قازاق بالالارى ءۇشىن فرانتسيادا وقۋ ءتيىمدى

قازاق بالاسىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا ءجۇرىپ, اسا ماڭىزدى قىزمەتتەر اتقاراتىنى قازىر تاڭسىق ەمەس بولعانىمەن, ەۋرووداقتىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرو­كوميسسيادا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ساراپ­شى بولىپ, ەلدەن تىسقارى جەردە جۇمىس ىستەيتىن قازاق ءتىپتى دە كوپ ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ەرعالي دوسماعامبەت. ءبىز ونىمەن شەتەلدىك ساپارلاردىڭ بىرىندە كەزدەيسوق ۇشىراسىپ, سىر تارتقان ەدىك. – ەرەكە, مۇحيتتا جۇزگەن كەمە سەكىلدى ۇلكەن ايدىندا جۇرگەن مامان ەكەنسىز, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز... ونىڭ الدىن الۋعا الەمدىك اقىل-ويدىڭ ورەسى نەگە جەتپەي جاتىر وسى؟ – ەكونوميكالىق داعدارىستار نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تابي­عاتىنا ءتان قۇبىلىس, سوندىقتان وعان ۇركە قاراۋدىڭ قاجەتى جوق. داعدارىس بولسا, ونىڭ ارتى دامۋعا ۇلاسادى. ارينە, ونىڭ دا وزىندىك تۇرلەرى مەن سەبەپتەرى كوپ, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق داعدارىستى ءبىز العاش رەت 90-شى جىلداردىڭ ايا­عىن­دا باستان كەشىرگەن ەدىك. مۇنى اقشانىڭ اقشا تابۋ قابىلەتى ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنەن اسىپ كەتكەندىگىنىڭ سالدارى دەپ ايتۋعا بولادى. قاراپايىم سوزدەرمەن تۇسىندىرەر بولساق, بانكتەر اقشالارىن ۇستەمە اقشا تابۋ ءۇشىن نەسيە تۇرىندە شەك­تەن تىس تاراتقان. بىراق ول اقشا ەكونوميكاداعى ءتۇرلى سەبەپ­تەردىڭ سالدارىنان ءوز ۋاقىتىندا ۇستەمە­مەن شىعا الماي, مالتىعىپ قالدى. بانكروت بولعان نەسيە الۋشىلار­دىڭ كەسىرىنەن جالپى “قاراجات ەپي­دەمياسى” ء(fىnancىal ءcontagىon) تۋىن­داپ, ول بارلىق سالاعا جايى­لادى. بانكتەردىڭ ءوزى دە كوبەيىپ كەتكەن بانكروت كليەنتتەردىڭ كەسى­رىنەن اقىرى قارجىلىق داع­دارىسقا ۇشىرادى. 90-شى جىلداردىڭ ايا­عىن­دا وسىنداي داعدارىس وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە بولعاندا ءبىز دە وعان ۇشىراستىق. سول ەپيدەميا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا دا تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ەلىمىزگە ۆاليۋتا ەنگىزەتىن ەڭ نەگىزگى كوز – مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 8-9 دوللارعا دەيىن قۇلدىراپ كەتتى. كورشىمىز رەسەي ەكونوميكاسىنا دا بۇل قاتتى تيگەنىن بىلەسىزدەر. سول جىلدارى ونىڭ ەكونوميكاسىندا دا ۇلكەن داعدارىس بولدى. جالپى, ەكسپورتتىڭ ستاتيالارى ۆاليۋتا اكەلەتىن كوز رەتىندە تەك رەسۋرستار باعاسىنا تاۋەلدى بولعاندا قارجى ەپيدەمياسىنان قۇتىلا المايدى. ونىڭ ۇستىنە جاھاندانۋ جاعدايىن­دا ەكونوميكالار دا ءبىر-بىرىمەن تى­عىز بايلانىسقان عوي. سوندىقتان, ەپيدەميادان امان قالۋ وڭاي ەمەس. ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا بايلانىستى ايتاتىن بولسام, قازىر اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالدار (ونى قىسقا سوزبەن “اكت” دەپ تە اتايدى, ول – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا­لىق تەحنولوگيا دەگەن ءسوز) وتە جاق­سى دامىعان. داعدارىستىڭ الدىن الۋعا اسەر ەتەتىن قۇرال رەتىندە وسىلاردى پايدالانۋدى قازىر الەم­دىك ەكسپەرتتەر قاتتى قولعا الۋدا. ونىڭ ەكونوميكانىڭ قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە يننوۆاتسيالىق دامۋعا قوساتىن ءرولى ۇلكەن. مىنە, قازىر الەمدىك ماماندار وسى توڭىرەكتە قاتتى ويلانۋدا, مەن دە سوعان ماماندانۋدامىن. – قازىرگى قازاقستان ەكونوميكا­سىنىڭ دامۋ باعىتىن مامان رەتىندە قالاي باعالايسىز؟ – مەنىڭ ويىمشا, ەكونومي­كا­لىق دامۋ باعدارلاماسى جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ساراپتامالىق ورتادا بارىن­شا تالقىلانىپ بولعان سوڭ عانا بەكىتىلگەنى دۇرىس. قازىرگى تاڭداعى قازاقستاندا ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ باعىتىندا جاسالىپ جات­قان ۇمتىلىستار وتە دۇرىس. ەكو­نوميكانىڭ دامۋى تەك شيكىزاتقا بايلانىپ قالماۋ كەرەك. ونداي ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن “رەسۋرستىق ەكونوميكا” دەپ اتايدى. ال رەسۋرس­تى ەكونوميكالى قازاقستاندا بەل­سەندى قىزمەت ەتەتىن حالىقتىڭ تەك 2,5 پايىزى عانا وسى سەكتوردا جۇمىس ىستەيدى. قالعان 90 پايىزى­نىڭ رەسۋرسقا قاتىسى جوق. ولارعا قىزمەت كورسەتەتىن سەكتورلاردىڭ ءونىمى ەكسپورتقا شىعا المايتىنى بەلگىلى. بىزدە سوڭعى كەزدە وسى ىشكى سەكتور قاتتى دامىدى. سونىڭ ءىشىن­دە قۇرىلىس, ونى قارجىلان­دىرا­تىن بانك ينستيتۋتتارى, قارجى­لاندىرۋ, نەسيە بەرۋ تابيعي قالى­بىنان تىس قاتتى شىرقادى. نەگىزى, وسىنىڭ ارتى قايدا سوعاتىنى ەكونوميستەرگە الدىن الا ءمالىم ەدى. قازاقستان سوڭعى جىلدارى شيكى­زات باعاسىنا تاۋەلدىلىكتى كەمىتۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. ول ءۇشىن ەكونو­ميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, رەسۋرس­تىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋ قولعا الىنۋدا. مۇناي باعاسى قازىر 65-70 دوللار بولىپ تۇر. جورامالعا قارا­ساق بۇل باعا ءالى دە كوتەرىلەدى. وسى­عان بايلانىستى ءبىزدىڭ ءىجو قازىر شىعىس ەۋروپا ەلدەرى دەڭ­گەيىنە جەتىپ قالدى. ال شىن ءمانىن­دە ءبىزدىڭ ەكونوميكا ولاردان كوپ تومەن. ءويت­كەنى, ولار بىزگە قاراعان­دا رەسۋرس­تىق ەكونوميكا ەمەس. مىسال­عا, چەح مەم­لەكەتىنىڭ ەكونو­ميكاسىن الاتىن بول­ساق, ولاردا كوپتەگەن ءونىم كوز­دەرى بار, سولاردى ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى ولار ەكونوميكاسىن وڭالتا الادى. جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرا الادى. – دەگەنمەن, ءبىز سەكىلدى رەسۋرس­تىق ەكونوميكاسى بار كەيبىر اراب ەلدەرى, اتاپ ايتقاندا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت سياقتى ەلدەر قاتتى دامىپ وتىر عوي... – ولاردا دا سەرۆيستىك ەكونو­ميكا وتە قاتتى دامىعان. دەگەنمەن, ءار ەكونوميكانىڭ دامۋىندا سول ەلدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, تەحنولوگيالىق جاعىنان دامىعان ەلدەرگە گەوگرافيالىق جاعىنان جاقىندىلىعى, تەڭىزگە شىعا الۋى, ادامي رەسۋرستارىنىڭ قابىلەتتىلىگى جانە تاعى دا باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى. – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن جەدەلىرەك, تيىمدىرەك ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن قانداي شارالار كەرەك دەپ ويلايسىز؟ – عىلىمعا ۇلكەن كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بىزدە بۇل سالا اقساپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. قازىر عىلىممەن اينالىسىپ جاتقاندار ەندى ءبىر 5-10 جىلدان كەيىن زەينەت دەمالىسىنا كەتەتىن ادامدار. ورتا بۋىن داع­دارىس كەزىندە عىلىمنان قول ءۇزىپ, كۇنكورىستىڭ قامىمەن بازارعا شى­عىپ كەتتى. سوندىقتان عىلىم سالا­سىندا وسى جەردە ۇلكەن اقتاڭداق بو­لا­يىن دەپ تۇر. سونىڭ ورنىن جاس­تارمەن جەدەل تولتىرۋ ءۇشىن عى­لىمعا قاراجات كوبىرەك ءبولىنىپ, تا­لانتتى جاستاردى وسى سالاعا تارتۋ كەرەك. ال عىلىمسىز جوعارى تەحنو­لو­گيانى يگەرۋ, ال ونسىز ەكو­نومي­كا­نى ءارتاراپتاندىرۋ ءمۇم­كىن ەمەس. ءبىز ازىرشە وزدىگىمىز­دەن جو­عارى تەحنولوگيالار جاساي الماي­مىز, تەك دايىندى ساتىپ الىپ, مەڭگەرۋىمىز كەرەك. ولار نەگىزىنەن اقش, جاپو­نيا جانە ەۋرووداق ەلدەرىندە. ولار­دى جۇمىسقا قوسا الاتىن ماماندار ماسەلەسى ەندىگى جەردەگى ەڭ ۇلكەن پروبلەما. جاس­تار­دى سول ەلدەرگە جىبەرىپ, وقىتىپ الۋدىڭ ماڭىزى وسىندا. پرەزي­دەنت­تىڭ باستاماسىمەن قولعا الىن­عان “بولاشاق” باعدار­لاماسىنىڭ ءمانى وتە زور. جالپى, قازاق جاس­تارىنىڭ بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسى ۇلكەن, وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن رەسۋرس. ال مۇنداي ەلدىڭ بولاشاعى زور بولا­تىنى ءسوزسىز. – قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدا قىتاي فاكتورى­نىڭ ءرولى قانداي دەپ ويلايسىز؟ – قىتاي فاكتورى قازاقستان ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى دەسەم ارتىق ەمەس. جالپى, قىتاي ەكونوميكاسى يمميتاتسيالى ەكونو­مي­كا. بۇل ءسوز كوشىرىپ الۋ دەگەنگە سايادى. ماسەلەن, ءبىر ەلدە جاقسى اپپارات, نەمەسە سۇرانىسقا يە ءونىم, ءتىپتى جوعارى تەحنولوگيا شىقسا, قىتاي ونى ساتىپ الىپ, ءدال سونداي قىلىپ كوشىرمەسىن كوپتەپ شىعارا قويادى. بۇعان ونىڭ مۇمكىنشىلىگى