«ەرلiك – سەنiڭ نەسiبiڭ,
ەرلiك – مەنiڭ نەسiبiم...»
مۇقاعالي.
حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن بەكىتۋدەن, مىنەزىن تۇراقتاندىرۋدان, ەلگە قىزمەت ەتىپ, ۇلتىڭدى سۇيۋدەن ۇلكەن مىندەتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس.
بۇل – ەڭ باقىتتى, ەڭ يگىلىكتى مىندەت.
بۇل – ۇلت رۋحىن شىڭداپ, ۇرپاقتىڭ ۋاقىت كوشىنەن قالماۋىنا, ۇلتتىق وي مەن سانانىڭ ءورىس الىپ, زامانا تالابىنا ساي سامعاۋىنا, ەلدىك مۇراتتاردىڭ قاناتىن كەڭ جايىپ, كەڭىستىككە ەركىن شىعۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك تۋدىراتىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىلدىراتىن ەڭ كيەلى, ەڭ قاسيەتتى مىندەت.
ەل ءومىرىنىڭ جاڭا ورىستەردەن كورىنىپ, ەل تاعدىرىنىڭ وڭ باعىت الۋىندا ايرىقشا ءرول وينايتىن وسىناۋ مىندەت ۇدەسىنەن شىعىپ وتىرۋ – قيىننىڭ قيىنى, اۋىردىڭ اۋىرى.
قيىندى ەڭسەرۋ, اۋىردى كوتەرۋ نار ءبىتىمدى سيرەكتەردىڭ ماڭدايىنا جازىلعان.
ءار ءداۋىر, ءار كەزەڭ ۇسىنار ۋاقىت سالماعىن جۇرەگىمەن ارقالاپ, ويىمەن سوقپاق اشىپ, ءار ءداۋىر, ءار كەزەڭنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەر, ۇرپاق ءسوزىن ايتىپ, ۇلت ويىنا ىقپال ەتەر قالىبى كەڭ, مىنەزى تازا, ويى نىق, ءىسى انىق مۇنداي ۇلدارىن حالىق ادەتتە تۇلعا دەپ تانىپ, ونى وزىنە لايىق تۇعىرىنا كوتەرگەن.
ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەدەلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قارىمدى قالامگەر, پارلامەنت دەپۋتاتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, ەسىمىن جالپاق جۇرت جاقسى بىلەتىن, حالىق نازارىنا بولەنگەن ۇلتجاندى ازامات قۋانىش سۇلتانوۆ ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا وسىنداي ەل تانىپ, ەل مويىنداعان, تۇلعا بيىگىنە كوتەرگەن الاشتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, بىرەگەيى.
قۋانىش سۇلتان ۇلى – وت پەن سۋدان جاسقانباي, ىستىققا دا, سۋىققا دا قاتار تۇسۋگە بەيىم تۇراتىن قايسار مىنەزدى, كۇرەسكەر تۇلعا. ول – شارشاۋ بىلمەيتىن, شالدىعۋدان دا ادا كۇيدە, جانى تازا, جۇرەگى تىنىمسىز جان, ءازىل-قالجىڭىن ارالاستىرا سويلەپ, ءوزىم دەگەن ورتانىڭ كوركى. قاتارلاستارىن «قامشىلاپ», اعالارىن ايالاپ, ىنىلەرىنە كەلگەندە ىقىلاسىنان جاڭىلمايدى. قوعام, زامان, ادام جايلى تەرەڭنەن تولعاپ ءسوز سويلەپ, مىنبەلەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, قالا بەردى قالامىن سۋىتپاي, ماقالادان ماقالاسىن جازىپ جاتادى... قىسقاسى قايراتكەر-قالامگەر دەيتىن ءبىر بويىنا جاراسا بىتكەن قابىلەت-قارىمىن ۇلت مۇددەسىنە باعىتتاۋدا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, قاشان كورسەڭ اتىلاتىن جەبەدەي تارتىلىپ جۇرگەنىن بايقايسىڭ... ءوز تاعدىرىن ءوزى قامشىنىڭ ورىمىندەي ەتىپ ورە بىلگەن, ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ تامىرىن تاپ باسىپ ۇستاپ, ۋاقىتتىڭ كۇنگەيلى, كولەڭكەلى تۇستارىن دا العىرلىقپەن كورە بىلگەن جومارت مىنەزدى جاننىڭ بولمىسى مەن ءبىتىمىن تانىتار ون سان مىسالدى مولىنان كەلتىرۋگە بولادى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كاكەڭ ويدا-جوقتا جۇرەگىنە وتا جاساتتى. مەن حاباردى كەش ەستىپ, ازامات-زامانداسىمىزدىڭ كوڭىلىن سۇراپ استاناعا ارنايى كەلدىم... كاكەڭنىڭ ءوڭى جۇدەۋلەۋ كورىندى. بىراق اڭگىمەسىنەن جاڭىلار ەمەس... بەيبىت جەڭەشەمىزدىڭ «قۋانىش, بايقا!» دەگەنىنە قاراماي, ءبىراز ءسوزدىڭ باسىنا سۋ قۇيىلدى... «نۇرلان, بۇل جۇرەك نە كورمەدى. ءبارىن كوردى. مىنە, مىنا «شۋنتيروۆانيەسىن دە» كوردىك... ءبىرىنشى – قۇداي!.. ەكىنشى – جولى ءتۇسىپ, قازاقستانعا كەلە قالعان كانادانىڭ كارديوحيرۋرگى, ءوزىمىزدىڭ يۋري پيا اراشاشى بولدى! ءۇشىنشى – جۇرەكتىڭ ءوزى! ترومبا بولعان ۇلكەن تامىردىڭ جانىنان جىلىستاپ, جول تاۋىپ, قان شىركىن ءوزى ءىز سالىپ وتكەن», دەپ ءماز-مەيرام كۇلكىمەن قارىق قىپ وتىر... كۇرسىنەر ءساتتىڭ ءوزىن كۇلكىگە, تۇرشىگەر ءساتتىڭ ءوزىن قالجىڭعا اينالدىرىپ, اينالاسىنا شۋاعىن شاشىپ وتىر. سول تۇستا جازعان «قۋانىشتىڭ جۇرەگى» دەيتىن ءبىر ولەڭىمنىڭ ءبىر شۋماعى قازىر ەسىمە ءتۇستى.
«جاسىن ويناپ توبەمدە,
ون سان ويلار جۇلقىنادى كوگەندە...
كوپ قازاقتىڭ جارالاندى جۇرەگى
ءاز جۇرەككە سىزات ءتۇستى دەگەندە...» –
دەيتىن جىر جولدارىنىڭ جازىلۋىنا وسى ءبىر ءسات ارقاۋ بولىپ ەدى.
ءيا...
