جەتىسۋلىق مايدانگەر رەسەي استاناسىنداعى شەرۋگە ءتورتىنشى مارتە بارىپ وتىر

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كىرگەندە «وتان ءۇشىن» دەپ وت كەشىپ, تەك العا ۇمتىلۋدى عانا ويلاعان ازاماتتار سوعىستان كەيىن جەڭىس پارادىنا قاتىسىپ, جۇرەكتەرىنە تۇسكەن جارانى ايىقتىرىپ, قاس دۇشپانىن جەڭگەندىكتەرىنە كوڭىلدەرىن سەندىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ءمانى بار مارتەبە ەكەنىن ەكشەمەگەنى دە اقيقات. بىراق, بۇل باقىت ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعانى دا راس. دەسەك تە, ماڭدايلارى جار­قىراپ, مەرەيلەرىن تاسىتۋ باقىتى بۇيىرعان مايدانگەرلەردىڭ ءبىرى جەتىسۋلىق فەدور فەدوتوۆ ماسكەۋدەگى العاشقى جەڭىس پارادىنا قاتىسقان جاۋىنگەردىڭ ءبىرى ەدى. ەندى, مىنە, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىل­دىعىنا ارنالىپ ماسكەۋدە وتەتىن پارادقا 93 جاسىندا ءتورتىنشى رەت بارىپ وتىر. 1922 جىلى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسى, پولتاۆا اۋدانى, بار­ۆەنوۆو سەلوسىندا دۇنيەگە كەلگەن فەدور ماركيانوۆيچ جەتى سىنىپتىق بىلىمنەن سوڭ, وتباسى كوشىپ, اۋلەتى قونىس اۋدارعان تومسك قالاسىنداعى كۋليناريا تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسكەن-ءتىن. 19 جاسقا تولعاندا سوعىس باس­تالىپ, جاس جىگىت ومبى قالا­سىنداعى كىشى كومانديرلىك قۇرامدى دايىندايتىن مەكتەپكە جىبەرىلەدى. ال 1942 جىلى قازان ايىندا 78-ءشى سىبىرلىك ديۆيزيا جاساقتالعاندا, سەرجانت شەنىندە بارلاۋ ۆزۆودى كومانديرى رەتىندە ماسكەۋ تۇبىنە جىبەرىلگەن. مىنە, وسى جەردە العاش رەت سۇراپىل سوعىسقا كىرەدى. «بىردە بىزگە العى شەپكە بارلاۋ جاساۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلدى. سونىمەن, ون ءبىر ادامدىق توپپەن اسا قاۋىپتى جەرگە اتتاندىق. سول جولى نەمىستەردىڭ قاراۋىلدا تۇرعان قوس سولداتىن ءولتىرىپ, جاۋ اسكەرىنىڭ قالاي ورنالاسقانى تۋرالى مالىمەتكە قوسا «ءتىل» اكەلدىك. ونىمىز فاشيستەردىڭ ازىرلەنىپ جاتقان شابۋىلى مەن ورنالاسقان تەحنيكاسى جونىندە كوپ نارسە بىلەدى ەكەن. الايدا, سول جولى ءبىز ءبىر جاۋىنگەرىمىزدەن ­ايىرىلىپ, ءوزىم اياعىمنان جاراقات الدىم, ءارى العاش رەت «ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لىمەن ناگرادتالدىم», – دەيدى فەدور ماركيانوۆيچ ءوزى باسقار­عان بارلاۋ ۆزۆودىمەن تالاي اۋىر تاپسىرمالاردى ورىنداۋدا تابان­دىلىق تانىتىپ, بۇلجىماس اسكە­ري بۇيرىقتاردىڭ ۇدەسىنەن سان مارتە شىققانى جونىندە مار­قايا وتىرىپ اڭگىمە ايتقان كەزىندە. جاراقاتى جازىلعان سوڭ فەدور فەدوتوۆ 125-ءشى جەكە موتوپانتوندى باتالونعا ءجى­بەرىلىپ, سوعىس اياقتالعانشا سول اسكەري قۇرامدا قىزمەت ەتەدى. ساز-بالشىقتى تارتپا جەرلەرگە وتكەل جاساپ, وزەن ۇستىنە قالقىمالى كوپىر سالادى. وزەن-كولگە اپاراتىن جولدىڭ ەنى مەن ۇزىندىعى, تەرەڭدىگى, جاعالاۋىنىڭ توپىراق قۇرامى ءتارىزدى مالىمەتتەر جي­ناعان. سونىمەن قاتار, باتىر جاۋىنگەردىڭ جورىق جولدارى كۋرسك يىنىندە, بەلورۋسسيادا, پريبالتيكادا جالعاسىپ, كەڭەس اسكەرىنىڭ باتىس دۆينا, نەمان, دنەپر, ەلبا, ودەر, پرۋت ءتارىزدى وزەندەردەن وتۋىنە كوپ كومەگىن تيگىزگەن. 