مولىنان جەتەدى جانە قىتايلىقتار­دىڭ ءونىمى وتە ارزان بولادى. ويتكەنى, وزىندىك قۇنى ءتو­مەن, سونىڭ ىشىندە ەڭبەكاقى تومەن. سوندىقتان ول باسەكەلەس­­تىكتە وريگينالدىڭ ءوزىن جەڭىپ شىعادى. جالپى, قىتايمەن قاندايدا ءبىر سۇرانىسقا يە ءونىم­مەن, اسىرەسە كۇن­دەلىكتى قاجەتتى ۋاق-تۇيەك ونىمدەرى­مەن باسەكەلەسۋ مۇمكىن ەمەس, ولار وزدەرىنىڭ ارزان باعاسى­مەن كەز كەلگەن ءوندىرىستى بانكروتقا ۇشىراتا الادى. ول ءتىپتى قازىر ازۋى التى قارىس دەيتىن اقش-پەن دە باسەكە­لەسىپ وتىر. جاقىندا مەملە­كەتتىك حاتشى حيللاري كلين­تون باستاعان اقش دەلەگاتسيا­سى قىتاي­عا يۋاننىڭ دوللارعا شاق­قان­داعى كۋرسىن انىقتاۋعا باردى. قىتاي ەكونوميكاسى جوسپارلى رەتتەلىپ وتىرادى. قىتايدىڭ ۇلتتىق بانكى ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن يۋاننىڭ كۋرسىن جاساندى تۇردە بارىنشا تومەندەتىپ وتىر. بۇل ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋمەن بىرگە يمپورتتى تەجەۋگە بارىنشا قولاي­لى. سوندىقتان باسقا ەلدەر بۇعان وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن ءبىلدىرۋ­دە. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى ءار­تاراپ­تاندىرۋعا كەدەرگى جاسايتىن دا وسى قىتاي فاكتورى. كەدەن وداعى وسىعان قارسى جاسالىپ جاتقان ارەكەت دەپ ويلايمىن. بىزگە ءوزىمىز­دىڭ ءوندىرۋشىنى ىنتالاندىرا الاتىن ايماقتىق رىنوك كەرەك. كەدەن ودا­عى اۋماعىنا سىرتتان كەلەتىن تاۋار­لاردىڭ تاريفتەرىن كوتەرۋ ارقىلى ىشكى ءتاۋاروندىرۋ­شىنىڭ باسەكەلەس­تىك­كە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل شارا­نىڭ ماقساتى دۇرىس دەپ ويلايمىن. سونىمەن ءبىر­گە, ءوندىرىس­تى بۇرىنعى كەڭەس وداعى ۇلگىسىمەن جانداندىرۋعا بولاتىن سياقتى. بۇرىن بىزدە اۋىر ين­دۋستريا دا, جەڭىل ونەركاسىپ, ت.ت. ءبارى دە بولدى عوي. كەدەن وداعىنىڭ شەڭبەرىندە جوعارى, جاڭا تەحنولو­گيالاردى پايدالانا وتىرىپ, وسىنداي ءوندى­رىس­تەردى جانداندىرسا, ەكونوميكا­نى ءارتاراپتاندىرۋ دەگەن سول بولار ەدى دەپ ويلايمىن. وسى جەردەگى بارلىق ماسەلە جوعارى تەح­نو­لو­گيا­لارعا تىرەلەدى. ونى ءبىز ءبارى­بىر سىرت­­تان الا­مىز. ال ونى مەڭ­گە­رەتىن مامان­داردى شەتكە شىعا­رىپ وقىتۋ كە­رەك جانە ولاردىڭ العان ءبىلىم­دەرى­نىڭ قايتارىلىمى جوعارى بولۋ جاعىن قاداعالاۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن يننوۆا­تسيالى ەكونوميكاعا كوشە الامىز. كەيبىر عالىمدار ءبىزدىڭ دە قىتاي سياقتى يمميتاتسيا­لى ەكو­نو­ميكا كەزەڭىنەن ءوتۋىمىز قاجەتتىگىن ايتادى. قازىر قىتاي كەيبىر سالا­لاردا يم­مي­تاتسيالى وندىرىستەن ءوتىپ, يننوۆا­تسيالىق, اسا جوعارى تەحنو­لوگيالى قۇرال-جاب­دىقتار دا شىعارىپ جاتىر, ماسە­لەن, مەدي­تسينا سالاسىندا. بىراق, ونى وتپەي-اق يننوۆا­تسياعا جەتۋگە بولاتىن سياقتى. وعان ءبىزدىڭ ەل جاستارىنىڭ بىلىمگە قۇشتارلىق الەۋەتى, قابىلەتى جول اشۋعا ءتيىس, تەك سونى قولداي ءبىلۋ كەرەك. قازىر ءۇندىستان دا يننوۆا­تسيالى ەكونوميكا جاساپ جاتىر, ولار دا يمميتاتسيا كەزەڭىنەن وتكەن جوق. سونداي-اق كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ونىمدەرىمىزدى, سونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرىسىن بارىنشا جانداندىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. – ءۇندىستان تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز, وسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ول ەكونوميكالىق تۇرعىدان بارىنشا مەشەۋ قالعان ايماق سەكىلدى ەدى... – ونىڭىز راس, ءۇندىستان كەدەي ەل. بىراق ول فاكتورى ەرەكشە مەم­لەكەت. ءۇندىستان – انگلوفوندى قوعام. ولاردىڭ بىلىمگە قۇشتار جان­دارى ەشقانداي تىلدىك نەمەسە باسقا دا كەدەرگىسىز ەۋروپا مەن اقش-تىڭ وقۋ ورىندارىنا تۇسە بەرەدى. ولار­دىڭ مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسى دا سولاردىكىنە سايكەس جاسالعان. قازىر بىلىمگە ۇمتىلاتىن ءۇندى جاستارىنىڭ ءبارى سىرتتا ءجۇر. ولار ءبىلىم الۋمەن قاتار, جوعارى تەحنولوگيانى مەڭ­گەرىپ, ەلدەرىنە كەلگەن سوڭ مەملەكەت ساتىپ العان ولاردى ەمىن-ەركىن ىسكە اسىرىپ كەتە بەرەدى. جاس كەزىندە ازاماتتار شەتەلگە بارۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى. مۇنى ەلدەن كەتۋ دەپ قورىقپاۋ كەرەك. 40-45 جاسقا كەلگەن سوڭ ادام­داردىڭ ءوز وتاندارىنا قايتۋ تەندەنتسياسى باستالاتىنىن ميگرا­تسيا­مەن اينالىساتىن ماماندار باقىلاپ وتىر. مۇندايدى اعىل­شىن­شا “برەين گەين” ء(braىn ءgaىn) دەيدى ەكەن, ماعىناسى ميلى, اقىل­دى ادامداردىڭ كەيىن قايتۋى. ال ميلاردىڭ سىرتقا اعىلۋىن اعىل­شىنشا “برەين درەين” ء(braىn ءdraىn) دەيدى. ءۇندىستاندا قازىر “برەين گەين” جاقسى دامىپ كەلەدى. وندا يننوۆا­تسيالىق ەكونوميكانىڭ قاتتى دامىپ كەلە جاتقانى وسى پروتسەستىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. – وكىنىشكە قاراي, ءبىز انگلو­فوندى قوعام ەمەسپىز, ورىستىلدەس ەلمىز, شەت ەل دەگەندە ءبىز رەسەي وقۋ ورىندارىنا عانا باتىل بارا الاتىن ەدىك. بىراق قازىر ولاردىڭ ۇلكەن قالالارىندا ءورىس الىپ كەلە جاتقان ۇلتشىل, سكينحەدتىك قوزعالىستان جاسقانىپ, بارۋ قاۋپى ۇلكەيىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟ – دۇرىس. مەنىڭ كەڭەسىم قازاق جاستارى فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنىپ, فران­تسيا جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارۋلارى كەرەك. ويتكەنى, بۇل ەلدەگى وقۋ ءالى كۇنگە تەگىن جانە وندا شە­تەل ءتىلى رەتىندە اعىلشىن ءتىلىن ءۇي­رە­تەدى. سوندىقتان فرانتسيادا وقىعان ادام مامان بولۋمەن قاتار, اعىلشىن ءتىلىن دە مەڭگەرىپ شىعا­دى. جالپى, ەۋروپادا كوپ ءتىل ءبىل­گەن­­دىك ۇلكەن مادەنيەتتىلىكتىڭ كري­تەريى. ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءتورت تىلدە سويلەي الامىز, ال ۇلكەن ۇلىم 7-ءشى ءتىلدى ءۇي­رە­نۋ­دە. انگليانىڭ جوو-لارىن­داعى وقۋ اقىلى جانە سىرتتان كەلە­تىندەرگە وقۋ باعاسى وتە جوعارى. ال انگلوفوندى ەلدەرگە قاراعاندا فرانتسيا ءبىلىمىنىڭ ساپا­سى كەم ەمەس جانە الدەقايدا ءتيىمدى. قازاقستاندا فرانتسيانىڭ “اليانس-فرانسەز” اتتى ۇيىمدارى الماتى, استانا, قاراعاندى قالالارىندا بار, سولارعا شىققان ادام تولىق ماعلۇماتتار الا الادى. – ەندى وقىرماندارعا ءوزىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز... – مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۋ­ما­سىمىن, بيىل جاسىم 50-گە تول­دى. الماتىداعى رفمم-ءدى قازاقشا وتە جاقسى ءبىتىرىپ, 1977 جىلى ماسكەۋدەگى پ.لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1983 جىلى ءبىتىردىم. سول جىلى فرانتسۋز ءتىلىنىڭ اۋدارماشىسى ما­مان­دىعىن دا الىپ شىقتىم. ودان الماتى حالىق شارۋا­شىلىعى ينس­تيتۋتىندا وقىتۋ­شى, ۇلتتىق بانك­تە باسقارما باستى­عى بولىپ ىستە­دىم. ۋاقىت تالابىنا ساي 1996 جى­لى فرانتسيانىڭ اۆەرن ۋنيۆەرسيتەتىنە ماستەرلىك باعدارلا­ماعا وقۋعا كەت­تىم. ەكى جىلدان كەيىن ەلگە كەلىپ, اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىندە بولدىم. ودان تابيعي مونوپوليالاردى رەت­تەۋ اگەنتتىگىندە تەلەكوممۋني­كاتسيا­نى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بولدىم. بىراق, ماعان شەنەۋنىك نە­مەسە بيزنەسمەن بولۋدان گورى عالىم بولۋ ارتىق بولدى دا تۇردى. سول سەبەپتى اۆەرن ۋنيۆەرسي­تەتىنە 2005 جىلدىڭ كۇزىندە دوك­تورانتۋراعا ءتۇسۋ ماقساتىمەن قايتا ورالدىم. عىلىمي ديسسەرتاتسيامدى اعىل­شىن تىلىندە جازىپ, حالىقارا­لىق جيۋري الدىندا 2008 جىلى جوعارى باعامەن قورعاپ شىقتىم. ءسويتىپ, فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى ۇلتتىق ديپلومىن الدىم. قازىر پاريجدەگى ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىق جانە دامۋ ۇيى­مىندا ساراپشى بولىپ ىستەيمىن. سونىمەن بىرگە, ەۋروكوميسسيا ساراپ­شى رەتىن­دە جۇمىسقا تارتىپ تۇرادى. مەن ءۇشىن ەڭ باستىسى – ەكونومي­كانىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى مامانى رەتىندە تانىلۋ. عىلىمي ەڭبەكتەرىم گەرمانيا, فران­تسيا, تايۆان جانە يسپانيا مەم­لەكەتتەرىندە بولعان حالىقارا­لىق كونفەرەنتسيالاردا جاريالان­دى. قازىر, جوعارىدا ايتىلعان “برەين گەين” قاعيداتىن جەكە تۇلعا رەتىندە ىسكە اسىرۋدامىن. ەلىمىزگە ەكونوميست مامان رەتىندە جۇمىس ىستەپ, قازاقستان ەكونومي­كاسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسسام دەگەن ماقساتىم بار. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, “ەگەمەن قازاقستان”.