قۇنانباي وسكەنباي ۇلى مەككەگە بارىپ, قاجىلىق پارىزىن وتەگەننەن كەيىن حالىق ونى ءپىرادار دەپ تانىپ, ىزەت-قۇرمەتىن ارتتىرا تۇسەدى. الايدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ رومانىنان كەيىن وقىرمان قۇنانباي بولمىسىنا ءالى تولىق كەمەلدەنبەگەن جاس ابايدىڭ كوزىمەن قاراپ, اۋليەلىك تابالدىرىعىندا وتىرعان اكە ھالىنە تىم ەرتە باعا بەرىپ قويدى. سوتسياليستىك ساناداعى قوعام ءمۇمىن, ءدىندار ابايدان گورى, ونەر, عىلىمدى ولاردان ارتىق كورەتىن ويشىل ديدارىن جاقسى كورگىسى كەلدى. راس, اباي كوزقاراسىنىڭ ەۆوليۋيۋتسياسىندا مۇنداي دا پىكىرلەر بولدى. الايدا حاكىم عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جازىلعان ولەڭدەردىڭ مازمۇنىنا قاراساق, اۋەلدە ايتقان ءدىندار قۇنانبايدىڭ ورنىنا ءوزى كەلىپ جايعاسقانىن كورەمىز.
پولشاداعى ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياك ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ كۇندەلىگىندە قۇنانباي بەينەسى بىلاي سۋرەتتەلەدى: «قاراپايىم قارا حالىقتان شىققان قۇنانباي جاراتىلىسىنان اقىل-پاراسات دارىعان, كەرەمەت زەرەك, قارا تىلگە شەشەن, بايىپتى, تىڭعىلىقتى كىسى, حالقىنىڭ قامىن ويلايدى, وعان جاقسىلىق جاساسام دەيدى, ەلىنىڭ ەجەلگى جول – جوباسىنا, ءال قۇراندا جازىلعان شاريعات جولىنا اسا جۇيرىك, رەسەي وكىمەتىنىڭ قىرعىزدار جونىندەگى زاڭ ەرەجەلەرىنە وتە جەتىك, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل, ادال ازامات. قۇنانباي حالقىنىڭ قامقورى, ونى جۇرت پايعامبارداي كورەدى, سوندىقتان ودان اقىل-كەڭەس الۋعا ءتىپتى ءبىر قيىرداعى اۋىلداردان جاس پەن كارى, باي مەن كەدەي اعىلىپ كەلىپ جاتادى. توبىقتى دەگەن مىقتى رۋدىڭ قالاۋىمەن ول بولىستىق قىزمەتكە سايلانىپ قويعان, ەلدەن ەرەك بىلگىشتىگىنىڭ ارقاسىندا بۇل قىزمەتتى تاسقاياقتاي قاعىستىرىپ, تاماشا جاقسى اتقارادى, ونىڭ ايتقانى ەكى بولمايدى, قاباعىن قاقسا, ءىس ورنىنا كەلىپ جاتادى», دەيدى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى تۋرالى.
ابايتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي ا. يانۋشكەۆيچتىڭ بۇل پىكىرى زامان اعىمىنا ىقتاپ ايتىلعان «قۇنانباي ساۋاتسىز, وقىماعان, ءدىن ءىسىن شالا بىلگەن, رەسەيدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن مويىنداماعان, ەلدى, فەوداليزمنىڭ ەسكى زاڭىمەن باسقارعان», دەگەن سياقتى تياناقسىز تۇجىرىمدارعا تويتارىس بەرگەنىن جازادى. سونىمەن قاتار قۇنانباي قاجىنىڭ اسا دىندارلىعى دا ونىڭ «قۇراننىڭ تۇتقاسى – ء«بادۋامدى» وقىپ وتىراتىنى جانە ايتىلادى. ونىڭ شاريعات, تاريقات, ماعريفات, حاقيقات ماقامدارىنا جەتكەرۋشى باسپالداق ەكەنى ەسكەرتىلەدى. بىردە اباي اكەسىنىڭ ۇزدىكسىز ءبىر دۇعانى قايتالاپ وتىرعانىن بايقاپ, ء«بالى, تاتە, مەن ءسىزدى دۇنيەنىڭ سىرىن ءبىلىپ, اقيقاتقا كەتتى عوي دەسەم, ء«بادۋام» دەگەن ءتىل سىندىرۋعا ارنالعان شاعىن عانا دۇنيە ەمەس پە؟ ءسىز بەرىدە قالعان ەكەنسىز عوي» دەيدى اكەسىنىڭ وقىپ وتىرعانىن جەڭىلگە بالاپ. سوندا قۇنانباي: ء«اي, قاپ-اي, وبالىڭا مەن قالىپپىن اباي. كەزىندە ءۇش اي مەدرەسسەدە وقىتىپ, تاستاماي الىپ كەتىپ ەم. وبالىڭا قالعان ەكەنمىن عوي. جەتپەگەن ەكەنسىڭ, جەڭىل وقىعان ەكەنسىڭ عوي. مەن سەنى تۇبىنە جەتتى مە دەسەم, توقىماي وقىعان ەكەنسىڭ عوي. ءبادۋام دەگەن شاريعات, تاريحات, ماعريفات ارقىلى اقيقاتقا قول جەتكىزەتىن كىتاپ ەمەس پە؟ سونىڭ ءار ءسوزىن ويلاپ, ىشتەي قورىتىپ وتىرامىن. قاپ, وبالىڭا قالىپپىن عوي اباي, جەتپەي وقىعان ەكەنسىڭ عوي» دەگەن ەكەن. ارتىنشا اباي باسىن شايقاپ, ورنىنان تۇرىپ ەسىكتەن شىعىپ كەتىپ بارا جاتقاندا: «ۇلكەندەرمەن بايقاپ سويلەسۋ كەرەك ەكەن. مىنا قارا شالىڭ قانداي تەرەڭ ەدى. راسىندا دا ءۇستىرت وقىپپىن عوي. كەمشىن ەكەنمىن عوي» دەپ ايتقانىن جەتكىزەدى تۇرسىن جۇرتباي.
