بۇگىنگى كونستيتۋتسيا ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ, سونداي-اق وزگە دە ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى كونۆەنتسيالاردىڭ ەرەجەلەرىنە تولىق ساي كەلەدى. ياعني وتىز جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق جۇيەسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرىلىپ, نەگىزگى باعىتتارى جاڭارتىلدى, جەكە ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى.
كونستيتۋتسيانىڭ تەرەڭ قۇقىقتىق ءمانى مەن قوعام قۇرىلىمىنداعى زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق وزگەرىستەردى ءبىرىزدى جۇزەگە اسىرۋ قابىلەتى, مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتۋداعى ءرولى مەن مەملەكەت پەن قوعامدى جان-جاقتى جاڭارتۋداعى شەكسىز الەۋەتى جىل وتكەن سايىن ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ كەلەدى.
2022 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما ءجۇرىپ, ادىلەتتى, قۋاتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنا بەتبۇرىس جاسادىق. ياعني 2022 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ تاڭداۋىن جاساپ, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى قولدادى. بۇل قادام بۇكىل حالىقتىڭ داۋىس بەرۋىمەن ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋ ءداستۇرىن دە قالىپتاستىرىپ, جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋى ەلدىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, قوعامدى ودان ءارى جاڭعىرتۋعا جانە مەملەكەتتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق بەرىكتىگىن نىعايتۋعا نەگىز قالاپ, زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتىپ, جالپىعا ورتاق ءتارتىپتى ساقتاۋعا داڭعىل جول سالدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى باستى ۇيلەستىرۋشى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى. جاڭا رەفورمانىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى مەن ساياسي-قۇقىقتىق قۇندىلىعىن بۇقارا دا تەرەڭ ءتۇسىندى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە زاڭنىڭ 33 بابىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, اتا زاڭ ءماتىنىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل كونستيتۋتسيا مازمۇنىنىڭ جۇيەلى جاڭارتىلعانىن ايعاقتايدى.
رەفورما بارىسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق ۇلگىسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت ءرولىن كۇشەيتۋ, حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ سەكىلدى باستامالار جۇزەگە اسىرىلىپ, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسى «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنا سايكەس جاڭارتىلدى.
رەفورما اتا زاڭعا قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاۋدىڭ تۇراقتى ينستيتۋتتارىن ەنگىزىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىكتەر بەرۋ جۇيەسىن اناعۇرلىم نىعايتا ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى. قازىر ەل ازاماتتارى ءوز كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنە الادى. بۇگىنگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق سوتقا وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى قاراپايىم ازاماتتاردان ءتۇسۋى بۇل ينستيتۋتتىڭ حالىق ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن بىلدىرەدى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى دا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە. ول اتا زاڭعا سايكەس ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋدە جاردەمدەسۋگە مىندەتتەلگەن.
سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا ءولىم جازاسى تۇبەگەيلى جويىلىپ, قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام جاسالدى. وسىلاي كونستيتۋتسيا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن ءسوزسىز ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتتى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىنىڭ دامۋىنا دا جاڭا سەرپىن بەرىپ وتىر. پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ قۇزىرەتى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلىپ, باس پروكۋرورعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇرىن پروكۋراتۋرا زاڭدارداعى كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن جەكەلەگەن نورمالاردى انىقتاعانىمەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە تىكەلەي جۇگىنە المايتىن. ەندى باس پروكۋرور مۇنداي اكتىلەردى كونستيتۋتسيالىق سوتتان داۋلاۋعا تولىق قۇقىلى. بۇدان باسقا, باس پروكۋرور كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنا كونستيتۋتسيا نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ جانە حالىقارالىق شارتتاردى ولار راتيفيكاتسيالاعانعا دەيىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جىبەرە الادى.
قازىردىڭ وزىندە كونستيتۋتسيالىق سوت اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدەگى سوت پەن پروكۋراتۋرانىڭ, سونداي-اق قىلمىستىق پروتسەستە پروكۋراتۋرا مەن تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىن اجىراتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتىنىشتەرىمىزدى قارادى.
باس پروكۋراتۋرا كونستيتۋتسيالىق سوتقا سۋديالاردىڭ سۇراۋلارى بويىنشا ءارتۇرلى ماتەريالداردى, ونىڭ ىشىندە تالدامالىق سيپاتتاعى قۇجاتتاردى, كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قورىتىندىلاردى, قاداعالاۋ تەكسەرۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن, ستاتيستيكالىق جانە باسقا دا دەرەكتەردى جولدايدى.
پروكۋرورلار سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنا بەلسەندى قاتىسادى. وسى ماقساتتا ءبىز 35 مىڭنان اسا قىلمىستىق ءىستى, 13 مىڭنان اسا ازاماتتىق ءىستى جانە 45 مىڭعا جۋىق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ءىسىن زەردەلەپ, ءتيىستى شارالار قابىلدادىق.
مىسالى, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا زەينەتاقى تولەۋدى توقتاتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ورىنداۋ ءۇشىن پروكۋرورلار سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋعا جانە ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە قول جەتكىزدى.
كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىندا پروكۋراتۋرانىڭ مەملەكەت اتىنان ەل اۋماعىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, سوتتا مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە مەملەكەت اتىنان قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇرگىزۋ فۋنكتسيالارى كورسەتىلگەن. بۇل قاعيدالار پروكۋراتۋراعا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە بەلسەندى ءرول جۇكتەيدى.
پروكۋراتۋرا كونستيتۋتسيامەن جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ءتۇرلى سالاسى – قىلمىستىق, ازاماتتىق-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتاردا, اسىرەسە ەڭبەك, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ سالاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. جىل سايىن پروكۋرورلاردىڭ جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان ازاماتتىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, قالپىنا كەلتىرىلەدى.
مىسالى, بيىل پروكۋرورلاردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن شامامەن 2 ملرد تەڭگە مولشەرىندە جالاقى بويىنشا قارىزدار ءوندىرىلدى, 2 مىڭعا جۋىق بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋ قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلدى, ولاردىڭ 675-ءى پاتەر الدى, 4,5 مىڭنان اسا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالانىڭ قۇقىعى قورعالدى. پروكۋرورلاردىڭ زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى ءباسپاسوز بەتتەرىندە تۇراقتى تۇردە جاريالانىپ كەلەدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن قورعاۋ. بۇل باعىتتا دا جۇمىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن, 2025 جىلى پروكۋرورلار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2 مىڭعا جۋىق زاڭسىز باقىلاۋ ءىس-شارالارىن توقتاتىپ, 285 شەكتەۋ شاراسىنىڭ كۇشىن جويدى, 800-گە جۋىق لاۋازىمدى ادام جاۋاپقا تارتىلدى. سونداي-اق پروكۋراتۋرا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەپ, ينۆەستورلارعا قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتتى. جىل باسىنان بەرى مىڭعا جۋىق ينۆەستور وسىنداي كومەككە يە بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا پروكۋرورلار قىلمىستىق پروتسەستە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. 2021 جىلى ەنگىزىلگەن ءۇش بۋىندى مودەل قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلعان ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرى – زاڭ مەن سوت الدىندا بارشانىڭ تەڭدىگى, ءادىل سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىك, ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ, جەكە بوستاندىق پەن دەربەستىكتىڭ كەپىلدىگى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى جانە باسقا دا قۇقىقتارىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى كەزەڭ ىشىندە پروكۋرورلار 1,8 ملن-نان اسا پروتسەستىك شەشىمدى زەردەلەپ, 130 مىڭنان اسا زاڭسىز قاۋلىنىڭ كۇشىن جويدى, 13 مىڭ ادامدى نەگىزسىز قۋدالاۋ توقتاتىلدى.
