ەكونوميكالىق ءوسىم – تۇراقتى دامۋعا نەگىز

ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمي­نيستر­دىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونو­ميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ەكو­نوميكاداعى قازىرگى احۋال تۋرالى, ال ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇ­لەي­مەنوۆ فيسكالدىق جانە اقشا-نەسيە ساياساتىن ىسكە اسىرۋ جونىندە, رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ بايان­دادى. سونىمەن قاتار تاعى بىرقاتار ۆەدوم­ستۆونىڭ جارتىجىلدىق جۇمىسى تىڭدالدى.

2025 جىلعى قاڭتار–ماۋسىم ايلارىندا ءىجو كورسەتكىشى 6,2%-عا جەتكەن. ءوسۋ قارقىنىنىڭ ارتۋى قۇرىلىس, ساۋدا, ونەركاسىپ پەن بايلانىس سالاسىندا تىركەلدى. ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا الەمدىك ەكونوميكاداعى قيىندىقتارعا قاراماي, ەل ەكونوميكاسى وڭ ناتيجە كورسەتىپ وتىر.

ولجاس بەكتەنوۆ پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءارى تۇراقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتىنە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى, ۇكىمەت قابىلداعان كەشەندى قادامداردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكا­لىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا ۇكىمەت تاراپىنان جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ ديناميكا بار. ينۆەستيتسيانى بەلسەندى تۇردە تارتۋ ءتۇرلى سالادا اسا ماڭىزدى بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى باستاۋعا ىقپال ەتتى. پرەزيدەنت وڭىرىمىزدەگى تۇڭعىش سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرىن ىسكە قوستى. ونى قولدانۋ كەڭ اۋقىمدى تسيفر­لاندىرۋ مەن اشىقتىقتى ارتتىرىپ, كوپتەگەن ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.

پرەمەر-مينيستر ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ۇزاقمەرزىمدى ءارى ورنىقتى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بىرقاتار تاپسىرما بەردى. اۋەلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا مەن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا نىسانالى كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەدى.

وسىعان بايلانىستى وڭىرلىك ينۆەستي­تسيالىق شتابتاردى نەعۇرلىم بەلسەندى پايدالانۋ مىندەتى قويىلدى. جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعارۋ سالاسىندا ەكسپورتقا باعدارلانعان جوبالارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى تاپسىرىس­تارمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك جۇكتەمەسىن ارتتىرۋدى تاپسىردى.

سونىمەن قاتار ارنايى ەكونوميكا­لىق جانە يندۋستريالىق ايماقتاردا ءتيىستى ينجەنەرلىك, سونداي-اق كولىك ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ءسويتىپ, حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ قاراجاتىن بەلسەندى تۇردە تارتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ودان كەيىن ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن كولىك دالىزدەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ شارالارىن جەدەلدەتۋ تۋرالى جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردىڭ الدىنا مىندەت قويىلدى.

«الداعى جىلدارى 3 مىڭ شاقى­رىمنان استام اۆتوكولىك جولىن كۇردەلى جوندەۋ, وتكىزۋ بەكەتتەرىن جاڭعىرتۋ, قازاقستان ارقىلى وتەتىن تەمىرجول ءدالىزى اياسىندا جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, حالىقارالىق اۆياحابتار قۇرۋ جۇمىستارى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. بۇل شارالار 2028 جىلعا قاراي اۋە كولىگىمەن جۇكتەردى تاسىمالداۋ كولەمىن, سونداي-اق 2027 جىلعا قاراي تەمىرجول ءترانزيتىن 2 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى الداعى ەگىن وراعى مەن جىلىتۋ ماۋسىمىنا دەر كەزىندە دايىندالۋ ءۇشىن ىشكى تاسىمال كو­لەمىن ۇلعايتۋدى, سونداي-اق اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ جەتكىلىكتى ءارى ساپالى قورىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى لوگيستيكانى قامتاماسىز ەتىپ, ءونىمدى ساقتاۋ مەن ساتۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.

مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ساۋدا سالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋى مەن وتاندىق ءونىمنىڭ سىرتقى نارىقتارعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ارنايى اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك ماركەتپلەيسىن قۇرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋدى جۇكتەدى.

