اۋداننىڭ “ەكىنشى تىنىسى”

ۇكىمەت قولعا العان وڭىرلىك دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا اشىلىپ كەلەدى توسكەيى ءتورت ت ۇلىك مالعا, قويناۋى ءتۇرلى قازبا بايلىقتارعا تولى تالاس اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىبى قاتار دامىپ كەلەدى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى دا جىل ساناپ جاقسارا تۇسۋدە. اسىرەسە, مال-جانىمەن اتى شىققان اۋداندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 مامىرىنا ءمۇيىزدى ءىرى قارا – 30420, قوي-ەشكى – 427164, جىلقى – 8009, تۇيە –1889, ءۇي قۇستارى – 206476 باسقا جەت­تى. بۇل بايلىقتى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, ءمۇيىزدى ءىرى-قارا – 104,8, قوي-ەشكى – 104,1, جىلقى –102,2, تۇيە – 102,0, ءۇي قۇستارى – 103,8 پايىزعا كوبەيىپ وتىر ەكەن. اۋدان, البەتتە, ءشولدى, جار­تى­لاي شولەيتتى ايماققا ورنالاس­قان. دەگەنمەن ەگىن شارۋاشى­لى­عىن دا نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ماسەلەن, بيىل 555 گەكتارعا كۇزدىك بيداي, 200 گەكتارعا جازدىق ارپا, 200 گەكتارعا داندىك جۇگەرى ەگىلىپتى. ديقاندار, اسىرەسە, مايلى داقىلداردى كوپتەپ ەگۋدى قولعا الىپ وتىر. ياعني, 1157 گەكتارعا كۇنباعىس, ماقسارى داقىلدارى ەگىلىپ, ول بۇگىنگى تاڭدا تالاپقا  ساي كۇتىلىپ, باپتالۋدا. باۋ-باق­شاعا دا بارىنشا ءمان بەرىلۋدە. تالاستا بيىلعى جىلدىڭ جا­ڭا­لىعى دا جوق ەمەس. اۋدان جۇرت­شىلىعى ءۇشىن دە, ونىڭ توپىراعى ءۇشىن دە تىڭ داقىل سانالاتىن – ءجۇزىم وتىرعىزۋ قولعا الىنىپتى. مىسالى, 90 گەكتار جەرگە “تايسي روزا”, “رەزەمات”, “حۋسەين”, “مەرس” جانە “دامسكيە پال­چيكي” سەكىلدى ءجۇزىم تۇرلەرى ەگى­لىپتى. بۇل شارۋا كوبىنە مالمەن اينالىسقان شالعايداعى اۋداندا بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان ءىس. ونىڭ ۇستىنە اتالعان ءجۇزىم ءتۇر­لەرى جامبىل وبلىسىنىڭ تابي­عاتىنا جاتتىق ەتپەيتىنى عىلىمي-پراكتيكالىق تۇرعىدان ابدەن دالەلدەنگەن. ءجۇزىم وسىرۋمەن, نەگىزىنەن, وزبەكستاندىق ماماندار وتكەن جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ولار ءجۇزىم ەگىلەتىن القاپتىڭ تو­پىراعىن وزدەرىندەگى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىندا جان-جاقتى زەرتتەۋدەن وتكىزىپ, “توپى­راقتىڭ قۇرامى ءجۇزىم ەگۋگە قو­لايلى, قۇنارلى توپىراق” دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. كوشەتتەر دە ارنايى دايىندالىپ, وزبەك­ستاننان اكەلىنگەن. قاجەتتى سۋ كوزى دە مول. اۋداندا ءجۇزىم وسىرۋدەن باسقا دا جاڭالىقتار جەتكىلىكتى. مى­سالى, “اۋىل شارۋاشىلىعىن قار­جىلاي قولداۋ قورى” اق ارقىلى “ادىلەت-1” شارۋا قوجالىعى 8,0 ملن. تەڭگە كولەمىندە نەسيە الىپ, قاراتاۋ قالاسىنداعى بۇرىنعى استىق قابىلداۋ پۋنكتى اۋماعىندا 2200 شارشى مەتر 2 جىلىجاي قۇ­رىلىسىن اياقتاپ, قىزاناق, قيار كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, ءونىم الۋ­دا. ونىڭ العاشقى ونىمدەرىن اۋدان تۇرعىندارى تۇتىنا باس­تا­دى. الداعى ۋاقىتتا  تامدى اۋى­لىن­داعى س.