1945 جىلى 2 مامىردا 1-ءشى بەلورۋس مايدانى قۇرامىنداعى 125-ءشى جەكە موتوپانتوندى با­تالوندى پراگا قالاسىنا ءجى­بەرگەن. ءسويتىپ, پراگانى قورشاپ تۇرعان كەڭەس اسكەرى قۇرامىندا 9 مامىرعا قاراعان ءتۇنى ۆياتۆا وزەنىنە 60 توننالىق موتوپانتوندى كوپىر ورناتادى. تاڭ الدىندا سول كوپىردەن وتكەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرى اتالعان قالاعا لاپ قويىپ, 9 مامىردا وق بوراپ, وتقا ورانعان پراگانى فاشيستەردەن ازات ەتەدى. سول قالادا جەڭىس تۋرالى حاباردى ەستىگەن. ال 10 مامىردا روتا كومانديرى شاقىرىپ, درەزدەن قالاسىنداعى ارميا شتا­بىنا بارۋعا تاپسىرما بەرەدى. شتابتا 6 جاۋىنگەرمەن بىرگە ماسكەۋگە بارۋعا بۇيرىق الادى. «قولىما قۇجاتتار سا­لى­ن­عان پاكەتتى ۇستاتتى. سودان تەمىرجولعا دەيىن ماشينامەن, سوسىن پويىزعا ءمىنىپ, ءماس­كەۋگە جەتتىك. قالا كومەندانتى ءبىزدىڭ پاكەتىمىزدى اشىپ, اسكەري بيلەتىمىزدى تەكسەردى. كولىك كەلگەنشە دەمالدىرىپ, زاگورسك قالاسىنداعى جوعارى اسكەري ينجەنەرلىك ۋچيليششەگە وقۋعا جىبەردى. ءسويتىپ, ىرىكتەلىپ الىنعان ماسكەۋدەگى پارادقا قاتىسۋشىلار قاتارىنا قوسىلىپ, 1945 جىلى 24 ماۋسىمدا قىزىل الاڭداعى تاريحي جەڭىس پارادىنا قاتىستىم», – دەيدى مايدانگەر. 1946 جىلى فەدور فەدوتوۆتى اسكەر قاتارىنان بوساتادى. ويتكەنى, سوعىستان العان جارا­قاتى قايتا اشىلىپ كەتكەن. ودان ءارى تاعى دا گوسپيتال... تۋعان جەرىندە دە ەكى جىل بويى ەسكى جاراقاتىنىڭ اۋىرۋى باسىلماعان. كوپ ۇزاماي ەمدەلۋ جولداماسىمەن قازاقستانعا – «تۇركسىب» ساناتوريىنە كەلەدى. وسىلايشا مايدانگەر اۋرۋىنا ەم بولىپ, وزىنە قاتتى ۇناعان قازاق جەرىندە قالىپ قويادى. الماتىدا ساۋدا سالاسى مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ جۇيەسىندە بىرەر جىل جۇمىس ىستەگەن سوڭ قاسكەلەڭگە اۋىسىپتى. ومىرلىك قوساعى بۇگىندە باقيلىق بولعان ۆەرا اندرەەۆنا ەكەۋى ليۋدميلا, تاتيانا, گالينا, زينايدا ەسىمدى قىزدارىن ءوسىرىپ تاربيەلەدى. فەدور ماركيانوۆيچ ۇلى جەڭىستىڭ 40, 50 جىلدىق­تا­رىنداعى ماسكەۋدەگى پارادقا دا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسقان. ەندى تاعى دا جولى ءتۇسىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنالعان سالتاناتقا قاتىسۋشى قازاقستاندىق 6 مايدانگەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. «بۇل – مەن ءۇشىن تاعدىرىمنىڭ ۇلكەن سىيى, ەل-جۇرتتىڭ ۇلكەن قۇرمەتى. كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سۇراپىل سوعىستان امان ورالىپ, وسىنداي قۇرمەتكە يە بولعانىمدى باقىت سانايمىن. ەندى ماسكەۋگە قازاقستاننىڭ قاسيەتتى قاراساي اۋدانى جۇرتىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزەمىن!» – دەيدى. ءى, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ, «ماسكەۋدى قورع­ا­عا­نى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «بەلورۋسسيانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» جانە ت.ب. مەدالداردىڭ يەگەرى فەدور فەدوتوۆ قۋانىشىن جاسىرا الماي. ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادىنا باراتىن فەدور ماركيانوۆيچ فەدوتوۆقا جەكە دارىگەرى ىلەسىپ جۇرەدى. بۇل دا قارت مايدانگەرگە بيلىك تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان ءىلتيپات پەن قۇرمەت بولسا كەرەك.   نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.