راسىندا قۇدايعا بەل بايلاعان ادام ءۇشىن ءدىن ءبىرىنشى ورىندا. ءومىرىنىڭ اقىرىن قۇدايشىلىقا ارناعان لەۆ تولستوي دا ء«دىن كىمگە ەكىنشى ورىندا تۇرسا, وعان ول مۇلدە جوق» دەپ كەسىپ ايتادى. حاكىم اباي دا كەيىننەن «مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان ول – لاماكان, ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن» دەپ اكەسى قۇنانبايدىڭ ھالىندە كۇرسىنەدى. سوندىقتان ابايدىڭ جاس كەزىندەگى جىرلارىن ءۇستىرت وقىپ, ونىڭ عۇمىرلىق كوزقاراسى تۇبەگەيلى وسى بولدى دەپ كەسىپ ايتۋ – ابەستىك. قۇنانبايدىڭ دىندارلىعىن دا ۇشقارىلىقپەن شاتاستىرماۋ كەرەك.
كەلەسى ەسكەرەتىن دۇنيە – قۇنانبايدىڭ كەنەسارى حانعا قاتىناسى. قازاقتىڭ سوڭعى حانى تۋرالى كەيبىر باتىرلىق جىرلاردا اعا سۇلتاننىڭ پاتشادان شەن العانىن العا تارتىپ, كەنەسارى اسكەرىنە قارسى شاپقانى ايتىلادى. الايدا بۇل بۇقارا حالىقتىڭ اقىلىنا كەلەتىن العاشقى وي ەكەنىن, جىرلاۋشى اقىننىڭ ەموتسيونالدى كوڭىل-كۇيىنەن تۋعان باعا ەكەنىن قاپەرگە ۇستاۋ قاجەت.
راسىندا قۇنانباي كەنەسارىعا قارسى بولدى ما؟ وعان قارسى اسكەر جىبەردى مە؟ اق پاتشاعا قانشالىقتى ادال بولدى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگىنەن تابۋعا بولادى: «قۇنانبايدىڭ بۇدان سوڭعى ەل ىسىندە قالعان ءبىر ءىسى – ورىس ۇلىعىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا كەنەسارىنى قۋعانى. ستارشينا كۇنىندە كەنەسارىنى قۋا شىققان ورىس وتريادىمەن بىرگە قازاقتان كىسى الىپ, قوسا قۋىسقان. قۋعان قول كەنەسارىنىڭ كوشىنە جەتىپتى. كوشىنىڭ جانىندا كەنەسارى اتىنان ءتۇسىپ ناماز وقىپتى. سوندا ورىس باستىقتارى شابايىق دەگەندە, قۇنانباي «ناماز ۋاقىتىندا شاپپايمىز», دەپ شاپقىزباي قويىپتى. سول جولدا قۇنانباي قولمەن كەلە جاتقان قازاقتاردى جيىپ الىپ, قۇر قۇدىقتىڭ ماڭىندا كەڭەسىپ كەنەسارىنى ۇستاماۋعا, قاس قىلماۋعا ۋادەلەسىپتى. كەيىن اتىس بولعاندا جۋانتاياق توبەت دەگەن باتىر كەنەسارى قولىنىڭ ءبىر باتىرىن قۋىپ, نايزالاماقشى بولعان, سونى قۇنانباي ساباپتى», دەپ جازادى.
مىنە, وسىدان-اق قۇنانبايدىڭ قايتكەن كۇندە دە «قازاققا بولسىن» دەگەن ەل ءۇشىن تۋعان ەر ەكەنى, قۇدايشىلىقتى باستى ورىنعا قوياتىن حاس مۇسىلمان ەكەنى انىق اڭعارىلادى. قۇنانباي بولىس بولماسا, ونىڭ ورنىنا ءبارىبىر باسقا ادام كەلىپ, ەل بيلەۋشى ەدى. سوندىقتان اقىرى ورنايتىن بيلىك بولعان سوڭ, قۇنانباي سول بيلىكتىڭ نيزامىنا باعىنىپ, ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن كوزدەدى. قۇنانباي بولمىسىن تانۋ قيىن دا كۇردەلى بولاتىنى وسى سەبەپتى.
