تاجىريبە قازاقستان ازاماتتارى رەسەي مەن قىرعىزستانعا جەكە كۋالىكپەن كىرەتىن تارتىپكە ۇقساس. جاڭا شارا ۆيزاسىز ساپارلاردى جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, پاسپورت راسىمدەۋ شىعىنىن دا ازايتادى.
جيىندا قوس ازاماتتىق ماسەلەسى كوتەرىلدى. ويتكەنى 8 ايدا رەسپۋبليكا كولەمىندە وسىنداي 682 فاكت تىركەلگەن. بۇعان دەپۋتاتتار الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتات بولاتبەك ناجمەتدين ۇلى ەلىمىزدەگى كەيبىر ادامدار باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىن العانىن جاسىرىپ, قازاقستان ازاماتىنىڭ قۇقىعى مەن بارلىق جەڭىلدىكتەرىن ەمىن-ەركىن پايدالانىپ جۇرگەنىن ايتتى.
– قوس ازاماتتىعى بار ادامدار انىقتالعان جاعدايدا دا جاۋاپكەرشىلىك تەك ايىپپۇلمەن شەكتەلىپ جاتادى. مەن دەپۋتات رەتىندە مۇنداي دەرەكتەر بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا قاتىستى باستاما كوتەرمەكپىن. بۇل تۇرعىدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قولداي ما؟ – دەپ سۇرادى ول.
ءوز كەزەگىندە مينيستر بۇل ۇسىنىستى تالقىلاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ال دەپۋتات سامات مۇساباەۆ كوشى-قون تارتىبىنە قاتىستى ماسەلە كوتەردى.
– قازاقستان ازاماتتارى ۆيزاسىز رەجىمگە قاراماستان, گرۋزيا نەمەسە قحر سياقتى مەملەكەتتەرگە بارعان كەزدە مىندەتتى تۇردە قوناقۇيلەر مەن رەسمي تىركەلگەن ورىندارعا جايعاسۋى تالاپ ەتىلەدى نەمەسە كىرگىزۋگە نەگىزسىز باس تارتۋ مەن ولاردى كەرى قايتارۋ دا ورىن الىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن قىتاي ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى پاتەرلەرگە قونىستانىپ, كەيدە ەكى بولمەلى پاتەرگە ونداعان ادامنان جايعاساتىنى جونىندە دەرەكتەر بار. بۇل – قاۋىپسىزدىك پەن كوشى-قون تارتىبىنە قاتىستى تىكەلەي ماسەلە. ءىىم مەن ءسىم وسىنى قالاي قاداعالاپ وتىر؟ ءبىز ءتۋريزمدى دامىتۋىمىز كەرەك پە الدە باقىلاۋسىز كوشى-قونعا جول بەرەمىز بە؟ شىن مانىندە, ءبىز ەسىكتى ايقارا اشىپ قويعان جوقپىز با؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات س.مۇساباەۆ.
ەرجان سادەنوۆ مۇنداي فاكتىلەر بار ەكەنىن, بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەكەنىن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسە جۇمىستىق توپتا تالقىلايتىنىن جەتكىزدى.
قاۋىپسىزدىك پە, الدە تابىس كوزى مە؟
جالپى وتىرىستاعى نەگىزگى ماسەلەلەر قارالعان سوڭ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى مارحابات جايىمبەتوۆ كولىكتەردى تەحنيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتاردى تىزبەكتەدى.
– قازاقستاندا مىندەتتى تەحنيكالىق بايقاۋ جۇيەسى شىنايى كولىك قاۋىپسىزدىگىن ەمەس, بەلگىلى ءبىر مۇددەلى قۇرىلىمداردىڭ قارجىلىق تابىسىن قامتاماسىز ەتەتىن تەتىككە اينالعان. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى دە سونى دالەلدەيدى. بيىل تىركەلگەن 12 مىڭ جول اپاتىنىڭ تورتەۋى عانا, ال بىلتىرعى 31 مىڭ اپاتتىڭ نەبارى 17-ءسى كولىكتىڭ تەحنيكالىق اقاۋىنان بولعان. دەمەك جول-كولىك اپاتتارىنىڭ باستى سەبەبى جۇرگىزۋشىلەردىڭ ەرەجە بۇزۋى مەن جول ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە ەلىمىزدە 6,2 ملن كولىك بار, ونىڭ 4,9 ملن-ى جىل سايىن مىندەتتى تەحنيكالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە ءتيىس. وتكەن جىلى 3,5 ملن-ى بايقاۋدان وتسە, ال وسى جىلى العاشقى توقسانىندا 1,5 ملن كولىك تەكسەرىلگەن. ورتاشا باعاسى 5 مىڭ تەڭگەدەن ەسەپتەگەندە, سالاداعى وپەراتورلاردىڭ ءبىر جىلدىق تابىسى 17 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. تەكسەرىس جۇيەسىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارى دا از ەمەس. مىسالى, 2024 جىلى 283 زاڭبۇزۋشىلىق دەرەگى انىقتالىپ, 8 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. بيىل العاشقى توقساندا تاعى 105 حاتتاما تولتىرىلىپ, 2,6 ملن تەڭگە وندىرىلگەن. مىناۋ جايتتار جۇيەدەگى زاڭبۇزۋشىلىقتار مەن اشىقتىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن دالەلدەيدى. حالىق جۇيەنىڭ شىنايى قاۋىپسىزدىك كەپىلى ەمەس, ءمور باسىلعان قاعازعا تولەنەتىن اقىعا اينالعانىن اشىق ايتىپ جاتىر. اسىرەسە اۋىلدىڭ شالعاي تۇرعىندارى بايقاۋ ورتالىقتارىنىڭ ازدىعىنان جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇرىپ, ءبىر كۇنىن تەكسەرۋگە ارنايدى, – دەيدى م.جايىمبەتوۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى تەمىر قىرىقباەۆ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ شەكارالىق اۋداندارىنداعى ينفراقۇرىلىم جانە اۋىزسۋ تاپشىلىعى ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى.
– بۇرىنعى «سارىاعاش» جانە «ارمان» شيپاجايلارىنا ارنالىپ 1984 جىلى سالىنعان كارىز جۇيەسى بۇگىندە 60 شيپاجاي مەن 1 000-نان اسا تۇرعىن ۇيگە قىزمەت كورسەتىپ وتىر, بىراق تولىقتاي جارامسىز كۇيگە تۇسكەن. وتكەن جىلى قاڭتاردا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعان. جوبانىڭ قۇنى – 1,95 ملرد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە 191,6 ملن تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن. الايدا جوبانى تولىق اياقتاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا 1,3 ملرد تەڭگە قاجەت, – دەدى دەپۋتات.
ت.قىرىقباەۆ بۇل ماسەلەنىڭ ەكولوگيالىق قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعانىن, اتاپ ايتقاندا كارىز سۋلارىنىڭ كەلەس وزەنىنە اعۋ قاۋپى بار ەكەنىن جەتكىزدى. دەرەككە سۇيەنسەك, بۇل وزەننىڭ سۋىن 600 مىڭنان اسا ادام پايدالانىپ وتىر.
سونداي-اق دەپۋتاتتار الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىن تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قاراستىرىلعان جەڭىلدىكتەردى مونەتيزاتسيالاۋ, ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى تۋرالى بىرقاتار ساۋال جولدادى.