وسى ولەڭ جولدارى ەسىمە تۇسكەن سايىن سول وتانىڭ تاريحىمەن جارىسىپ, «بۇل جۇرەك نە كورمەدى؟! ءبارىن كوردى!» دەگەن سۇلتانوۆتىڭ ازىلگە جىعىپ ايتقان جالعىز اۋىز ءسوزى دە كوكەيىمدە قوسا جاڭعىرادى.
قۋانىش سۇلتانوۆ حاقىنداعى ءسوزىمدى رەت-رەتىمەن ايتايىن.
قازاق ىرىمشىل حالىق… ىرىمشىلدىقتىڭ جارقىن بiر نىشانى بالاعا ات قويۋدان كورىنەدى.
1945 پەن 1950 جىلدار اراسىندا تۋعان قازاق ۇلدارىنىڭ تالايىنىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتتارى نە جەڭiس, نە قۋانىش, نە باقىت…
كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ قاي تۇكپiرiنە بارماڭىز, كەز كەلگەن اۋىلدان وسى جىلدارى تۋعان بiر جەڭiستiڭ, نە بiر قۋانىشتىڭ, نە بiر باقىتتىڭ شىعارى انىق. الگi اتتى ويلاپ تاپقان كiم دەيسiز عوي؟!. كەمەڭگەر ۋاقىت. ال ۋاقىت شiركiننiڭ اۋزىنا سالعان كiم؟ اۋىل-اۋىلدىڭ وشە جازداپ سىعىرايعان بiلتە شامدارىن جەلگە قاقتىرماي, قازاقى قالىبىمىزدى امان ساقتاپ قالعان سوعىستاعى ازاماتىن ۇمىتپەن كۇتكەن ارۋ انالار, كونبiس مiنەزدi اق كەمپiر, قارا شالدار ەدi…
بiرiنiڭ ۇلى, بiرiنiڭ شالى, بiرiنiڭ جارى, ەندi بiرiنiڭ نەمەرەسi مايدان دالاسىنا اتتانعان كەيۋانا تاعدىرلى قازاق حالقى ءۇشiن بىردە كۇڭiرەنiپ, بىردە كۇرسiنiپ, بەس جىل كۇتكەن ۇلى جەڭىستەن اسقان قۋانىش, ۇلى جەڭىستەن اسقان باقىت بولسىن با؟!
جوق! جوق ەدi…
قارعىس اتقىر سوعىس دەيتiن نالەتتiڭ سۋماڭداپ كiرiپ, سۇمىراي كەسكiنiن كورسەتپەگەن بiر ءۇي جوق شىعار؟!. مۇقاعاليدىڭ تiلiمەن ايتقاندا: «جالعاندا – جالعان, جالعاندا, جەسiردەن مۇڭلىق جان بار ما؟ جالعاندا, جالعىز قالعاندا, ادiرە قالعان ارمانعا اراشا تۇسەر جان بار ما؟! جالعاندا – جالعان, جالعاندا, قاڭىراپ ءبارi قالعان با؟ جەتە الماي العى تاڭدارعا, كەتتiڭ-اۋ, بوزداق, ارماندا», دەپ قايعىنىڭ قارا بۇلتىنا تۇنشىعىپ ەگiلمەگەن ەل, قاراشاناق كوڭىلدىڭ كومەيiنەن وت بۇركiپ, توگiلمەگەن شەر جوق شىعار؟! جەڭiس كۇتە-كۇتە سانسىراعان قازاق اۋىلدارىنا ءۇزiلiپ بارىپ, قايتا جالعانعان ءۇمiتتiڭ قاناتىمەن كەلگەن ەدi… باقىت, قۋانىش الا كەلگەن ەدi…
سوندىقتان دا ءۇزiلiپ بارىپ قايتا جالعانعان ۇرپاقتىڭ تiلەۋiن تiلەپ, ساجدەگە قۇلاعان كەمپiر-شال تۇگiل, قىزىل قارىن جاس بالا جاتقان قارا بەسiكتiڭ ۇكiسi دە «جەڭiس», «قۋانىش», «باقىت» دەپ ءتىل قاتقانى, نارەستەنىڭ اتىن ايتىپ ازان شاقىرعانى اقيقات-تۇعىن…
قازاق جەرiنە جەڭiس اتويلاتا كەلگەن جىلى كوكتەمدە تۋعان سول كوپ قۋانىشتىڭ بiرi – سۇلتان اكەمiزدiڭ تورiنە باقىت الا كەلگەن نارەستە – ۇلتىمىزدىڭ ۇكiلi پەرزەنتi قۋانىش سۇلتانوۆ ەدi…
ارينە, بiز بۇل ارادا وزگە قۋانىشتاردىڭ تاۋىن الاسارتۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن, جەڭiس جىلى كوكتەمدە تۋعان سول قىزىلشاقا بالالاردىڭ iشiنەن نىسانالى بiر كۇش وسى سۇلتان اقساقالدىڭ ۇلىنا ەن سالىپ كەتكەندەي كورiنەدi ماعان. باسىن ءتۇۋ جوڭعار الاتاۋىنىڭ مۇز جامىلعان قيا شىڭدارىنان الاتىن, ۇلى اتالارى ۇستالىق قۇرعان سارى جۇرت – جاسىلكولدiڭ جامباسىن قۇلدىراتا تiلiپ, ۇلى سايدىڭ ءوندiرشەگiن سۋىرارداي وكiرiپ, ەڭىسكە قۇلاعان اساۋ وسەكتiڭ جازىققا جەتiپ, جۋاسىعان تۇسىنداعى «ەڭبەكشi» دەيتiن شاعىن اۋىلدا شىر ەتiپ دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنتتiڭ كۇندەردiڭ كۇنi بولعاندا اۋىل, اۋدان, وبلىس كولەمiنەن ءارi اسىپ, رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن اۋزىنا قاراتار تۇعىرلى تۇلعا بيiگiنە كوتەرiلەرiن ول كەزدە ەشكiمنiڭ بiلە قويماعانى انىق…
«...سالدىر-كۇلدىر اعىپ جاتقان وسەك وزەنىنىڭ جارقاباق جيەگىندە تۇرعان ەسكى قورىمداعى قۋانىشتىڭ اتا-اناسىنا باتا باعىشتادىق. بارعان سايىن ارىنى كۇشەيىپ, ارناسى ۇلعايا تۇسكەن اساۋ وزەننىڭ جاعاسىندا جاسىل جەلەك جامىلىپ جاتقان جايباراقات اۋىلعا تاماشالاي قاراپ تۇردىق. ءبىر قىزىعى, مەن تۋعان اۋىلدىڭ ەسكى اتى دا قىزىلتام, كەيىنگى اتى «ەكپىندى» ەدى, قۋانىشتىڭ اۋىلىنىڭ اۋەلگى اتى قىزىلەسپە, كەيىنگى اتى «ەڭبەكشى» ەكەن. سودان باسقا اتامەكەندەرىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن ەشتەڭەسى جوق سەكىلدى كورىندى. ۇلان-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ ءبىرىمىز قيىر شىعىسىندا, ءبىرىمىز قيىر باتىسىندا تۋىپپىز», دەپ تەرەڭنەن تولعاپ باستايتىن ءابىش كەكىلبايدىڭ كولەمدى ماقالاسىنداعى تەبىرەنىسكە تولى ويلار مەنىڭ دە ەسىمە ۇزدىك-سوزدىق وتكەن كۇندەر ەلەسىن الىپ كەلدى... انامىز ءشارباندى اكەمىز سۇلتان اقساقال جاتقان قىزىلەسپەنىڭ قۇبىلا بەتىندەگى قوڭىرقاي توبەدەگى ەسكى قورىمعا الىپ بارا جاتىپ, مەن دە ابەكەڭ ءتارىزدى ويعا باتىپ, تولقىپ ەدىم. نارىقتىڭ ەل ەسىن الىپ, بۋىپ تۇرعان العاشقى جىلدارى. جاركەنت ءوڭىرىنىڭ وسى ءبىر سۇلۋ جىراسى اياۋلى انامىزدى سوڭعى ساپارعا سونشاما ءبىر قيماستىقپەن قينالا ۇزاتىپ ەدى-اۋ...
