سماعۇل سادۋاقاس ۇلى: اۋىلدى دامىتۋ تۇجىرىمى

وتاندىق كووپەراتسيا قوز­عا­لىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەكونوميست, اۋىل شارۋاسى مەن مادەنيەتىن قاتار دامىتۋدى كوتەرگەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى مۇراسى ءبىزدىڭ «اۋىل» پارتيامىزدىڭ باسىمدىقتا­رىن تاريحپەن سالىستىرا ساراپتاۋعا, ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتەدى.

قايراتكەردىڭ قازاق ەلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن وي-تۇجىرىمدارى, اسىرەسە كووپەراتسياعا قاتىستى ۇستانىمى بۇگىن دە كوكەيكەستى. سوندىقتان اگرارلىق سالا ماماندارى س.سادۋاقاس ۇلى كوپتومدىعىن قايتا وقۋى, توقۋى كەرەك.

كووپەراتسيا – سماعۇلدىڭ اسا جەتىك مەڭگەرگەن سالاسى. ول اۋىل شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ مەن ۇجىمدىق ەڭبەك­تى ۇيىم­داستىرۋدا كووپەراتسيانىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, وسى باعىتتا تەو­ريا­لىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان قۇنىن جويمايتىن ەڭبەكتەر جازدى. كووپە­را­تسيانىڭ قازاق اۋىلىنداعى ماڭىزىن, ونى ۇيىمداستىرۋ جولدارىن جانە كووپەراتيۆتەردىڭ شارۋالارعا تيگىزەتىن پايداسىن جان-جاقتى تالدادى. كووپەراتسيانى اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى رەتىندە قاراستىردى. كووپەراتسيا ارقىلى ۇساق شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرىپ, ءوندىرىستى شوعىرلاندىرۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ, اۋىل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدىڭ, اۋىلدى وركەندەتۋدىڭ ءتيىمدى جولى دەپ ءبىلدى. ول كووپەراتسيانىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرە كەلە, ونىڭ تۇرلەرى مەن سالالارىن تالداپ, الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنىپ, قازاق تۇرمىسىنا بەيىمدەلگەن ۇلگىلەرىن ۇسىندى. قايرات­كەردىڭ پايىمىنشا, كووپەراتسيا – تەك ەكونوميكالىق قۇرال ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ادىلەت پەن ۇلتتىق تۇتاستىقتى نىعايتۋدىڭ جولى. قازاق شارۋالارى كووپەراتسيا ارقىلى ءوزارا ىنتىماقتاسىپ, سىرتقى ساۋداگەرلەرگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, ءوز ونىمدەرىن ءتيىمدى باسقارۋعا قول جەتكىزە الادى. كووپەراتسيا – اۋىلداعى ۇساق شارۋاشىلىقتى بىرىكتىرىپ, نارىققا بەيىمدەۋدىڭ جولى عانا ەمەس, ونەركاسىپكە الىپ باراتىن باسپالداق. قازاق قوعامى كووپە­راتيۆتىك قۇرىلىم ارقىلى ۇجىم­دىق ەڭبەككە ۇيرەنىپ, ءوندىرىس مادەنيەتىن مەڭ­گەرەدى. بۇل – ونەركاسىپتىك قوعامعا ءوتۋدىڭ تابيعي جولى.

سماعۇل كووپەراتيۆتىك قوزعالىس ارقىلى شيكىزات پەن ءونىمدى وڭدەۋ جۇيەسىن قۇرۋدى, جەرگىلىكتى ءوندىرىستى دامىتۋدى, تەحني­كالىق ءبىلىم مەن مامان دايارلاۋدى قولعا الۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇل ۇستا­نىمدار, شىن مانىندە, سىرتقى تاۋەل­دى­لىكتەن ارىلىپ, ىشكى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءجونى, ۇلتتىق ونەركاسىپتىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالايتىن قاعيدالار ەدى.

قايراتكەر-اعارتۋشى كووپەراتيۆتىڭ تيىمدىلىگىن, ەڭبەكتىڭ قاجىرمەن ەمەس, قولداۋمەن, بىلىممەن, ادىسپەن, رەسۋرسپەن عانا ناتيجە بەرەتىنىن: «كەدەيدىڭ ەڭبەك ەتپەيتىن سەبەبى: ەڭبەگىنىڭ جانبايتىنىنا كوزى جەتەدى. بىرەۋدەن تۇقىم سۇراپ الۋ كەرەك, بىرەۋدەن ات سۇرايدى, بىرەۋدەن اقشا سۇرايدى. ولار ءوسىمسىز بەرمەي­دى. اقىرىندا ەڭبەكتەنىپ سالعان ەگىن ءونىمى­نىڭ كوبىن بەرگەندەرگە وسىمگە تولەيدى. ءسويتىپ, ومىرىندە شارۋاسى قۇرالمايدى. اقى­رىندا شارۋا: ء«بىر تەڭگە تەپكىلە­سەڭ دە كەت­پەيدى, مىڭ تەڭگە قايتسە دە بىت­پەيدى» دەگەنگە تۇسەدى. ول وي ەرىنشەكتىك­كە سالىن­دى­رادى. ۇيقىعا اينالادى. ءسوي­تىپ, كەدەي ەڭبەكتەن شىعادى», دەپ دالەل­مەن تۇسىن­دىرەدى.

ال كووپەراتيۆتەردىڭ دامىماۋ سەبە­بىن: «قازاقتاردىڭ بۇگىنگى بىرىگۋىنىڭ كەمشىلىگى: ىڭعايلى, ەپتى جىگىتتەر ەلدەن كوپ پايدا ءتۇسىرىپ الۋدا. ولار كەلەدى دە: ء«بىز كووپەراتسيا اشامىز» دەيدى. كووپەراتسيانىڭ مۇشەلەرى تولەيتىن پاي اقشانى سول جەرگە ءوز جانىنان سالادى. سويتەدى دە ول كوپ نارسە الادى. بىراق «بىرلىكتەن» (ۇيىم اتى – س.ە.) العان نارسەسىن ەلگە اپارىپ, كووپەراتسياعا سالۋدىڭ ورنىنا, ساۋداگەرشە جۇمسايدى. ارينە, پايداسىن ءبىر ءوزى كورەدى», دەپ اشىپ كورسەتەدى. جوعارىداعى ەكى جاعداي, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جا­زىل­عانىنا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, قازاق اۋىلدارىندا ءالى جالعاسىپ كەلەدى. اششى دا بولسا اقيقاتى وسى. بۇگىندە دە, قانشا تىربانسا دا شارۋاسى شاتقاياقتاپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان, سەرگەلدەڭگە تۇسكەن شارۋا كوپ. بۇدان بولەك, جالعان تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ, ەگىن­شىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىنا دەپ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولدايتىن قارجى ينستيتۋتتارىنان قاراجات الىپ, ونى ساۋداعا سالىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. كەزىندە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى: «قازاق ىشىندە كووپەراتسيانى ىرگەلى قىزمەت كورىپ, بۇل جۇمىسقا بەلسەنىپ كىرىسىپ جۇرگەن كىسى از. ءبىزدىڭ بۇل ۋاقىتقا دەيىن جاساپ كەلگەن كووپەراتسيامىز ءتيىپ-كەتتى قىلىپ ىستەي سالعان ەرمەك. سوندىقتان كووپەراتسيا قازاق ىشىندە ءجوندى بولماي وتىر», دەپ وي تۇيىندەگەن ەكەن. قايراتكەر-عالىمنىڭ وسى ايتقاندارىن وقىپ وتىرىپ, ارادا ءجۇز جىل وتسە دە, كووپەراتسيا ماسەلەسىندە ءالى دە العا باسا قويماعانىمىزدى بايقاپ, قامىعاسىڭ... تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ مەن اۋىل حالقىنا ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەگەن سيپاتتاعى نەمقۇرايلى ۇستانىم الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا الىپ كەلدى. اتاپ ايتقاندا, جەردىڭ بولشەكتەنۋى مەن ۇساق شارۋاشىلىقتاردى باسقارۋداعى قيىندىقتار تۋىندادى. ءتيىمسىز رەفور­ما­لاردىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە قازاقستان كارتاسىنان 1 500-دەن اسا اۋىل جويىلىپ كەتتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, اسىرەسە اۋىل جاستارىنىڭ قالالارعا جاپپاي كوشۋى كۇشەيىپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل­دا حا­لىق­تىڭ 37 پايىزدان ازى عانا تۇرادى جانە بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرمەك. ال 90-جىلداردىڭ باسىندا اۋىل حالقى ەل تۇر­عىن­دارىنىڭ 60 پايىزىنان استامىن قۇرا­عان ەدى.

بولار ءىس بولدى. وكىنىشتىڭ قۇرساۋىندا قامالىپ, قول قۋسىرىپ وتىرماققا ۋاقىت جوق. شاعىن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ نارىقتىق جۇيەدە دامۋىنا جاعداي جاسامايىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل تىرلىگىنىڭ العا باسۋى – ەكىتالاي. ال قازىرگى الەمدە بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتاسىلى – بىرەۋ عانا. ول – كووپەراتسيا قۇرۋ. وسىدان شامامەن ون جىلداي بۇرىن اۋىلدىق كووپەراتسيانى جانداندىرۋعا ارەكەت جاسالدى. بىراق تاعى دا ءساتسىز اياقتالدى. سوندىقتان دا قازىر قۇزىرلى ورگاندارعا اۋىل تۇرعىندارىن سان مارتە سان سوقتىرعان كووپەراتيۆكە سەندىرۋ قيىن بولىپ تۇر. ءبىر نارسە انىق: اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇلعايتپاي, اۋىل حالقىنىڭ ەڭ وتكىر الەۋمەتتىك پروبلەماسى – جۇمىسسىزدىقتى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ال شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق كوو­پەراتيۆتەرگە بىرىكتىرمەي, ءوندىرىس ۇل­عايماق ەمەس. جالپى, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇساق تاۋار ءوندىرىسى باسىم. وكىنىشكە قاراي, بۇل فاكتور ءدال قازىرگىدەي كۇيىندە سالانىڭ جەتىستىگى ەمەس, كەمشىلىگىنە اينالىپ تۇر. مەملەكەتتىك كومەك تەتىكتەرىنىڭ كوپشىلىگى ءىرى وندىرىسكە قولداۋ كورسە­تەدى, ال شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ەداۋىر بولىگى ارزانداتىلعان نەسيەلەرگە, سۋبسي­ديالارعا جانە قارجىلىق ەمەس قولداۋدىڭ باسقا شارالارىنا قول جەتكىزە المايدى. ولاردى 5 مىڭنان اسپايتىن شارۋاشىلىق الادى. ال قازاقستانداعى شاعىن قوجالىقتار مەن 1,6 ملن-نان اسا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتا 3,5 ملن-عا جۋىق اۋىل تۇرعىنى جۇمىس ىستەيدى. بۇل – بارلىق ەكونوميكالىق بەلسەندى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 80%-دان استامى. بىراق ولاردىڭ تابىسى – از. جۇمىسسىزدار ساناتىنا جاتاتىن ولار ەلدەگى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ باسىم بولىگىن وندىرەدى. قازاقستاننىڭ بارلىق ءسۇتىنىڭ 80,7%-ى, ەتىنىڭ 58,2%-عا جۋىعى, كارتوپ, كوكونىس, جەمىستىڭ 80%-ى, ال ولاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا 90%-دان استامى – شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار ۇلەسىندە. بىراق ولار زاڭمەن رەتتەلمەگەن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ارنايى زاڭ قابىلداپ, شارۋاشىلىقتار كووپەراتسياسى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت. مەملەكەت جەكە كاسىپكەرلىكتى, اۋىلداعى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى ءوز جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە ءارى ودان تيىسىنشە تابىس الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اۋىلدىق كووپەراتيۆتەرىنە (استك) بىرىكتىرۋدى ىنتالاندىرۋى كەرەك. ولار الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس جەكە كاسىپكەرلەردىڭ كووپەراتيۆتەرى تۇرىندە قۇرىلۋى مۇمكىن. كووپەراتسيا اياسىندا ينفراقۇرىلىم قۇرىلۋعا ءتيىس. اۋىل تۇرعىنى ءار شەنەۋنىكتىڭ ارتىنان جۇگىرىپ, قۇجات جيناۋعا ۋاقىت جىبەرمەي, تەك ءونىمدى وندىرۋمەن اينالىسقانى ابزال. قاعازعا قاتىستى ءىستىڭ بارلىعىن كووپەراتيۆ ارقىلى جاساۋى كەرەك. كووپەراتيۆ ءوز قىزمەتتەرى ءۇشىن اقى الا وتىرىپ زاڭ قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن شەشەدى. شارۋانى ء«ونىمدى نە ىستەيمىن؟» دەگەن ماڭگىلىك باس اۋرۋىنان قۇتقارادى. وندىرىلگەن ءونىمدى ساتۋ, شارۋالاردى تۇقىممەن, تىڭايتقىشتارمەن, تەحنيكامەن, قوسالقى بولشەكتەرمەن, جانار-جاعارمايمەن, جەمشوپپەن, ت.ب. كوپتەگەن شارۋاعا قاجەتتى قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتەدى. فەرمەرلەردى ءونىم باعاسى, جاڭا سورتتار, تۇقىمدار, تەحنولوگيالار, سۋبسيديالار, زاڭناماداعى وزگەرىستەر تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ, شارۋاشى­لىق­تى مەحانيكالاندىرۋ, مەليو­راتسيا, وسىمدىكتەردى قورعاۋ, ۆەتەريناريا, شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ بۇگىندەگى باستى باس اۋرۋى بانكتەردەن ءتيىمدى پا­يىزبەن نەسيە الۋ ماسەلەسىن شەشۋ دە – كووپەراتيۆتەردىڭ مىندەتى. ەڭ باستىسى, كووپەراتيۆ اۋىل تۇرعىندارىنا مالعا كۇتىم جاساۋدى جانە ەگىن, جەمىس, كوكونىس ءوسىرۋدى ۇيرەتەدى, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. جوعارىدا اتالعان بارلىق قىزمەتتى ينفراقۇرىلىم شارۋالارعا – ۇيگە, القاپقا, فەرماعا جەتكىزەدى. «القاپ-فەرما-نارىق» لوگيستيكالىق تىزبەگى, ياعني ينفراقۇرىلىمى جوق اۋىل تۇرعىندارى قازىر ءوز ونىمدەرىن دەلدالدارعا نارىقتىق باعادان 2-دەن 10 ەسەگە دەيىن تومەن ساتۋعا ءماجبۇر. ايتا كەتەرلىگى, كووپەراتسياعا كىرگەن ءار شارۋا قوجالىعىنىڭ م ۇلىك-مۇكا­ممالى تولىعىمەن وزىندە بولادى. فەر­مەرلەر كووپەراتسياعا تەك جوعارى­دا اي­تىلعان ماسەلەلەر بويىنشا عانا جۇگىنەدى.

بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپ­شى­لىگى ء«وزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان» سانالادى. جالعىز تابىس كوزى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق بولعاندىقتان, ولار زەي­نەتاقى, الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ اۋدارىمدارىن جۇرگىزبەيدى. ال اۋىل كووپەراتيۆىنە كىرگەن جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا تاۋارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرگەن, ونى كووپەراتيۆ ارقىلى وتكىزگەن جانە ءتيىستى سالىقتار مەن الىمداردى تولەگەن كەزدە ولار ءونىمدى ءۇي ەڭبەگىمەن اينالىساتىندار ساناتىنا كىرەدى. وسىلايشا اۋىلدارداعى جۇمىسسىزدىق جانە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر شەشىمىن تابار ەدى. ياعني اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسى ءۇش-ءتورت ەسە ارتىپ, اۋىل جاڭا سەرپىنمەن داميدى. بۇل رەتتە ساتىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى ءۇشىن جەكە تابىس سالىعىن تولەۋ ەسەبىنەن بيۋدجەت جىلىنا شامامەن 250-300 ملرد تەڭگەگە ارتادى. ەگەر كورسەتىلگەن سومانىڭ جارتىسىن تۇرعىنى وسى سالىقتى تولەگەن اۋىلدىڭ بيۋدجەتىنە اۋدارساق, اۋىلداردا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋ ۇدەرىستەرىن جانداندىرۋعا, ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى اۋىلدىق بيۋدجەتتى تولىق­قان­دى قالىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق كووپەراتيۆتەر ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا, اۋىل وقۋشىلارىنا مەكتەپتەن تىس ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا كومەك كورسەتە الادى.

