قانت زاۋىتتارى قانشالىقتى قۋاتتى؟

وندىرىستىك احۋال تۋرالى

بىلتىر 469,3 مىڭ توننا قانت يمپورتتالعان. ونىڭ 438 مىڭ تونناسى – رەسەيدەن, 31 مىڭ تونناسى  بەلارۋستەن جەتكەن. ەكسپورت كولەمى  143,1 مىڭ توننا بولسا, ونىڭ 112,5 مىڭ تونناسى وزبەكستانعا جونەلتىلگەن. ەكسپورتتىڭ ەداۋىر بولىگىن ءوزىمىزدىڭ ءتاتتى تۇبىردەن دايىندالعان قانت ەمەس, شيكىزاتى شەتەلدەن كەلەتىن قانت قۇراعىنان وندىرىلگەن ءونىم قۇراپ وتىر. ەلىمىزدە ناق قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان 4 قانت زاۋىتى بار. ول – جەتىسۋ وبلىسىنداعى اقسۋ, كوكسۋ قانت زاۋى­تىمەن قوسا, جامبىلداعى مەركى, تاراز زاۋىتتارى. وسىنىڭ ىشىندە اقسۋ, كوكسۋ جانە مەركى قانت زاۋىتتارى قانت قىزىلشاسىن وڭدەيدى. 

تاراز قانت زاۋىتى تەك قۇراق قانتىن عانا شيكىزات رەتىندە پايدالانادى. ياعني قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋمەن اينالىس­پايدى. ولار قانت قۇراعىن رەسەي, برازيليا, ءۇندىستان ەلدەرىنەن الىپ وتىر. قىزىلشا وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ جالپى جوبالىق قۋاتى تاۋلىگىنە 8,7 مىڭ توننا, ال قۇراق قانتىن وڭدەيتىن تارازداعى زاۋىتتىڭ قۋاتى 2,4 مىڭ تونناعا جەتەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەرگەن اقپاراتقا سەنسەك, وسى قانت زاۋىتتارى بىلتىر تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگىنە, شيكىزات كولەمىنە قاراي تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن. شارۋالاردىڭ ءونىمى مول بولىپتى. مۇنىڭ سەبەبىن قانت سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالارمەن باي­لانىستىرساق بولادى. اگروونەركاسىپ كە­شەنىن دامىتۋدىڭ 2021–2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا قانت سالاسىن دامىتۋعا جۇيەلى قولداۋ شارالارى قابىلدانعان. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنا سايكەس, ينۆەستورلاردىڭ قانت زاۋىتتارىن, قىزىلشا قابىلداۋ پۋنكتىن جانە جاناما ونىمدەردى وڭدەۋ جەلىلەرىن سالۋعا, جاڭعىرتۋعا سونداي-اق اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋعا جۇمساعان ينۆەستيتسيالىق شىعىندارىنىڭ 40%-ى وتەلەدى. بۇدان وزگە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» جەلىسى بويىنشا نەگىزگى جانە اينالىم قاراجاتىنا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتىلەدى. سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ساي 2021 جىلدان بەرى قانت وندىرۋشىلەر ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى 70%-عا تومەندەگەن.