ءۇش بۋىندى مودەل شەڭبەرىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا زاڭسىز تارتىلۋىنا جول بەرمەۋ, قىسىمدى ازايتۋ جانە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى قىلمىستىق ساياساتتى قايتا قاراۋ باعىتىندا جۇيەلى شارالار جۇرگىزىپ كەلەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى مامىردا بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا باس پروكۋراتۋراعا كاسىپكەرلىكتى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋدان قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بۇل تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باس پروكۋروردىڭ 2022 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى نۇسقاۋىمەن ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا ىستەردى تىركەۋگە شەكتەۋلەر بەكىتىلدى. بۇدان باسقا, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2024 جىلعى 5 شىلدەدەگى زاڭمەن جەكەلەگەن ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار قىلمىستىق سيپاتتان ارىلدى, سونداي-اق وسىنداي بىرقاتار قىلمىسقا قاتىستى جازالار جەڭىلدەتىلدى. 2025 جىلعى 16 شىلدەدەگى زاڭمەن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ كەزەڭىندە بيزنەستى قورعاۋ تالاپتارى قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭناماعا ەنگىزىلدى. وسى زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيزنەسكە قاتىستى قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى بىرنەشە ەسە قىسقاردى (2021 جىلى – 1 553, 2024 جىلى – 406). بيىل بۇل ءۇردىس (وسى جىلدىڭ
7 ايىندا – 145) جالعاسادى.
جالپى, پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋداعى باعىتى ەلدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋدى كوزدەيدى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان كونستيتۋتسيانىڭ رۋحى مەن مۇراتتارىن ايعاقتايتىن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋ پروكۋراتۋرانىڭ دا باستى مىندەتى دەپ بىلەمىز. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن قارقىندى وزگەرىستەر بولىپ جاتقان كەزەڭدە زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى ەلىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا جول سالىپ, يدەولوگيامىزدىڭ تۇعىرى بولۋعا ءتيىس. بۇل ماقساتقا جەتۋىمىزگە مەملەكەتتىك سەكتور وكىلدەرى, قوعامدىق ۇيىمدار مەن بەلسەندى ازاماتتار اتسالىسىپ, قوعام ءۇشىن باعىت-باعدار بەرىپ, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنا سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ قالىپتاسۋىنا كومەكتەسۋگە ءتيىس. ءبىز سوندا عانا قوعام ساناسىندا كونستيتۋتسيا نورمالاردىڭ ومىرلىك قاجەتتىلىگىن سەزىندىرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى مەن قۇندىلىعىن ازاماتتاردىڭ نەعۇرلىم ايقىن تۇسىنۋىنە قول جەتكىزەمىز. بۇل قادام ەلدەگى زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتىڭ نىعايۋىنا دا ىقپال ەتەدى. ياعني وسىلاي ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ, ءادىل سوت تورەلىگى, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە جانە قوعامنىڭ كەمەل قۇقىقتىق ساناسىنا نەگىزدەلگەن كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەتى ناتيجەسىندە ادام جانە ادامنىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق ەكوجۇيە قالىپتاسادى.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەل اۋماعىنداعى زاڭدىلىقتى ساقتاۋ, كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋى – ەلىمىزدەگى ءار ازاماتتىڭ پارىزى. وسى قاسيەتتى پارىزدى وتەۋ ارقىلى ءبىز ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ار-وجدانى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە قول جەتكىزەمىز. ازاماتتارىنىڭ بوستاندىقتارى مەن ار-وجدانى قورعالاتىن قوعامدا كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار قوعام قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ وزەگىنە اينالادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقىعى قورعالاتىن, مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن بارشا جۇرت سەزىنەتىن قۋاتتى ءارى وركەنيەتتى مەملەكەتتى قۇرۋعا بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ جاتىر. بۇل ورايدا قالىپتاسقان كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتى قورعاۋ جانە پرەزيدەنت ايقىنداعان ستراتەگيالىق باعىتتاردى ىلگەرى جىلجىتۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز.
بەرىك اسىلوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى
