سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
پارلامەنت دەمالىسقا كەتپەي تۇرعاندا ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعاليەۆ ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ادامدارىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تۇپكىلىكتى شەشۋ امالدارىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
«باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 7 اۋدانى كيىكتىڭ تۇراعىنا اينالدى. ولار – كازتالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى, جاڭاقالا, اقجايىق, تاسقالا, بايتەرەك اۋداندارى. عالىمداردىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەسىنە قاراعاندا, جايىق ءوڭىرى ەڭ كوپ دەگەندە 500 مىڭ كيىكتى سىيعىزا الادى. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, 2024 جىلى وبلىستاعى كيىك سانى تولىمەن قوسا العاندا 2,3 ملن-نان اسقان. الداعى ەكى جىلدا وڭىردەگى كيىك سانى 5 ميلليوننان اسادى دەگەن بولجام بار. باتىستاعى اقبوكەننىڭ سانىن رەتتەۋگە كەلگەندە جاۋاپتى ورگاندار مويىندارىنا جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەيدى. قورشاۋ جاساپ قورعاۋعا دا ق ۇلىقسىز. كيىكتىڭ كيەسى ۇرماسىن دەسەك, ناقتى شەشىم قابىلداۋ قاجەت. سەبەبى اقبوكەن مەن ادامدى جايىلىمعا تالاستىرىپ تاستاپ كەتۋدىڭ سالدارى اۋىر بولۋى بەك مۇمكىن», دەدى دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا, باتىسقازاقستاندىق شارۋالار جايىلىمدى كيىك جايپاپ كەتكەن سوڭ مالدارىن جاپپاي ساتىپ, اۋىلدارىن تاستاپ, باسقا جاققا كوشە باستاعان. ويتكەنى 2023 جىلى وڭىردەگى 921,7 مىڭ گەكتار جەردى كيىك جانشىپ تاستاعان, ونىڭ ىشىندە ەگىس القاپتارى, شابىندىقتار مەن جايىلىمدار بار. سالدارىنان وتكەن جىلى بوكەي ورداسى, جاڭاقالا, جانىبەك, كازتالوۆ اۋداندارىندا توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, شارۋالاردىڭ مالىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 4,2 ملرد تەڭگە بولۋگە تۋرا كەلگەن. بيىل كيىك سانى ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءتىپتى كوبەيە تۇسەتىنىن, ءارى بىلتىر تۇياققا تاپتالعان جەر تاقىرعا اينالاتىنىن ەسكەرسەك, مال ۇستاپ وتىرعان اعايىنعا كومەك بەرۋگە جۇمسالاتىن قارجى كولەمىن دە ۇلعايتۋعا تۋرا كەلەدى.
تاعى ءبىر الاڭداتارلىق جايت – كيىك ءولىمى كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى. 2022 جىلى دالادان 390 اقبوكەن ولەكسەسى تابىلسا, 2023 جىلى ونىڭ سانى – 1336-عا, بىلتىر 5598-گە جەتكەن. ۆەتەرينارلار ولاردى جيناپ الىپ, اۋىلداردىڭ ماڭىنداعى مال قورىمدارىنا اپارىپ تاستاپ ءجۇر. قازىر مال قورىمدارى ولەكسەگە تولىپ قالعان. سول سەبەپتى ەندى ولگەن كيىكتى دە, مالدى دا ورتەۋگە تۋرا كەلىپ, قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزىلىپ جاتىر. ماماندار كيىكتەردىڭ كوپتىگىنەن 2010–2011 جىلدارى تۋىنداعان پاستەرەللەز ەپيزووتياسىنىڭ قايتالانۋ قاۋپى بار دەيدى. ونىڭ ۇستىنە اقبوكەندەردىڭ جايىلىمدا ءۇي جانۋارلارىمەن بىرگە جايىلۋى سالدارىنان ليستەريوز, اۋسىل, برۋتسەللەز سىندى اۋرۋلار شىعۋى مۇمكىن.
مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار 2023 جىلى كيىك سانىن رەتتەۋدى قولعا العانى ءمالىم. ناتيجەسىندە, شامامەن 30,2 مىڭ اقبوكەن اتىپ الىنعان. الايدا كيەلى جانۋاردى اڭشا اتۋ, ءتىپتى بۋاز جانۋارلاردى دا اياماي قىرۋ, كەيبىر جارالانعاندارىن دالادا قالدىرىپ كەتۋ فاكتىلەرى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان. وسىعان وراي بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قازاق دالاسىنىڭ كيەسى سانالاتىن اقبوكەندەردىڭ سانىن مۇنداي سوراقى «رەتتەۋگە» تىيىم سالعان ەدى. سوندىقتان دەپۋتات ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراپايىم شارۋالاردىڭ مۇددەسىن دە ەسكەرەتىن, اقبوكەننىڭ وبالىنا دا قالمايتىن وڭتايلى شەشىم ىزدەستىرىپ تابۋدى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيىك سانىن ناقتى انىقتاۋعا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن دەرەۋ باستاۋدى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر مەن ءۇي جانىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا مال ۇستايتىن تۇرعىنداردىڭ كيىكتەن شەككەن شىعىنىن وتەۋدىڭ ءتاسىلىن ويلاستىرۋدى, ولاردى جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قولعا الۋدى ۇسىندى.