كىندىگىن كورىكتى كوكشەنىڭ كوركەم ءوڭىرى كەسىپ, تاعدىردىڭ سالۋىمەن جەتىسۋ جەرىنەن پانا تاپقان تەبىنگىلى, تەكتى تۇقىمنىڭ قىزىنا توپىراق جوڭعاردان بۇيىرعانىنا ءارى تاڭىرقاپ, ءارى ءسۇيسىنىپ ەدىك ىشتەي... اپىر-اي! ادام بالاسى ءوز ءومىرىن ءوزى قانشاما رەتتەگىسى كەلگەنىمەن, ماڭدايعا جازعان جازۋىنان اسىپ كەتپەيدى بىلەمىن؟!.
انانىڭ ءۇنى ءالى كۇنگە قاز-قالپى قۇلاعىندا...
جاناشىر اعايىندارى كەلىپ: «بۇگىن تۇننەن قالما! بەت اۋعان جاققا باعىت ال. بۇگىننەن قالساڭ, ەرتەڭ ۇستالاسىڭ... باسىڭ كەتەدى!» دەگەن. توسەك تارتىپ جاتقان اۋرۋ مەڭدەتكەن ايەلىنىڭ دە, اعايىن-تۋىستىڭ دا شەشىمى وسى بولدى. سوندا اتباسار ستانتسياسىنا شىعۋعا جينالىپ, بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, جارىنا قاراپ, ءۇنسىز مۇڭايعان, ماڭدايىنان يىسكەپ قوشتاسقان اكە سوڭىنان شىرقىراعان ون بەستەن ون التىعا قاراعان ءشاربانۋدىڭ داۋىسى ارقانىڭ سۋىق ءتۇنىن سىلكىگەندەي بولىپ ەدى. اقىرى قىزى اكەسىمەن بىرگە اتباساردان وڭتۇستىكتى بەتكە العان اۋىر سوستاۆتاردىڭ بىرىنە ءمىندى.
الدان نە كۇتەدى؟
ب ۇلىڭعىر...
ەل-جۇرتى اۋزىنا قاراعان, «باي اتانىپ», باتىراقتار ءداۋىرىنىڭ قۋعىنىن كورگەن كەسكەكتى جاننىڭ نازىك قىزى سارىارقادان سارىلىپ سارىوزەككە جەتكەندە تاعدىر جاسىل كولدى جايلاعان مۇسا ەسىمدى ۇستانىڭ سۇلتان ەسىمدى وجەت ۇلىنا كەز ەتەدى...
ب ۇلىڭعىر جىلدار الىستاپ, تۇتىندەرى ءتۇزۋ ۇشقان سۇلتان مەن شاربانعا اللا تاعالا ەكى قىز, ءۇش ۇل بەرەدى.
اۋەلى اپكەسى – باعداگۇل, سونان سوڭ قۋانىش ەسىمدى پەرزەنت دۇنيەگە كەلەدى...
سودان سوڭ...
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ويلى-قىرلى, بۇرالاڭ-قىسپاعى مول كەزەڭدەرى, جەڭىستى, جەمىستى ءسات-ساعاتتارى باستالادى.
بۇگىندە تاۋداي بيىككە كوتەرىلگەن تۇلعانىڭ تارىداي بالا كۇنىنەن – جالاڭ اياعىمەن جوڭعاردىڭ جونىن ءسۇزىپ, بەلدىڭ بەتەگەلى بەلىن كەزگەن, جاسىل كولدىڭ بوكتەرىن شارلاپ, وسەكتىڭ سۋىن كەشكەن بەيكۇنا بالدىرعان شاعىنان بۇگىنگى ەل ءۇمىتى مەن ەل تاعدىرىن ارقالاعان ىرگەلى كەزەڭگە دەيىن سوزىلىپ جاتقان ءومىر جولى وسىنى ايتادى.
كىندىگىن ارعى-بەرگى ادامزات تاريحىنداعى قىرعىن اتاۋلىنىڭ جويقىنى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ جەڭىستى شاعى كەسكەن, بەسىگىن وردىڭ جەلى تەربەتىپ, ەسىمىن ەلگە جاركەنتتىڭ دۋالدى كوشەلەرى جايعان, بوزبالا شاعى ەل ەسىن جيىپ, ەڭسەسىن جاڭا-جاڭا تىكتەگەن قازاقى قوڭىر ولكەدە, قوڭتورى مىنەزدى اۋىلدا, قالاقايلى سايلاردا, ارشالى بوكتەرلەردە وتكەن, اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, ءازيز جاندى, اقىلدى انانىڭ قاباعىن تانىپ وسكەن, اپكەسى مەن قارىنداسىنىڭ نامىسىن قورعاپ, ىنىلەرىن جەتەكتەپ, ەرتە ەسەيگەن, جۇرەگىن – قانات, جىگەرىن قامشى قىلىپ ءجۇرىپ جەتىلگەن سۇلتان اقساقالدىڭ وسى ءبىر جاراتىلىسىنان وجەت, العىر پەرزەنتىنە ءومىر مەكتەبى ءوسۋ مەن ەسەيۋدىڭ ءدارىسىن مول بەرگەنى بايقالادى. قاعىلەز مىنەزدى قارشاداي ۇلدىڭ ۇيادا كورگەن سول ءدارىس-ساباقتارى كەلە-كەلە بيىك ۇشىپ, ازاماتتىقتىڭ الۋان-الۋان ەمتيحاندارىنان سۇرىنبەي وتۋىنە, اركەز ءار سۇراققا جاڭىلماي جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەتكەن سىڭايلى...
