وتكەن جىلدىڭ 9 مامىرىندا ارداگەرلەردىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى – رەسپۋبليكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.Ə. نازارباەۆ: «جەڭىس كۇنى – ۇلى مەيرام. Əكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىن بەيبىت اسپاننىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, مىقتى مەملەكەت قۇرىپ, بولاشاققا سەنىممەن قارايمىز. وتانىمىزدىڭ 1 ميلليون 800 مىڭ ۇل مەن قىزى شايقاستاردا كۇرەستى. ميلليونداعان قازاقستاندىق جۇمىس ىستەپ, مايدان ءۇشىن, جەڭىس ءۇشىن ءبəرىن بەردى», – دەگەن بولاتىن.
ايتۋلى مەرەكەگە وراي قانشاما اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. كەشە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى «ابىروي مەن پارىز» (ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك جانە ۇلى وتان سوعىسىنا قازاقستاندىقتاردىڭ قاتىسۋى) اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جيىندى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت امانگەلدى قاشقىمباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
كىتاپتى دايىنداپ, جازۋ بارىسىنداعى باستى ماقسات – سوعىستىڭ شىن مəنىندە قالاي بولعانىن كورسەتۋ. مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اۆتورلىق ۇجىمى قۇجاتتاردىڭ مول قورىن – مۇراعاتتىق دەرەكتەردەن باستاپ, كەڭەستىك جəنە نەمىس گەنەرالدارى مەن مارشالدارىنىڭ مەمۋارلىق əدەبيەتتەرى, ساياسي قايراتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ زەرتتەۋلەرىن پايدالانۋ ارقىلى, سوعىستىڭ باسىنان باستاپ, ونىڭ توكيولىق əسكەري تريبۋنالمەن اياقتالۋىنا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىعان. بۇل ەڭبەكتە 1939 جىلدان 1945 جىلدار ارالىعىندا بولعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك جəنە ۇلى وتان سوعىسىندا بولعان ماڭىزدى كەزەڭدەر كورسەتىلگەن. كىتاپتى دايىنداۋ بارىسىندا اۆتورلىق قۇرامى الماتى, ماسكەۋ, ۋكراينا, بەلورۋسسيا قالالارى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىمەن تولىقتىرىلدى. كوپتەگەن سۋرەتتەر, قۇجاتتار عىلىمي اينالىمعا ءبىرىنشى رەت بەرىلۋدە. عالىمداردىڭ تاڭداعان قۇرىلىمى وقيعالاردى جىلدار بويىنشا بايانداپ, وقىرمانعا سوعىستاردىڭ تولىق حرونولوگياسىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك جاسايدى.
كىتاپتا مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ, تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەرلىگىمەن قوسا, جەر اۋدارىلعان حالىقتار تاعدىرى دا كورىنىس تاپقان. شەتەلدىك مۇراعات مəلىمەتتەرىن پايدالانۋ ارقىلى «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» تاعدىرى, سوعىس تۇتقىندارىنىڭ قايعىلى قاسىرەتى كورسەتىلگەن. اۆتورلار وتاندىق تاريحنامادا العاش رەت «حيۆي» دەپ اتالاتىندارعا قاتىستى جابىق تاقىرىپقا قالام تارتتى.
سوعىستا قازا تاپقان سولداتتاردى جادىمىزدا ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ءۇش بولىمنەن تۇراتىن زەرتتەۋلەر: ۇجىمدىق مونوگرافيا, سوعىس ۇرىستارىنىڭ پلانشەت-سىلتەمەسى جانە ينتەرنەت-البوم دايىندادى, ينتەرنەت-البومدا قۇجاتتار, سۋرەتتەر, سوعىس تۇتقىندارىنىڭ سۋرەتتەرى, قازا تاپقان سولداتتاردىڭ تىزىمدەرى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن قۇجاتتار بەرىلگەن. ءاربىر ادام مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ سايتىنا كىرىپ بۇل قۇجاتتارمەن «ابىروي مەن پارىز» ايدارىندا تانىس بولا الادى.
اتالمىش شاراعا قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, جوو باسشىلارى, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن باق وكىلدەرى قاتىستى.
راۋشان تاۋىرحانقىزى, جۋرناليست.