                                                               قىزىلشانىڭ قادىرىن ەككەن بىلەدى

قانت قىزىلشاسىن ەگەتىن شارۋالارعا دا سۋبسيديا تولەنەدى. كوكتەمگى دالا جۇمىس­تارىن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭ­بە­رىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. تۇقىم, تىڭايتقىش, وسىمدىكتەردى قورعايتىن قۇرالداردان بولەك, سۋ بەرۋ جونىندەگى قىز­­مەت­تەردى ساتىپ الۋعا سۋبسيديا قاراس­تى­­رىل­­عان. ول ازداي قىزىلشا جينايتىن كوم­­باينداردى, سەپكىشتەر مەن پالەك كەسكىش­تەردى ساتىپ الۋعا ينۆەستيتسيالىق سۋب­سي­ديالار بەرىلەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بولسا كەرەك, بىلتىر جامبىل وبلىسىندا 11,2 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگىلىپ, 600 مىڭ توننادان استام ءونىم جينالعان. بۇل – ءوڭىر ءۇشىن كەيىنگى جىلدارداعى رە­كوردتىق كورسەتكىش. جينالعان ءونىمنىڭ 597,1 مىڭ تونناسى وڭدەۋشى زاۋىتتارعا جو­نەلتىلگەن. شارۋالار ونىڭ 478,2 مىڭ تون­نا­سىن – مەركى قانت زاۋىتىنا, 99,6 مىڭ توننا­سىن – اقسۋ قانت زاۋىتىنا, 19,3 مىڭ تون­نا­سىن قىرعىزستانداعى «كوشوي» قانت زاۋى­­تىنا وتكىزگەن. مول ءونىم جاپپاي كۇزدە تاسى­مال­دانعان سوڭ قانت زاۋىتتارىنىڭ الدىندا جۇك كولىكتەرىنىڭ ۇزىن-سونار كەزەگى ءتىزىلدى. شا­رۋالار, كولىك جۇرگىزۋشىلەرمەن قوسا قانت زاۋىتىنىڭ جۇمىسشىلارى ءبىراز ابى­گەر­گە ءتۇستى. جۇرگىزۋشىلەر اپتالاپ كە­زەك كۇت­سە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءجۇ­رىپ-تۇرۋى قيىن­دادى. مىسالى مەركى قانت زاۋى­تى­نىڭ ما­ڭىن جايلاعان اۋىل تۇرعىندارى ال­عا­شىن­دا جۇك كولىكتەرىنىڭ كەپتەلىسىنەن قا­جىسا, كەيىن جاعىمسىز يىستەن, قارا شىبىن­نان زا­­رە­­زاپ بولدى. شارۋالاردىڭ ەسىل ەڭبەگى زايا كەتتى.

قىزىلشانىڭ قادىرىن ەككەن بىلەدى. مەركى قانت زاۋىتى بىلتىر كۇزدە قابىلداعان ءتاتتى ءتۇبىر­دىڭ 130 مىڭ تونناسىن ءشىرىتىپ الدى. كوك­تەمدە بىرنەشە اي قارا شىبىن قاپتادى, قولقا قا­باتىن ءيىس كەتپەدى. زاۋىت باسشىلىعى قال­دىقتى ويتال اۋىلىنان 20 شاقىرىم قا­شىق­تاعى كارەرگە توگىپ, وڭاي قۇتىلعىسى كەل­گەن. جۇرت وعان نارازى بولدى. ايتەۋىر زاۋىت­تىڭ ولقى­لىعىنا اۋدان اكىمدىگى ارالاسىپ, اۋماق­تى دارىلەدى. تۇرعىندار شىبىن-شىر­كەي­دەن قۇ­تىل­دى. مۇنداعى جاعدايدى وزىمىز­شە باعا­لاپ, سىرتتاي تون پىشۋدەن اۋلاق­­پىز. ايت­سە دە, ءوزىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن بەس­كە بىلە­تىن زاۋىت باسشىلىعى كوتەرە الماي­تىن شوق­پاردى بەلىنە بايلاپ, قارىزعا بات­قانى قا­لاي؟ اۋىر جۇك كولىكتەرى ىرگەگە كەل­گەن­دە جەر­گىلىكتى اكىمدىك شارۋالاردىڭ بەتىن قاي­تارماۋدى سۇرادى ما, الدە باسقا دا سە­بەپ سال­دارى بولدى ما, ول جاعى ناقتى بەلگىسىز.

مەركىنىڭ جايى الاڭداتادى

مەركى قانت زاۋىتىنىڭ نەگىزى 1934 جىلى قالانعان. جۇمىس قىزعان شاقتا مۇنداعى جۇمىسشىلاردىڭ سانى 500-گە جەتەدى. ەگەمەندىك العالى زاۋىت قولدان قولعا ءوتىپ, باسشىلىققا كىم كەلىپ, كىم كەتپەدى. كىم كەلسە دە زاۋىتتى تۇبەگەيلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە اڭسارى اۋمادى, جانى اشىمادى. قازىرگى باسشىلىعىنان دا حابار جوق. ءمان-جايدى ءبىلۋ ءۇشىن مەركى قانت زاۋىتىنا ەكى كۇن قاتار بارىپ, ىشكە كىرە المادىق. رەسمي جاۋاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر مامان تابىلمادى.