قاعىلەز ءجۇرىستى قاراتورى بالا كوزiن ۋقالاپ اشقان ساتiنەن اۋەلi, اتا-اناسىنىڭ, سونان سوڭ ەل-جۇرتىنىڭ نازارىنا iلiكتi. ول ون ەكى جاسىندا سوعىستان جارالى ورالعان اكەدەن ايىرىلدى. كۇللi وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعى قامكوڭiل جەسiر انانىڭ يىعىنا تۇسكەنiن كوزiمەن كوردi. تابيعاتىنان زەرەك تۋعان زەيiندi بالا ەركەلiك پەن بالالىقتىڭ اۋىلىن ارتقا تاستاپ, ەرتە ەسەيدi. اناسىنىڭ قولىن ۇزارتىپ, جالعىز اپكەسi مەن ەكi iنiسiنە, بiر قارىنداسىنا قورعان بولۋ سەزiمiن بويىنا ەرتە دارىتقان قۋانىش قارشادايىنان نامىس قاناتىندا ءجۇرiپ ءوستi, كوگەردi, كوكتەدi. ول اركەز اكەسiن كورگەن, اناسىن بiلەتiن ەل ادامدارىنىڭ قامقور سوزiمەن قاناتتانا ءجۇرiپ, جەتiلدi. مەكتەپتەن كەيiن بiردەن ەڭبەككە ارالاستى. سارىوزەكتiڭ اۋدانارالىق باسپاحاناسىندا ەڭبەك جولىن باستاپ, اۋداندىق گازەتتە كوررەكتور, ادەبي قىزمەتكەر, ءبولiم مەڭگەرۋشiسi بولدى. اسكەرگە باردى. ءۇش جىل شىڭدالۋ مەن توزiمدiلiكتiڭ ۇلكەن مەكتەبiنەن ءوتتi. اسكەردەن كەلگەن بويدا كومسومول جۇمىسىنا ارالاستى, العىرلىعىمەن, تاباندىلىعىمەن, كوپشiلدiگiمەن كوزگە ءتۇستi.
ءسويتiپ… ەلگە قىزمەت ەتۋ دەيتiن ۇعىمعا ارنالعان جازىعى مەن ەڭiسi, ويى مەن قىرى, اسۋى مەن باس اينالار بيiگi قاتار جۇرەتiن «سوقتىقپالى, سوقپاقتى جولدىڭ» العاشقى سۇرلەۋi وسىلاي جاركەنت وڭiرiنەن باستالدى.
الدا تالدىقورعان وبلىسىنداعى قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار قالىپتاسۋ جولى – وبلىستىق كومسومول ۇيىمىنداعى باسشىلىق كەزەڭi تۇردى. ودان ءارi قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتiندەگi يدەولوگيا حاتشىسى, بiرiنشi حاتشى بولىپ iستەگەن – ەل كوزiنە ەرەكشە جارقىراپ تۇسكەن جىلدارى كەلدى…
بۇرىن اتىن ەستiگەنiمiز بولماسا, بەتپە-بەت كەلiپ, قول الىپ امانداسپاعان قارشىعا مiنەزدi جاس جiگiتپەن العاش وسى كەزەڭدە تانىستىم…
1976 جىل… نەبارi وتىزدىڭ ۇستiنە جاڭا iلiككەن ج ۇلىنداي جاس باسشىنىڭ بيiك مiنبەلەردەن سويلەگەن ءاربiر جالىندى, جiگەرلi سوزدەرi يدەولوگيا دەيتiن كiساپiر مiنەزدi سالانىڭ ساندالكوكتەرiن ويلانتتى. بiر جيىننان سوڭ ەكiنشi بiر جيىندا سويلەگەن كومسومول حاتشىنىڭ باتىل سوزدەرi اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ, تاراي باستادى. جاقسى ءسوز جاتپايدى. تەز تارايدى. قۋانىش سۇلتانوۆ حاقىنداعى ءسوز دە سولاي ەل iشiن قىدىرىپ كەتتi.
كومسومول دەيتiنiمiز – ول كەزدە جاستارمەن قويان-قولتىق جۇمىس جاسايتىن, كادر دايىنداۋدىڭ ناعىز ۇستاحاناسى. ونىڭ بيiگiنە مىقتىنىڭ مىقتىلارى عانا شىعاتىن. قازاقشالاپ ايتقاندا, «جۇزدەن جۇيرiك, مىڭنان تۇلپار» وزعاندار عانا, ياعني بiلiمi مەن بiلiگi, جالىنى مەن جiگەرi كوزگە ايرىقشا تۇسكەندەر عانا سول بيiككە كوتەرiلە الاتىن. وزiنە دەيiنگi ساتتار ەرۋباەۆ پەن ساعىندىق كەنجەباەۆتى, وزبەكالi جانiبەكوۆ پەن كەڭەس اۋحاديەۆتەردi شىڭداپ شىعارعان, وزiنەن كەيiنگi سەرiك ءابدىراحمانوۆ پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ قاناتىن قاتايتقان ۇستاحانانىڭ قىزىل جالىنىنا قۋانىش سۇلتانوۆ تا كەلiپ ءتۇستi…
سول كەزدەگi پارتيانىڭ جازۋسىز قاعيداسى بويىنشا, پارتيانى قويىپ, تiپتi كومسومول قىزمەتiندە جۇرەتiن بiراز زامانداستارىمىزدىن ءوزi قاعازعا قاراپ سويلەۋ, ءالiپتiڭ ارتىن باعىپ, ۇندەمەۋ سەكiلدi مiنەزگە ابدەن بوي الدىرا باستاعان تۇس ەدi… جاڭا كەلگەن جاس يدەولوگ العاشقى كۇننەن-اق وسى بiر «جازۋسىز قاعيدانىڭ» قورىعىن بۇزا باستادى. ەركiن ءجۇردi, ەركiن سويلەدi… جاس جازۋشىلار مەن جاس ونەر يەلەرiمەن دە ەركiن, ەش قىسىلىسسىز ارالاستى. «ۇندەمەۋ» دەيتiن پرينتسيپپەن جانى قاس. قاجەتتi جەرiندە «قابىرعاسىن قاۋساتىپ», ايتارىن ايتىپ الادى. قايتاتىن جەرiندە قايتادى. شىندىقتى شىرقىراتىپ, قاماۋلى تورىنان ايداپ شىققان كەزiنiڭ دە تالاي كۋاسi بولدىق. تiپتi, قايسىبiر جوعارعى باسشىلار «اش پالەدەن قاش پالە» دەپ اينالىپ وتەتiن «تەنتەك» تۇلعالارمەن دە جاڭا كەلگەن يدەولوگ جiگiتiمiز تەز تiل تابىسىپ, قويان-قولتىق ارالاسىپ تا كەتتi… ونىسى اقىن-جازۋشىلارعا ۇنادى. ۇناعانى سول ازعانا ۋاقىت iشiندە ادەبيەتتiڭ بiراز «جاس پەرiلەرiمەن» دوستاسىپ تا ۇلگەردi…
اقىن-جازۋشى دەيتiن حالىقتىڭ ەڭ بiر ءالسiز جەرi – شىعارماسى. شىعارماسىن وقىپ, وقىپ قانا قويماي, ول تۋرالى تازا كاسiبي پiكiر ايتا بiلەر ادام بولسا, باس يۋگە ءازiر تۇراتىن قاۋىم. جاس يدەولوگ كiرپياز مiنەزدi قالامگەرلەر قاۋىمىنا اۋەلi وسى قاسيەتىمەن – كiتاپ وقىپ, كiتاپتى جەرiنە جەتكiزە تاراتىپ, تالداي بiلەتiن بiلiمدارلىعىمەن ۇنادى.
ادەبيەت پەن ونەر دەيتىن تۋمىسى بولەك, جاراتىلىسى كۇردەلى ۇلت رۋحانياتىنىڭ قوس سالاسىندا بۇل جىلداردا جاڭالىق اتاۋلى ءجيى-ءجيى «تولدەپ», جاڭا ەسىمدەر شوعىرى ادەبيەت پەن ونەر بوساعاسىنان جارىسا اتتاپ جاتاتىن.
سونىڭ ءبىرى – تەاترداعى سەرپىلىستەر. ورالحان بوكەيدىڭ «قايداسىڭ, قاسقا ق ۇلىنىمىمەن» باستالعان ۇلت تەاترىنداعى بەتبۇرىس جەمىسسىز بولعان جوق... روللان, باققوجا, دۋلات, سماعۇل, ءسۇلتانالى, ادىلبەكتەردىڭ الماتى, قالا بەردى وبلىستىق تەاترلاردا جاپا-تارماعاي قويىلا باستاعانى دا وسى كەزەڭ ەدى. الگى جىگىتتەردىڭ قاتارىندا مەنىڭ العاشقى «شىراق جانعان ءتۇن» اتتى پەسام دا جاستار تەاترىندا قويىلدى. جىلى سوزدەر ايتىلىپ, رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىندە دە پىكىر ءجيى-ءجيى جاريالاندى. ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ورىس, قازاق تەاترلارىنىڭ ءبىرازىندا قويىلدى.
سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «رەسپۋبليكالىق كومسومول ۇيىمىنىڭ باسشىسى سپەكتاكل كورۋگە كەلەدى» دەگەن حابار شىقتى.
ايتىلعان كۇنى قۋانىش سۇلتان ۇلى باستاعان قالا, وبلىس, رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمى باسشىلارى مەن رەسپۋبليكالىق باسىلىم باسشىلارى, ارتىستەر مەن قالامگەرلەر كەيىن ورتەنىپ كەتكەن ەسكى تەاتردىڭ (كالينين كوشەسى مەن كوممۋنيست داڭعىلىنىڭ – قازىرگى قابانباي باتىر كوشەسى مەن ابىلاي حان داڭعىلىنىڭ بۇرىشىنداعى عيماراتتىڭ) زالىن لىق تولتىردى...
سپەكتاكل اياقتالدى...
جۇرتتىڭ نازارى – سۇلتانوۆتا.
ءبىرىنشى حاتشى اسپاي-ساسپاي ورنىنان تۇرىپ:
– قادىرلى تەاترسۇيەر قاۋىم! ءبىز – قاتارداعى كورەرمەنبىز. كورەرمەننىڭ ءسوزى – قىسقا. ۇناسا, ۇنادى, ۇناماسا ۇنامادى دەيمىز... – دەدى. دەدى دە ءۇزىلىس جاساپ, زالداعىلارعا سۇراۋلى جۇزبەن قارادى.
زال سىلتىدەي تىنىپ, ءۇنسىز وتىر.
– مەن تەاتر سىنشىسى ەمەسپىن. ول جاعىن اسەكەڭدەرگە (اسقار سۇلەيمەنوۆتى مەڭزەدى), ءاشىربەك, ساعاتتارعا قالدىرايىق. ءار سالانىڭ ءوز ماماندارى بولادى... شىنىمدى ايتسام, سپەكتاكلدەگى كوتەرىلىپ وتىرعان پروبلەما ومىردەن الىنعان. بۇگىنگى جاستاردىڭ جانىن, جۇرەگىن تەربەيتىن تاقىرىپ. عازيزا, دوسقان, نۇرقانات ۇشتىگىندە جۇرەك قىلىن قوزعايتىن ءومىر بار, ونەر بار... – دەپ ءسوزىن قايىرا كەلىپ, كومسومول جەتەكشىسى ەندى اسقار سۇلەيمەنوۆكە بۇرىلدى:
– ءسىز نە ويلايسىز, اسەكە؟ – دەدى.
– ءسىز قاي اسەكەڭدى ايتىپ وتىرسىز؟ مەن توقپانوۆ ەمەسپىن, – دەدى سۇلەيمەنوۆ سۇراۋلى جۇزبەن.
ءار-ءار جەردەن مىرس-مىرس ەتكەن كۇلكى لەگى بايقالدى.
– مەن سىزگە – قازاقتىڭ اسقار سۇلەيمەنوۆىنە قاراتىپ ايتىپ وتىرمىن, – دەدى جاس باسشى جەڭىل جىميا ك ۇلىپ.
وتىرعاندار قول سوقتى.
– «بەسىندى» جازعان سۇلەيمەنوۆكە ايتىپ وتىرمىن, – دەدى ءسوزىن نىعارلاپ.
– شيكارنو! براۆو! – دەپ اسەكەڭ ورنىنان تۇرىپ قول سوقتى: – سدايۋس, مولودوي چەلوۆەك! مەنىڭ پىكىرىم دە سىزدىكىمەن ۇندەس. عازيزا مەن نۇرقانات – پوەزيا! دوسقان – رەاليست! ايتاستاي سپەكتاكل. كارىس بالا, جارايسىڭ! (سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى – ۆەنيامين كيمدى ايتتى). نۇرلان, تو ەست, بۇگىننەن باستاپ نۇرەكە دەۋ كەرەك, وپاسنىي دراماتۋرگ...
زالداعىلار قول سوقتى.
ىشەك-سىلەسى قاتا ك ۇلىپ, سۇلتانوۆ ورنىنا وتىرىپ جاتقاندا, جاقىن وتىرعان الدەكىم:
– كتو ون؟ چتو ون سەبە پوزۆولياەت... – دەپ قالدى.
– تى چتو؟ ون جە اسكار... ون جە سۋلەيمەنوۆ. ون موجەت سەبە پوزۆوليت... – دەدى كورشىسى اقىرىن سىبىرلاپ.