مۇناي-گاز سالاسىندا «تەڭىز» كەن ورنىنداعى «بولاشاق» كەڭەيتۋ جوباسى مەن «ۇڭعىما ەرنەۋىنىڭ قىسىمىن باسقارۋ» جوباسىن تولىق ىسكە قوسۋدى اياقتاۋدى, سونىمەن قاتار گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى بارىنشا جەدەلدەتۋ كەرەك ەكەنىن مەڭزەدى. ءسويتىپ, ورتالىق پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ينفلياتسيانى باقىلاۋ مەن تومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

«باعانى تۇراقتاندىرۋ – ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى. وڭىرلەر ىشكى نارىقتى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ مەن دەلدالدىق سحەمالاردى انىقتاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە ءتيىس. بۇل ورايدا تۇراقتاندىرۋ قورلارى, فورۆاردتىق كەلىسىمدەر, سۋبسيديالاۋ مەن باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ءتيىمدى قۇرالدار بار. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋگە ارنالعان باسىم داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋ كەرەك. بارلىق باعىتتار مەن سالالار بويىنشا كەڭ اۋقىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ – تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ بەرىك نەگىزى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇكىمەت باسشىسى وتىرىستان كەيىن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەلدەگى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا تارتىلادى دەلىنگەن 14 ملرد دوللاردىڭ نەشە پايىزىن وتاندىق كومپانيالار يگەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.

«اەس قۇرىلىسىنا مۇمكىندىگىنىڭ بارىنشا وتاندىق كومپانيالاردى تارتاتىن بولامىز. بىراق ءالى ناقتى تسيفردى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىن ەمەس. قۇجات دايىندالىپ بولعان سوڭ عانا ناقتى تسيفر­لار كورىنەدى. سوندا ناقتى ايتا الامىز. دەسەك تە, باستى قاعيدا – وتاندىق كومپانيالاردى تارتۋ» دەدى و.بەكتەنوۆ.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار كەلەسى جىلى عانا دايىن بولاتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جەلتوقسان ايىنا قاراي دايىن بولادى. ال جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار كەلەسى جىلى دايىندالادى. ال العاشقى اەس-ءتىڭ 14 ملرد دوللار بولاتىنى اتوم ەنەر­گە­تيكاسى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ەسەبى عانا ەكەن.  جوبا قۇجاتتارىن ناقتىلاۋ كەزىن­دە بۇل سان ءالى وزگەرۋى مۇمكىن كورىنەدى.

وسكەمەن, سەمەي, كوكشەتاۋ قالا­لارىندا سالىنۋعا ءتيىس ءۇش جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ تاعدىرى دا باق وكىلدەرىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ء«ۇش جەو بويىنشا باستاپقىدا رەسەي­لىك سەرىكتەستەرمەن بىرگە ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. ازىرگە رە­سەيدەن كەپىلدەندىرىلگەن, ارزانداۋ قار­جىلاندىرۋ ۇسىنىستارى تۋرالى ناقتى اقپارات العان جوقپىز. سوندىقتان كوك­شەتاۋدا ءوز كۇشىمىزبەن سالا باستادىق. «سامۇرىق-ەنەرگو» دا اينالىسىپ جاتىر. سەمەي مەن وسكەمەنگە كەلسەك, رەسەي تاراپىنان ءالى جاۋاپ كۇتىپ ءجۇرمىز. ەگەر جاۋاپ جاقىن ارادا بولماسا, جوبانى ءوز بەتىمىزبەن ىسكە اسىرۋدىڭ جولىن قاراعان ءجون», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇكىمەت باسشىسىنا گاز سالاسىنا قاتىستى سۇراق تا قويىلدى. «گاز سالاسىنا ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن تاريفتىك ساياسات قاجەت», دەگەن ول ۇكىمەت سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدى ىنتالاندىرۋ مەن گازداندىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ەلدى تولىق گازداندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ءتۇرلى مۇمكىندىكتەردى قاراستىرعان ءلازىم. ونىڭ قاتارىندا وزىمىزدەگى گاز رەسۋرستارىن پايدالانۋ, سونداي-اق شەكتەس مەملەكەتتەردەن گاز يمپورتتاۋ شارالارى دا بار. 