جۋىردا جامبىلدىڭ شارۋالارى مەركى قانت زاۋىتىنان جالپى سومماسى 2 ملرد تەڭگەدەن استام قارىزىن الا الماي جۇرگەنىن ايتىپ, جيىلدى. زاۋىت ءتاتتى ءتۇبىردىڭ كيلوسىن 15 تەڭگەدەن قابىلداعان. مەملەكەت تاراپىنان تاعى 25 تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. شارۋالاردىڭ قولىنا مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديا تيگەنىمەن, 200-گە جۋىق شارۋا زاۋىتتىڭ ءوزى بەرەتىن سومانى بىلتىردان وندىرە الماي اۋرە-سارساڭ. كاسىپورىننىڭ جۇمىسشىلارى 2 ملرد 200 مىڭ تەڭگە قارىزدىڭ نەگە وتەلمەي جاتقانىنان بەيحابار. قارىزدى جابۋ ءۇشىن زاۋىت باسشىلىعى بانكتەن تاعى نەسيە الۋدى جوسپارلاپتى. ودان باسقا امال-شارا جوق.

زاۋىتتىڭ شارۋالار الدىنداعى بەرە­شەگىن وتەي الماي وتىرعانى ءبىر بۇل ەمەس. 2020 جىلى زاۋىت شارۋالارعا 918 ملن تەڭ­گە قارىز بولعان. ول كەزدە دە كەلەڭ­سىزدىككە جەرگىلىكتى اكىمدىك ارالاسىپ, ماسەلە شەشىلگەن. بەرىدە مەركى قانت زاۋىتى جون­دەۋدەن ءوتىپ, تاۋلىگىنە 3 000 توننا قانت قىزىل­شاسىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋعان. كاسىپ­ورىن باسشىلىعى 2023 جىلى زاۋىت­تى مودەرنيزاتسيادان وتكىزۋگە 2 ملرد تەڭگە جۇمساعان. وعان دەيىن ءوندىرىس 2016–2017 جىلدارى جوندەۋدەن وتكەن. الايدا اۋماعى كەڭ, الەۋەتى جوعارى قانت زاۋىتىنىڭ ەڭ­سە­سىن تىكتەپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن قى­رۋار قارجى قاجەت. ونسىز ءىس بىتپەيدى. كۇز تاياۋ, قانت قىزىلشاسىن قابىلدايتىن ماۋ­سىم دا كوپ ۇزاماي باستالادى. ال مەركى قانت زاۋىتى شارۋالار الدىنداعى بەرەشەگىن ءالى وتەمەدى. جۇ­مىس­شىلارى دا جارىتىپ جالاقى المايدى. جەر­گىلىكتى اكىمدىك ۇيلەستىرە الماعان ما­سەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاراپ, شەشپەس­كە بولمايتىن ءتارىزدى. ايتپەسە, زاۋىت باس­شى­لى­عى­نىڭ قارىزدان تاياۋ جىلداردا قۇتىلۋى ەكىتالاي.

جاعدايدى شامامەن بىلگەن سوڭ, ەلدەگى قانت زاۋىتتارى حالىقتى قانتپەن 100% قا­شان قامتيدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋدەن تارتىنامىز. بۇگىندە قانت سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار قابىلدانعان. سوعان سايكەس قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القاپتارىن 2026 جىلعا دەيىن 16,7 مىڭ گەكتاردان 38 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپتى. وڭدەۋ كاسىپورىندارىن كەڭەيتۋمەن شەكتەل­مەي, جاڭا زاۋىت سالۋ جوسپاردا بار كورىنەدى. بۇل جوبالار ىسكە اسقان جاعدايدا, 2026 جىل­عا دەيىن قانتپەن ىشكى قامتۋ دەڭگەيىن 7%-دان 43%-عا دەيىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگى تۋماق. جۋىردا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «Qazaq Arab Sugar» كومپا­نيا­سىمەن الماتى وبلىسىندا قانت زاۋى­تىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. قۇنى ­­580 ملن دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيتسيا­­لىق جوبا ىسكە اسسا, جىلىنا 500 مىڭ تون­­ناعا دەيىن قانت وندىرۋگە بولادى. ءارى 800 جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن بولجام بار.

ەگەر ەلدەگى باسقا زاۋىتتاردىڭ ەسكىر­گەنىن, قانت تۇتىنۋشىلارىنىڭ كوبەيىپ جات­قانىن ەسكەرسەك, جاپ-جاڭا ءبىر زاۋىتپەن وتان­دىق قانت نارىعىنداعى بۇكىل ماسەلەنى وڭال­تامىز دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى ەلدەگى وزگە سا­لالار سەكىلدى قانت زاۋىتتارىنىڭ كۇنى­ دە مەم­لەكەتتىڭ, بانكتەردىڭ قولداۋىنا جانە­ شەت­ەلدىڭ ينۆەستيتسياسىنا قاراپ
تۇر.