«ونەرگە باسشى بولۋعا بولمايدى. ونەردە جاعداي جاساۋشى بولا بىلگەن ادام عانا جەڭىسكە جەتەدى», دەگەن ءسوزدى دە سول جىلدارى قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ اۋزىنان سان ەستىگەنىم ەسىمدە.
بىزدەر, ونەر ادامدارى, اسىرەسە, جازۋشى قاۋىمى ينديۆيدۋاليستەرمىز. سوندىقتان, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىزدىڭ مويىنداۋىمىز قيىن. بىرىمىزدەن ءبىرىمىز قاراداي جەرىنىپ, ءتۇڭىلىپ جۇرەمىز. كەشە دە سولاي بولعان... وكىنىشكە قاراي, بۇگىن دە سولاي... ەرتەڭ دە سولاي بولا ما دەپ ويلايمىن... كاسىبىمىز جازۋ بولعان سوڭ, نە شارا؟! كاكەڭنىڭ ءبىر مىقتىلىعى – باسى قوسىلا بەرمەيتىندەردىڭ باسىن قوسىپ, ءوزى ايتپاقشى, «ونەردەگىلەرگە جاعداي جاساۋشى», سىرلاس دوس بولا بىلگەنى. وسىنداي قاسيەت ەرتەدە ءىلياس وماروۆتىڭ بويىندا بار ەدى دەپ ەستۋشى ەدىك... ارينە, بۇل سيرەك قاسيەت, تۇلعالاردى ۇيىستىرۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر سالانىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ, تاعدىرىنا جاۋاپ بەرەتىندەردىڭ باسىن قوسۋدىڭ توركىنىندە ۇلتتى ۇيىستىرۋ دەيتىن ۇلى قابىلەت جاتاتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك-اق!..
قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ بويىندا وسى قاسيەتتىڭ بارىنا سەنەمىن.
نەگiزiندە عاجايىپ ۇلتجاندىلىق پەن ۇلكەن كiسiلiك جاتقان وسىداي ادامشىلىق الىس-بەرiستi قالىپتاستىرۋدا, سونداي-اق قوعام ءومiرiنiڭ كولەڭكە-كۇنگەيiن اجىراتۋدا, شۋاعى مەن نۇرىن مولايتۋدا ورنى ايرىقشا تۋابiتتi ەلگەزەكتiككە قالاي عانا سۇيسiنبەۋگە بولادى؟! ناعىز قايراتكەرلiك مiنەز-بiتiم دەگەنiمiز دە وسى ەمەس پە؟! ادامگەرشiلiك اسىل قاسيەتتەردەن اينىماۋ – ەر جiگiتكە قاشاندا سىن. اينۋ بولعان جەردە – اداسۋ, اداسۋ بولعان جەردە – پەندەلiك السiزدiكتەرگە بوي الدىرۋ باستالادى. بۇل – ءوزiن ۇلكەن ەلدiك ۇعىمدارعا قىزمەت ەتۋگە ارناعان ادامدار ءۇشiن قاتەر.
ەل بiلەتiن سۇلتانوۆ تiپتi سوناۋ قاساڭداۋ كەزدiڭ وزiندە ويىن بۇعىپ, ءسوزiن iركiپ قالمايتىن ورشiلدiگiمەن, كiسi جانىنا تەرەڭ ءۇڭiلiپ, ادام بولمىسى مەن مiنەزiن اجىراتا بiلەر كiشiپەيiلدiگiمەن دارا شاۋىپ كوزگە تۇسكەنi بەلگiلi. الماتى دەيتiن ۇلى قالانىڭ تارازى-تالقىسىنان امان ءوتۋ از. ەل باسقارار ازاماتتارعا الماتىنىڭ سىنىنان, ەمتيحانىنان وتە جاقسى دەگەن باعا الۋى كەرەك. سۇلتانوۆ سول باعاعا ەركiن, ەرتە iلiكتi. ەسiمi دە ەلگە ەرتە, كەڭ تانىلدى. ۇلكەن كوريدورلاردا ءجۇرiپ جاتاتىن داۋ-دامايدىڭ وتىنا شالىنباي, جالىنىنا ۇرىنباي ءوتۋ ۇلكەن ونەردi كەرەك ەتەدi. وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارىنداعى رەسپۋبليكا ومiرiندەگi ساياسي باتاليالاردىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن جۇرەگi تازا, ويى مىقتى جiگەرلi ۇيىمداستىرۋشىنى ماسكەۋ قىلىشى مەن كولبين سەمسەرiنiڭ الا الماۋى دا وسى تۋابiتتi كiسiلiك iرiلiگiنiڭ بەرiكتiگiنەن بولۋى تيiس.
تۇلعا تاعدىرىنان حابارى ازداۋ سىرت كوز ساياساتكەر جولىن بiرجاقتى ءتۇسiنۋi عاجاپ ەمەس. كەشەگi كومسومول, كەشەگi پارتيا, بۇگiندە بيلiك قۇلاعىنان الىستاي قويماعان ادام دەپ قاراۋ – ءاتۇستi باعا… قۋانىش سۇلتانوۆتى تانۋ ءۇشiن, ەڭ اۋەلi, ونىڭ ءوز ۇلتىن جانىنداي جاقسى كورەتiن تابيعي مiنەزi مەن كiم كورiنگەنگە باس شۇلعي بەرمەس تەكتiلiگiن تانۋ قاجەت. سۇلتانوۆ بويىندا ادامدى كوزiنەن كورiپ تانيتىن قاسيەت بار. سول قاسيەت ونى ەل, جۇرت الدىندا قۇرمەتكە بولەپ كەلەدi. تۇلعا بويىنداعى وسى بiر قاسيەت ساياساتكەردiڭ قاراقان باسىن عانا ەمەس, ەل تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتەر ۇلكەن-ۇلكەن مەملەكەتتiك ورىنداردى دا ابىرويعا بولەپ كەلە جاتقانىنىڭ سان كۋاسi بولىپ كەلەمىز.
ءوز باسىم قۋانىش سۇلتانوۆپەن تانىس-بiلiس بولعالى قىرىق جىلدىڭ ءجۇزi بولىپتى.
قىرىق جىل iشiندە قانشاما وزگەرiستەرگە ۇشىرادىق.