وڭعاروۆتىڭ شارۋا قوجالىعى 1 جىلىجاي, قىزىلاۋىت اۋىلىنان 1 جىلىجاي, كوكتال اۋىلىنداعى “مرامور كوكتال” جشس 1 جىلىجاي قۇرىلىسىن سالا­دى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىت­تا ويىق اۋىلىندا جەمىس ءونىمىن جيناپ وڭدەيتىن, جەمىس شىرىنىن جانە ونىمدەرىن دايىندايتىن تسەح اشىلىپ, اقكول اۋىلىندا دايىن­دالعان جەمىس-جيدەك ونىمدەرى ساقتالاتىن ورتالىق قويما سالى­نىپ, وسى جەردەن سۇرانىس بويىن­شا ءتيىستى جەرلەرگە جونەلتىلىپ وتىراتىن بولادى. قارت قاراتاۋدى جايلاعان اۋدان­دا فوسفوريت, تابيعي گاز, ءمار­مار تاس جانە اك كەشەندى ءتۇر­دە وندىرىلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 ايىندا اۋدان ونەركاسىبىنىڭ باستى سالاسىندا وندىرىلگەن ءونىم­دەردىڭ كولەمى 1354,5 ملن. تەڭگەنى قۇراعان. وتكەن جىلدىڭ وسى مەر­زىمىمەن سالىستىرعاندا وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ فيزيكالىق كولەم يندەكسى 141,2 پايىزعا ارتقان. ال وبلىستىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ فيزيكالىق كولەم يندەكسى 117,2 پايىزدى قۇراپ وتىر. سوندىقتان بۇل سالادا وبلىس بويىنشا تالاس قورداي اۋدانى, تاراز قالاسىنان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. اۋداننىڭ يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا دا اۋقىم­دى  جوبالار قولعا الىنۋدا. وبلىس­تىڭ يندۋستريالىق كارتا­سىنا رەسەيلىك “ەۆروحيم-ۋدو­برە­نيا” كومپانياسى 2008 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تەندەر ارقىلى جەڭىپ العان “سارى-تاس” اق نە­گىزىندە قازىرگى “سارىتاس ۋدوبرە­نيا” جشس-ءنىڭ جوباسى ەنگىزىل­گەن. جوبانى ىسكە قوسۋ ءۇشىن “ارالتوبە”, “كەسىكتوبە”, “گيم­مەلفارب” كەن ورىندارىن بەرۋ جونىندە تەندەر ناتيجەسى كۇتىلۋدە. جۇمىسىن باستاۋعا العاشقى كەزەكتە 1,0 ملرد. رەسەي رۋبلىنەن اس­تام قارجى ءبولىنۋ جوسپار­لا­نۋ­دا. قازىرگى ۋاقىتتا گاز جانە سۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تەحنيكالىق ماسەلەلەر شەشىلۋدە. كەن ورنىن­دا جىلىنا 2,0 ملن. توننا ازوت, فوسفور تىڭايتقىشتارىن شىعا­را­تىن الەمدەگى ەڭ ءىرى زاۋىت­تار­دىڭ ءبىرىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, مۇندا 2000 ادام جۇمىسقا قا­بىلداناتىن بولادى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 2630 ملن. اقش دوللارى. بۇل وبلىس كولەمىندە ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. دەگەنمەن, ەتەكتەگى ەل زور ۇمىتپەن قاراپ وتىرعان “ەۆروحيم-ۋدو­برەنيەنىڭ” ءىسى كەشىككەن سايىن كوڭىل الاڭداي بەرەدى. “سوندىقتان ۇكىمەتتەگى ءتيىستى شەنەۋنىكتەر مەن مينيسترلىكتەر جانە وبلىس اكىم­دىگى بولىپ جامبىل فوسفورىنىڭ جاڭا تىنىسىن اشۋدى تەزدەتسە” دەيدى الگى 2000 جۇمىسشىنىڭ ءبىرى بولۋدان ءۇمىتتى تۇرعىندار. “قازفوسفات“ جشس “شولاق­تاۋ“ تاۋ-كەن وڭدەۋ كەشەنىندەگى ۇساقتاۋ فابريكاسى نەگىزىندە جىلىنا 100 مىڭ توننا تسەمەنت شى­عاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىن ءجۇر­گىزىپ, بۇگىنگى كۇنگە تاجىريبە رەتىندە 200 توننا تسەمەنت شى­عارىلىپتى. ول تۇتىنۋشىلارعا دا وتكەرىلە باستاعان. ال “Senur-ءOىl” جشس بۇرىنعى “قاراتاۋ مۇناي ونىمدەرى” اق مۇناي بازاسىنىڭ الاڭىندا ورنالاسقان. قازىرگى ۋاقىتتا مۇندا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى اياقتالىپ, قۋاتتىلى­عى جىلىنا 25,0 مىڭ توننا مۇناي وندىرەتىن زاۋىت ىسكە قوسىلدى. اۋدانعا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4 ايىندا 237,6 ملن. تەڭگە ينۆەس­تيتسيا تارتىلىپتى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 99,5 ملن. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 5,5 ملن. تەڭگە, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 36,0 ملن. تەڭگە بار. بيىلعى جىلى اۋداندىق ءمان­دەگى قويگەلدى-قاراتاۋ-كوكتال-اقساي جولدارىن اعىمداعى ءجون­دەۋ جۇمىستارىنا اۋداندىق بيۋد­جەتتەن 8400 مىڭ تەڭگە, وبلىستىق ماندەگى اقكول-ويىق-ۇلانبەل جولىنىڭ 20 شاقىرىمىن ورتا جوندەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن 116,3 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. سونىمەن بىرگە, “جول كارتاسى” اياسىندا كۇيىك-قاراباستاۋ-قا­را­تاۋ-جاڭاتاس-ساۋداكەنت اۆتومو­بيل جولىنىڭ 56-82 شاقىرىمى ارالىعىن ورتا جوندەۋدەن وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 85,2 ملن. تەڭگە, وسى جولدىڭ 82-97 شا­قىرىمى ارالىعىن ورتا ءجون­دەۋدەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 84,7 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامى­تۋدىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا اۋدان بويىنشا 716 شارشى مەتر جەكە تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسى ىسكە قوسىلعانى دا كوڭىل­گە قۋانىش ۇيالاتادى. 2009 جىل­دىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىر­عان­دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار 7 ەسەگە ارتىق ورىندالعانىن ەس­كەر­سەك, تالاستىقتاردىڭ اتامەكەنىنەن ۇدەرە كوشۋى تولاستاپ, كىندىك قانى تامعان جەرگە تۇراقتاۋ ءۇردىسى بايقالعانىن كورەمىز. “بالاپان” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا قاراتاۋ قالاسىنان ەكى بالاباقشا عيماراتى كەرى ساتىپ الىنىپتى. ولاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكى­زۋ­گە دە قارجى بولىنگەن.  سونى­مەن قاتار, كوشەك اۋىلىنداعى جامبىل ورتا مەكتەبىن قايتا سالۋعا 100000 مىڭ تەڭگە, تامابەك اۋىلىنداعى امانگەلدى ورتا مەكتەبىن قايتا سوعۋعا 100000 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ, قازىر مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلۋ ۇستىندە. ءبىز بۇعان دەيىن ءبىر وزىنەن كەزىندە 11 ەڭبەك ەرى جانە انا ءتىلى ءۇشىن ايىلىن جيماعان شونا سماحان ۇلى سياقتى قايراتكەر اقىن شىققان تامابەك اۋىلىن­داعى مەكتەپتىڭ اپاتتى جاعدايدا تۇرعانىن ايتىپ, بىرنەشە رەت ماسە­لە كوتەرگەنبىز. وعان, مىنە, جەر­گىلىكتى بيلىك پەن وبلىس اكىمدىگى تۇسىنىستىكپەن قاراپ, بۇگىندە وسى يگى ءىس قولعا الىنعالى وتىر ەكەن. “جول كارتاسى” اياسىندا ات­قارىلعان قىرۋار جۇمىستار دا اۋدان ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستاپتى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 16 نىسان بويىنشا 706735 مىڭ تەڭگە يگەرىلسە, بيىلعى جىلى قارجى كولەمى مەن نىسان سانى ودان ءارى ۇلعايا تۇسكەن. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى, قاراتاۋ قالاسى.