بۇل رەتتە كيىك تاقىرىبىن كوپتەن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات نۇرىشەۆتىڭ ۇسىنىستارى دا نازار اۋدارارلىقتاي. ونىڭ ايتۋىنشا, عاسىردىڭ باسىندا قۇرىپ كەتۋگە جاقىنداپ, 200 مىڭداي تۇياعى عانا قالعان اقبوكەننىڭ سانى بۇگىندە 2,8 ملن-نان اسىپ وتىرعانى – الەم مويىنداعان «عاجاپ قۇبىلىس». كيىكتىڭ قازىرگى كوبەيۋ قارقىنىنا قاراعاندا, كيەلى جانۋاردىڭ سانى 2030 جىلى 30 ملن-نان اسىپ جىعىلۋى ىقتيمال. سوعان قاراماستان, اقبوكەننىڭ سانىن رەتتەۋدىڭ جەتكىلىكتى ويلاستىرىلماعان شارالارى, سونىڭ ىشىندە اڭ رەتىندە اتىپ الۋعا رۇقسات بەرۋ جانۋارلاردىڭ جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويعان ەلىمىزدىڭ بەدەلىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.
«كيىكتى اتىپ الۋعا تىيىم سالىپ, ونى كاسىپتىك جانۋارعا جاتقىزۋ ءۇشىن اقبوكەننىڭ سانىن عانا ەمەس, بىرقاتار بيولوگيالىق پارامەترىن دە تۇراقتاندىرۋ قاجەت. بۇعان قوسا, كيىك سانىنىڭ دۇرىس ەسەبىن جۇرگىزۋ, پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن شەگىن ايقىنداۋ, ونى سويۋعا, ەتى مەن ءمۇيىزىن ساقتاۋعا, وڭدەۋگە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ازىرلەۋ كەرەك. ەمدىك قاسيەتى بار كيىك ءمۇيىزىن تىركەۋ مەن تاڭبالاۋ مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە باقىلاۋعا الىنۋعا ءتيىس. ءبىز اقبوكەندى اتىپ الۋدى مۇلدەم ۇمىتىپ, اۋلاۋ ادىسىنە كوشۋىمىز كەرەك. كيەلى كيىكتى اتۋ – حالقىمىزعا ادامگەرشىلىك تۇرعىدان قىلمىسپەن تەڭ ارەكەت. ونىڭ ۇستىنە وق تيگەن اقبوكەننىڭ جارادان جارامسىزدانعان ەتى ونىڭ ءتىرى سالماعىنىڭ 6 پايىزىنداي بولادى. سوندىقتان جابايى جانۋارلاردى ارنايى قۇرىلعان شارباققا قاماپ ۇستاپ, نەگىزىنەن, قارتايعان, ارىق-تۇرىق, اقساق-توقساقتارىن, باسى ارتىق تەكەلەرىن اتا داستۇرىمەن باۋىزداپ سويعان ءجون. ەگەر ءبىز اقبوكەننىڭ تىرشىلىگى مەن ونىڭ ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيۋىنە جاعداي جاساپ, تۇتىنۋعا جۇمسالاتىن ءبىر بولىگىنىڭ ەتىن, تەرىسىن, سۇيەگىن, ءمۇيىزىن كادەگە جاراتا الساق, ەلىمىزگە ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق پايدا اكەلەدى. بۇعان قوسا, بىرنەشە بىرلەسكەن فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىن قۇرۋعا بولادى. سەبەبى وتانداستارىمىزدىڭ 24 پايىزىنا جۋىعى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى ءسابي سۇيە الماي وتىر. بۇل – ماڭىزدى ماسەلە, ءتىپتى قاسىرەتتى جاعداي. وسى كەسەلدى اقبوكەندەردىڭ مۇيىزىنەن, باسقا مۇشەلەرىنەن جاسالعان پرەپاراتتاردىڭ كومەگىمەن ەمدەۋگە بولادى. بۇعان دەيىن قازاقتىڭ قۋاتى, نەگىزىنەن, قىمىز بەن جىلقى ەتىندە بولدى, ەندى ۇلتتىق تاعامىمىزدى تۇرلەندىرەتىن كەز كەلدى. قازىر كيىكتىڭ وراسان زور رەسۋرسى براكونەرلىكپەن ەكونوميكا مەن ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەش پايداسىز جۇمسالىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى ون جىلدا كيىك تاقىرىبىندا بىردە-ءبىر عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعالعان جوق. الداعى ۋاقىتتا مۇنى دا مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت», دەيدى م.نۇرىشەۆ.
قىسقاسى, ءتۇز جانۋارى ادامعا زالالىن ەمەس, پايداسىن تيگىزۋى قاجەت. كيىك سانىن جان-جاقتى نەگىزدەلگەن تاسىلمەن رەتتەۋدى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك.