سۋ اقتى, جاڭبىر جاۋدى, قار ەرiدi, باقتار گۇلدەدi, جاپىراقتار ۇشتى. ۋاقىت ءوتتi. قانشاما دوستارىمىزدان ايىرىلدىق. اعالارىمىزدى جوعالتتىق. باۋىرلارىمىزدى مەزگiلiنەن بۇرىن قارا جەردiڭ قوينىنا تاپسىردىق. انالارىمىزدى ارۋلاپ, اكەلەرiمiزدi قارا جەرگە تاپسىردىق. وسىدان قىرىق جىل بۇرىنعى مويىلداي قارا شاشىمىزدى وپاسىز ۋاقىت بوز قىراۋمەن باتتاستىرا بويادى…
قوعام اۋىستى, ورماندار ورتەنiپ, ارماندار كۇيرەدi. ءداۋiر الماستى. يمپەريا ىدىرادى. ادامداردىڭ مiنەز-قۇلقى وزگەرiسكە ءتۇستi. قۇندىلىقتار اۋىستى… ءومiر وزگەردi. تاۋەلسiزدiك دەيتiن كيەلi دە قاسيەتتi دۇنيەمiز قۇتتى قونىسىنا قوندى. سول كيەلى دە قاسيەتتى دۇنيەمىزدى, وكىنىشكە قاراي, كوكپارعا سالىپ, تاعدىرىن تالكەك ەتكiسi كەلەتىندەر دە پايدا بولا باستادى… ۇلى اباي ايتقانداي: «كەشەگi دوس – بۇگiن جاۋ, مەن نە قىلدىم, ياپىرىم-اۋ», – دەيتiن پەندەلiك اقيقاتپەن دە سان مارتە بەتپە-بەت كەلدiك. جەكە باستىڭ استامشىلدىعىن ەل مۇددەسiنەن جوعارى قويۋعا ۇمتىلعانداردى دا كوردiك. باردى كوردiك, جوقتى كوردiك… قالتالىلاردىڭ ەل iشiن دۇرلiكتiرiپ, قاعىنعانىن, قايىرشىلاردىڭ وتكەندi ساعىنعانىن كوردiك…
وسىنداي قىم-قۋىت وزگەرiستەر داۋىلىنىڭ اراسىنان بiر ءسات ادامشىلىق قالىبىن كوكپارعا سالماي, كiسiلiك كەلبەتiنەن اداسپاي, جايدارى مiنەزiنەن جاڭىلماي كەلە جاتقان ادامداردى كەزدەستiرگەندە ەرiكسiز قۋاناسىڭ, تاڭىرقايسىڭ. ومىردە كىسىلىك دەيتىن عاجايىپ قۇندىلىقتىڭ بارىن ەسكە سالاتىن سونداي قۋاتتى جانداردىڭ ارامىزدا جۇرگەنى عانيبەت ەمەس پە؟! تارازىعا سالىپ, ەكشەپ كورiڭiزشi. كiم مىقتى بولعانى سوندا؟ وزگەرiس جەتەگiنە ءتۇسiپ, جانۇشىرا الاسۇرعاندار مىقتى ما؟ الدە الگi جايدارى مiنەزi مەن كiسiلiك كەلبەتiن كوكپارعا سالماعاندار مىقتى ما؟
مەنiڭ ويىمشا, قۇرمەتتiڭ تورiنە سوڭعىلار لايىق.
تاريحتان بiلەمiز – وزگەرمەيتiندەردiڭ تۇعىرى قاشاندا بيiك. البەتتە, بىزگە وزگەرىس جاسايتىندار, وزگەرىس جاساي وتىرىپ, وزدەرى ەشقاشان وزگەرمەيتىندەر, ادامشىلىق قالىبىنان اۋىتقىمايتىندار كەرەك! قۇداي كوزسiز وزگەرiسكە قۇمارلاردان ساقتاسىن! قاشاندا ۇلكەن وزگەرiستەردi رۋحى بەرiكتەر مەن وزiنە-ءوزi وزگەرمەيتiندەر جاساعان. مەنiڭ جوبالاۋىمدا, قازiرگi تاڭداعى قازاق قوعامى ءۇشiن دە, قازاقستان ءۇشiن دە وسىنداي تۇلعالار كەرەك. بiزگە بۇگiن سوڭعى جيىرما ءۇش جىل iشiندەگi تاۋەلسiزدiك كەزەڭi بەرگەن ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني جەتiستiكتەرiمiزدi ساقتاۋعا جان-تانiمەن قىزمەت ەتەتiن ء(يا, «قىزمەت ەتەتiن» دەگەن سوزدەردi باسا ايتقىمىز كەلەدi) تۇلعالار كەرەك.
مۇنداي تۇلعالار – ەلدەگi تۇراقتىلىقتىڭ باستى كەپiلi.
مەن قۋانىش سۇلتانوۆتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرi رەتiندە وسىنداي ساياسي تۇلعالار ساناتىنا جاتقىزامىن. ول قانداي باسشىلىق قىزمەتتە بولماسىن, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان جاستار وداعىنىڭ جەتەكشىسى, ورتالىق پارتيا كوميتەتiندە مادەنيەت, پارتيالىق-ۇيىمداستىرۋ, يدەولوگيا بولiمدەرiنiڭ مەڭگەرۋشiسi بولعان انا داۋiردە دە, مينيستر, پرەمەر-مينيستردiڭ ورىنباسارى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشiسi, سەنات دەپۋتاتى, كوميتەتتەر توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەقىۇ جۇيەسiن رەفورمالاۋ جونiندەگi كورنەكتi ساياسي قايراتكەرلەر كەڭەسiنiڭ مۇشەسi بولعان وسى كەزەڭدە دە ەلدiك ۇعىمدار مەن پرينتسيپتi ماسەلەلەردە وزگەرگەنiن كورسەتكەن ەمەس.
تۇرلاۋلى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالعان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارىنىڭ اسۋلى بەلدەرىن, ايقاي-سۇرەڭدى كەزەڭدەرىن ويشا ءبىر شولىپ وتەيىكشى. الىپ يمپەريا قۇرامىندا بولعان قازاق ەلىنىڭ سول ءبىر قيىن-قىستاۋلى تۇستاعى تاعدىرىن تالقان ەتپەي, ادام ويى مەن ساناسىن وڭ جولعا باستاي بىلگەن قۋانىش ءتارىزدى قايراتكەر ۇلدارىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان بيلىك پەن ءداۋىر تىزگىنىن ۇستاعان دىنمۇحامەد قوناەۆ, بايكەن ءاشىموۆ, اسانباي اسقاروۆ سەكىلدى الىپتاردى ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىممەن قالاي عانا ەسكە الماۋعا بولادى؟!. ولەڭ مەن ءومىردى, ونەر مەن قوعامدى قاتار قاراستىرۋعا داعدىلانعان اعا بۋىننىڭ ونەگەلى جولى بۇگىنگى ات ۇستىندە جۇرگەن ازاماتتارعا ۇلگى ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟! ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جاراتىلىسى مەن تابيعاتىن ۇلتجاندىلىقتان ىزدەگەندەر كوشىنىڭ جالعاسىنداي بولعانداردىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنە ەسىمدەرى جازىلعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءابىش كەكىلباي, ورالباي ابدىكارىموۆ, ومىربەك بايگەلدي, نۇرتاي ابىقاەۆ, قاسىم-جومارت توقاەۆتى قالاي اۋىزعا الماۋعا بولادى؟!
ءيا...