اقمولا مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن گازداندىرۋ ماقساتىندا «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى­نىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى كەزەڭدەرىن سالۋدى جالعاستىرۋ جوس­پارلانىپتى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۋاتتىلىعى جىلىنا 15 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. بۇگىندە قۋاتتىلىعى جىلىنا 10 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن جەتەتىن, ءۇش جاڭا كومپرەسسورلىق ستانساسى بار ۇزىندىعى 1 450 شاقىرىمدىق گاز قۇبىرىنىڭ جەلىلىك بولىگىن سالۋدى كوزدەيتىن ءبىرىنشى كەزەڭ بويىنشا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالعان. اياقتاۋ مەرزىمى 2026 جىلعا جوسپارلانعان.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتار ءۇشىن كورشى ەلدەردەن گاز يمپورتى بويىنشا الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. وسىعان قاتىستى ولجاس بەكتەنوۆ گاز سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ تەڭدەستىرىلگەن جانە ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن تاريفتىك سايا­ساتتى قالىپتاستىرىپ الماي  مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ء«بىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى گاز باعاسى الەمدىك نارىقتان الدەقايدا ارزان. سوندىقتان بىرقالىپتى, بۇرمالانباعان جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىندا باعانىڭ بىرتىندەپ كوتەرىلۋىن قاداعالايمىز. سوندا گاز سالاسى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى بولىپ, ءارى قاراي داميدى», دەدى ول.

ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى مەن وعان ساباقتاس بىرنەشە سۇراق ۇكىمەت باسشىسىنا قويىلدى.

«قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ينفلياتسيا دەڭگەيى 11,8 پايىز دەڭگەيىندە تىركەلىپ وتىر. بۇل – جوعارى كورسەتكىش. بىراق بۇل جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك تاراپىنان ينفلياتسيانى تەجەۋ جونىندە ناقتى ءارى ۇيلەستىرىلگەن ءىس-شارالار كەشەنى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر», دەگەن ولجاس بەكتەنوۆ, ۇكىمەتتىڭ الداعى ماقساتى, جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيانى 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ ەكەنىن ايتتى. «بۇل وڭاي مىندەت ەمەس, بىراق قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ول.

ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە – ينفلياتسيا مەن ەكونوميكالىق ءوسىم قاتار جۇرەتىن تابيعي قۇبىلىس. ياعني ەكونوميكا قارقىندى دامىسا, تۇتىنۋ دا ارتادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە باعا دەڭگەيىنە قىسىم تۇسىرەدى.

«بىراق ءبىز ءۇشىن باستىسى – وسى ءوسىمنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ناقتى تابىسى ءوسىپ وتىرۋعا ءتيىس. ەگەر ازاماتتاردىڭ تابىسى ينفلياتسيادان جوعارى وسسە, وندا بۇل ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ يگىلىگى حالىققا ءتيىپ جاتىر دەگەن ءسوز. سونداي-اق حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان اقىلى قىزمەتتەر تاريفتەرى دە ۇكىمەتتىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا. بۇل رەتتە جەكە مونوپوليالار مەن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتىك ساياساتتارى قايتا قارالىپ جاتىر. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار كەيبىر قىزمەت تۇرلەرىنىڭ باعاسىن كوتەرۋدى كەيىنگە قالدىرۋ نەمەسە شەكتەۋ قويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل شەشىمدەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي قابىلدانادى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

سونىمەن قاتار رەسەيگە قارسى سانكتسيالار مەن جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق سالدارىنان لوگيستيكا باعىتتارىنىڭ وزگەرۋى, يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋى, تەڭگەنىڭ السىرەۋى سىندى فاكتورلار باعاعا قىسىم ءتۇسىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وسىعان قاراماستان, ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ينتەرۆەنتسيا جاساۋ, «اينالىم سحەماسى» ارقىلى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە ارزانداتىلعان ءونىم جەتكىزۋ, ينفلياتسيانى باقىلاۋعا ارنالعان وڭىرلىك شتابتاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, باعانى نەگىزسىز كوتەرگەن كاسىپكەرلەرگە قارسى باقىلاۋ شارالارىن كۇشەيتۋ سىندى بىرقاتار جۇيەلى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ وتىر.

«قورىتا ايتقاندا, باعا تۇراقتىلىعى – ۇكىمەت ءۇشىن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. بىراق ينفلياتسيانى مەحانيكالىق جولمەن عانا ەمەس, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرا وتىرىپ, جۇيەلى جانە تەڭگەرىمدى جولمەن شەشۋ – نەگىزگى ماقسات», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.