بۇل ۇسىنىستار 2006 جىلى پارلامەنت قاراۋىنا جولدانعان. بىراق «ۇساق شارۋا­لاردى كووپەراتسيا جولىمەن بىرىكتىرۋ» تۋرالى ۇسىنىس «بۇرىنعى قولحوز-سوۆحوز جۇيەسىنە قايتا ورالۋ» دەپ قابىلدانىپ, قولداۋ تاپپاعان. ال قوسالقى شارۋا­شى­لىق­تار مارتەبەسىن رەسەي دە, بەلارۋس پەن ۋكراينا دا 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق زاڭمەن رەتتەپ العان. نەگىزى كووپەراتسيا – حالىقارالىق تاجىريبە. ول الەمنىڭ 175 ەلىندە تابىستى جۇمىس ىستەيدى جانە الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ 80%-ىن ءدال وسى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار وندىرەدى. ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيانىڭ, كووپەراتسيامەن ۇيلەستىرىلگەن يننوۆاتسيالار ارقىلى تابىستى دامىپ وتىر. سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرى كووپەراتيۆتەرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, سۋبسيديالار, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا مونوپوليالىق قۇقىق بەرۋ, ەكسپورتتى سۋبسيديالاۋ سياقتى جاقسى مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتەدى. ءدال وسى قۇرىلىمدار ارقىلى اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىنىڭ 80%-عا جۋىعى ساتىلادى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن نەگىزگى قۇرالداردىڭ 50%-دان استامى جەتكىزىلەدى. مىسالى, شۆەتسيا كووپەراتيۆتەرىنە مۇشە 2,2 ميلليوننان اسا ادامنىڭ 1,5 ميلليونعا جۋىعى – اۋىل تۇرعىنى. دانيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن نەسيەلەۋ, جابدىقتاۋ, ليزينگ جانە قىزمەت كورسەتۋ, ءونىم ءوندىرۋ, ونى ساتىپ الۋ, وڭدەۋ جانە ەكسپورتتى قوسا العاندا وتكىزۋ بار 300-گە جۋىق كووپەراتيۆ جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتكە جان باسىنا شاققانداعى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءيزرايلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا يننوۆاتسيالاردىڭ كەڭىنەن قولدانىلاتىنىن جاقسى بىلە­مىز. بۇل ەلدىڭ دە اگرارلىق سالاسىنىڭ جەتىس­تىگىن تەك تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا­لار ەمەس, كووپەراتيۆتەر قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كووپەراتسيا جۇيەسى دامىعان ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن 3 ەرەكشەلىكتى – تابيعي-كليمات­تىق جاعدايلارعا جوعارى تاۋەلدىلىكتى, ءوندىرىستىڭ ماۋسىمدىق سيپاتىن جانە الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ اسەر ەتۋ دارەجەسىن ەرەكشە ەسكەرگەنىن دە ايتا كەتكەن ابزال. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كووپەراتسيا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى. ول اۋىل شارۋاشىلىعىندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇرگىزۋدىڭ الەمدە كەڭ تارالعان تۇرلەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, وعان ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. اۋىلدىق كووپەراتيۆتەر­­­دىڭ حالىقارالىق وداعىنا بۇگىندە الەم­دەگى 196 ەلدىڭ 176-سى – مۇشە. وكىنىشكە قاراي, وداققا مۇشە ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان جوق. ويتكەنى بىزدە كووپەراتسيا جوقتىڭ قاسى.

تەك ساياسي قايراتكەر ەمەس, ۇلت تاع­دى­رىنا جاناشىر ەكونوميكا سترا­تەگى بولعان سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «كووپە­راتسيا ءھام قازاق شارۋاسى» اتتى ەڭبە­گىندە: «قازاق كەدەيىنىڭ كۇنكورىسى – شارۋا, ال ونىڭ تاعدىرى – كووپەراتسيامەن تىعىز بايلانىستى. كووپەراتسيا – قازاق ەڭبەك­شى­سىن قورعانسىزدىقتان قۇتقاراتىن كۇش» دەپ جازعان ەكەن. بۇل ويدىڭ بۇگىندە دە وزەكتى ەكەنى جوعارىدا كەلتىرىلگەن الەم­دىك كووپەراتسيا مىسالدارىنان ايقىن كورى­نەدى. اۋىلدا تۇراتىن شاعىن شارۋالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ءوزارا بىرىگىپ, تۇتىنۋ, وندىرىستىك نەمەسە نەسيە كووپە­راتيۆتەرى ارقىلى ورتاق جۇمىس جۇر­گىزۋى – نارىق تالابىنان تۋىنداپ وتىر­عان قاجەتتىلىك. ەلشىل تۇلعانىڭ كووپەراتسيانى «قازاقتى بىرىكتىرەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرال» دەپ باعالاۋى – ەشقاشان ءمانىن جويمايتىن تاريحي كوزقاراس.

سماعۇلدىڭ كووپەراتسيا تۋرالى ويلارى حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدى­گىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالسا, بۇگىندە بۇل يدەيالار اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا, فەرمەرلىك قوزعالىستى قولداۋ­دا جانە جەرگىلىكتى كاسىپتى وركەندەتۋدە تەمىرقازىق يدەيا دەپ سانايمىز. قاي­راتكەردىڭ وسى سالاداعى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق وي-تۇجىرىمدارى قازىر دە سالالىق وقۋ ورىندارىندا وقىتىلسا, ماڭىزدى جيىنداردا كۇن تار­تىبىنە شىعارىلسا, تەك ۇتار ەدىك. ونىڭ مۇراسى – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كووپەراتسيانىڭ ماڭىزىن تۇسىنۋگە ءارى ونى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتال­عان ومىرشەڭ ادىستەمەلىك قۇرال. ۇلتتىق ەكونوميكانى نىعايتۋ جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى باعدار. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى ساياساتقا نەگىز. وسى قايراتكەردىڭ كووپەراتسيا مەن ونەر­كاسىپتىڭ ءوزارا بايلانىسى جونىندەگى ويلارى بۇگىنگى نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا دا اۋاداي قاجەت.