قۋانىش سۇلتانوۆ ءومىرى مەن تاعدىرىن ەل ءومىرى مەن تاعدىرىنان, قوعام ءومىرىنىڭ وزگەرىستەرى مەن سىلكىنىستەرىنەن بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى.
بۇل – كەشەگىنىڭ دە, بۇگىنگىنىڭ دە اقيقات ءسوزى.
ەلدىكتى مۇرات ەتكەن جاننىڭ كەشەگى يمپەريانىڭ وي مەن ساناعا قۇرساۋ سالعان كۇردەلى كەزەڭىندە دە ات ۇستىندە بولعانىن, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىن ۋاقىت دەيتىن قاتال مىنەزدى, قاتىگەز شەبەردىڭ الىپ قايشىسىمەن وڭدى-سولدى تىلگىلەگەن الماعايىپ ارەكەتكە تولى جاھاندانۋ داۋىرىندە دە ەر ۇستىندە كەلە جاتقانىن كورەمىز.
قۋانىش سۇلتانوۆ – ەكى ءداۋىر مەكتەبىن تەڭ مەڭگەرىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن ەل تاعدىرىن وڭ جولعا باستار ساياساتتاعى كەڭ تىنىستى مادەنيەتتىلىكتى قىزعىشتاي قورىپ كەلە جاتقان ۇستانىمى بەرىك مەملەكەتشىل, قوعامشىل, حالىقشىل تۇلعا.
ول – اۋداندىق كومسومول ۇيىمىنىڭ قاتارداعى نۇسقاۋشىسىنان, رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا دەيىن كوتەرىلگەن, قاتارداعى اۋداندىق باسپاحانا كوررەكتورىنان رەسپۋبليكانىڭ ءباسپاسوز مينيسترىنە دەيىن وسكەن, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ, پارلامەنت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان, تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ اسا كۇردەلى, اسا قيىن كەزەڭدەرىنىڭ قاي كەزىندە دە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاي تاپسىرماسىن دا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك, ادالدىقپەن, تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ, ەلدىك تۇتاستىقتىڭ سىرتقى, ىشكى ساياساتىن تالماي جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساڭلاق ساياساتكەر.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل مۇددەسىنە ادال قىزمەت ەتەتىن جاۋاپتى تۇلعالاردى مەملەكەت ىسىنە جۇمىلدىرا بىلەتىن كورەگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى دە وسى بولسا كەرەك. وزىنە دەگەن ەلباسىنىڭ قامقورلىعى مەن سەنىمىن قۋانىش سۇلتانوۆ تا اقتاپ-اق جۇرگەنىنە دە كوزىمىز جەتىپ ءجۇر.
ەل اۋزىندا جۇرگەن ادامنىڭ تولىق سيپاتى ۇيدە دە, تۇزدە دە قاتار كورىنۋى ءلازىم. ءۇي مەن ءتۇز – ەل بيىگىنە كوتەرىلگەن جاننىڭ قوس قاناتى. قوس قانات قاتار جايىلعاندا عانا قىراننىڭ قىراندىعى تانىلادى. قالقىپ ۇشادى.
سۇلتانوۆتار وتباسى – ءوز ءداستۇرى, ءوز مىنەز-قالىبى قالىپتاسقان اۋلەت. جان جارى, اۋلەتتىڭ التىن قازىعى – بەيبىت سۇلتان كەلىنىنىڭ ءۇي ءتورىن ايالاۋداعى ورنى ايرىقشا. قانەكەڭ ەكەۋىنىڭ وتباسىلىق ۇيلەسىمىنىڭ بار سىرى مەن جۇمباعى وسى كىسىنىڭ سىپايى ءجۇرىسى مەن نازىك جاراتىلىسىنا نەگىزدەلگەن. بالالارى دا, نەمەرە, شوبەرەلەرى دە سوعان بەيىمدەلگەن. بەيبىت جەڭەشەمىزدىڭ ايتۋىنشا, سۇلتانوۆ – ۇيدە دە, تۇزدە دە سۇلتانوۆ!
قىسقاسى, قيىندىقتان قاشپايتىن, پاراساتىنان تايمايتىن, جولىنان جالتارمايتىن, قاشان كورسەڭ, وتقا سۋارىلعان سەمسەردەي جارقىلداپ جۇرەتىن جۇرەگى جومارت, جانى ءمارت قۋانىش سۇلتانوۆ ەسىمدى تۇلعالى, تۇعىرلى ازامات تۋرالى مەنىڭ ايتار از-كەم اقيقات ءسوزىم, شىندىعىم وسى.
قازاق حالقى ەجەلدەن ەلگە قالتقىسىز قىزمەت ەتەتiن بەدەلدi كiسiلەرiن ەل ادامى اتاعان. قانداي جوعارى ورتادا بولماسىن, نەندەي مانساپ پەن بيلiك تۇعىرىنا كوتەرiلمەسiن, ءوزiنiڭ حالىق اراسىنداعى قاراپايىم قالىبىن بۇزبايتىن, ەل iشiندەگi ابىروي-بەدەلiنەن اداسپايتىن, شىنايى كاسiبي, ساياساتكەر بيiگiنە كوتەرiلگەن ادام قاشاندا حالىقتىق قۇرمەتتiڭ قاندايىنا دا لايىق.
بiز بiلەتiن, رەسپۋبليكا جۇرتى سىيلايتىن قايراتكەر سۇلتانوۆ وسىنداي ەل الدىنداعى پەرزەنتتiك پارىزى مەن مiندەتiن ادال اتقارىپ, اتا-اناسى ازان شاقىرىپ قويعان اتىنا ساي حالقىن اركەز قۋانتىپ كەلە جاتقان جۇلدىزى جارىق تۇلعالارىمىزدىڭ بiرi, بiرەگەيi.
بۇل – ەل تانىعان اقيقات.
بۇل – ۋاقىت دالەلدەگەن شىندىق.
بۇل – ەكى عاسىردى تەل ەمىپ, ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىنا بىلىك-بىلىمىمەن, وي-پاراساتىمەن كوپىر بولىپ جالعانىپ, ەڭبەكتىڭ ەل مەرەيىن ۇستەم ەتەر ۇلى قۇرال ەكەنىن كوكەيىنە تۇيگەن, جەرۇستى تىرشىلىگىنىڭ سۋىعىنا توڭىپ, ىستىعىنا كۇيگەن, تاڭىرىدەن كەسكەكتى مىنەز بەن كەلىستى دارىن مول بۇيىرعان ابىرويلى جاننىڭ بيىگى...
بۇل – حالقىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن بەكىتۋ جولىندا ۇلتىن ءسۇيۋدىڭ شىنايى ۇلگىسىن كورسەتىپ, تىنىمسىز ءومىر مەن تياناقتى كۇرەستى تۋ ەتىپ كەلە جاتقان تۇعىرلى تۇلعانىڭ بيىگى.
نۇرلان ورازالين,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