قورىتا كەلە ايتارىمىز, بۇگىنگى مەم­­لەكەتتىك قىزمەتشىلەر, اۋىل شارۋا­شىلىعى ماماندارى ۇلتىمىزدىڭ ءبىر­تۋار تۇلعاسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ەڭبەك­­تەرىن تەرەڭ وقىپ, وي-تۇجىرىمىن, تاجى­ريبەلىك كەڭەسىن زەردەلەپ, ۇيرەنىپ, ەل جانە شارۋاشىلىق باسقارۋ مەن جۇمىس بارىسىندا ەسكەرسە, ۇتار ەدى. الاش ارىسى ءبىر سوزىندە: «حالىقتىڭ ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. بىلمەيدى ەكەنسىڭ, بىلۋگە تىرىسۋ كەرەك. ەل ىشىندە ىستەيتىن جۇمىسىڭدى ەلدىڭ تۇرمىسىنا جاناستىرۋ كەرەك. جاناستىرا المايدى ەكەنسىڭ, وندا جاناستىرۋعا تىرىسۋ كەرەك. قانداي ادەمى پىكىر تۇرمىسقا جاناسپاسا, قۇرعاق ءسوز بولىپ شىعادى», دەپ ءوز زامانىنداعى جانە بولاشاقتاعى ەل تىزگىنىن ۇستاعان, شارۋاشىلىق ساياساتىن جۇرگىزەتىن ازاماتتارعا ناقتى كەڭەسىن بەرىپتى. ياعني قايراتكەر-عالىمنىڭ ويى شارۋاشىلىقتى, ءوندىرىستى ساۋاتتى جۇرگىزگىڭ كەلسە, ەلدىڭ مىنەز-قۇلقىن مەڭگەر, ءتىلىن تاپ دەگەنگە سايادى.

قازىرگى قازاق اۋىلدارىن «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» پسيحولوگيا مىقتاپ مەڭدەپ العانى ويلانتا­دى. مۇنى وزگەرتۋگە كۇش-جىگەر, قاجىر-قايرات, ءتىپتى يدەولوگيالىق قىرۋار جۇمىس قاجەت. قىسقاسى, اۋىل تىرلىگىن وڭال­­­تامىن دەگەن باسشى, جەرگىلىكتى اكىم, شە­نەۋ­نىك ماڭىزدى شەشىم, قاجەتتى قارار قابىلداردا حالقىمەن كەڭەسىپ, قىز­مە­تىن قالتقىسىز اتقارعانى ابزال. سوندا عانا كووپەراتسيا جۇمىسى جولعا قويى­لىپ, كىشىگىرىم فەرمەرلىكتەر مەن شاعىن قوسالقى شارۋاشىلىقتار العا باسىپ, اۋىل تىرلىگى جاندانباق.

«اۋىل» پارتياسى ۇستاناتىن باستى باعىتتىڭ ءبىرى – اۋىلداعى كووپەراتسيا­­لىق قوزعالىستى دامىتۋ. بۇل – سماعۇل سادۋا­قاس­ ۇلىنىڭ ۇستانىمىنا, وسيەتىنە ادال­دىق, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ وركەن­دەتۋدىڭ ءجون-جوسىعى. سوندىقتان ءبىزدىڭ پارتيا س.سادۋاقاس ۇلى مۇراسىن جوعارى باعالاپ, ونىڭ يدەيالارىن قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلا بەرەدى.

24 جاسىندا قازاقستان جوسپارلاۋ كوميسسياسىن, 25 جاسىندا حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىن (كوميسساريات) باسقار­عان جاسىن تاعدىرلى سماعۇلدىڭ ۇلت دانا­لىعىمەن بىتە قايناسقان كووپەراتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس, مادەنيەت سالالارىن دامىتۋ جونىندەگى ۇزدىك وي-تۇجىرىمى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ اقىل-وي قازىناسىنىڭ بيىگىندە تۇرۋعا لايىقتى. بۇل قازىنا – ورتاق يگىلىگىمىز.

جوعارىداعى جاعداي, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جا­زىل­عانىنا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, قازاق اۋىلدارىندا ءالى جالعاسىپ كەلەدى. اششى دا بولسا اقيقاتى وسى. بۇگىندە دە, قانشا تىربانسا دا شارۋاسى شاتقاياقتاپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان, سەرگەلدەڭگە تۇسكەن شارۋا كوپ. بۇدان بولەك, جالعان تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ, ەگىن­شىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىنا دەپ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولدايتىن قارجى ينستيتۋتتارىنان قاراجات الىپ, ونى ساۋداعا سالىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس.

سەرىك ەگىزباەۆ,

«اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى,

ءماجىلىس دەپۋتاتى