تۇركى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى راميل حاسانوۆپەن اڭگىمە
راميل حاسانوۆ 1978 جىلى 24 قىركۇيەكتە دۇنيەگە كەلگەن. باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. كەيىن اتالعان وقۋ ورنىندا حالىقارالىق قاتىناستار ماماندىعى بويىنشا ماگيستر دارەجەسىن العان.
1990-2002 جىلداردا باكۋ قالاسىنىڭ قاراباق اكىمشىلىگىندە ديرەكتورلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ كومەكشىسى بولدى. 1999-2003 جىلداردا ازەربايجان – تۇركيا جاستارى دوستىق قوعامىن قۇرىپ, وعان باسشىلىق جاسادى. 2002-2010 جىلداردا بيلىك باسىنداعى «جاڭا ازەربايجان» پارتياسىنىڭ جاستار قاناتىنا جەتەكشىلىك ەتتى. 2008-2014 جىلداردا باكۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىندە «قازىرگى زامانعى ازەربايجاننىڭ سىرتقى ساياساتى» تاقىرىبى بويىنشا ءدارىس وقىدى.
2009 جىلى باكۋدە وتكەن تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ (تۇركپا) I جالپى جيىنىندا ۇيىمنىڭ العاشقى باس حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 2010-2013 جىلداردا تۇركپا-نىڭ حالىقارالىق حاتشىلىعىنىڭ باس حاتشىسى جانە ديپلوماتيالىق ميسسيانىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 2014 جىلعى ناۋرىز ايىندا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى دجون كەننەدي اتىنداعى مەملەكەتتىك مەكتەپ ۇيىمداستىرعان «جوعارى دەڭگەيدەگى باسشى» باعدارلاماسىنا قاتىستى.
2014 جىلعى 4 ماۋسىمدا بودرۋمدا وتكەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ 4-ءشى سامميتىندە قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ قولداۋىمەن تۇركى كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
ءى دارەجەلى ەلشى. اعىلشىن, ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن. ۇيلەنگەن, ءبىر قىزى بار.
– قۇرمەتتى راميل مىرزا, تۇركى كەڭەسىنە باسشى بولىپ كەلگەننەن بەرى بىرقاتار جۇمىس اتقارىپ, يگى باستامالار كوتەرىپ ءجۇرسىز. بۇدان تۇركى جۇرتى تۇگەل حاباردار. الدىمەن سىزگە مىناداي سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز – قازاقستاننىڭ بۇكىل تۇركى ءدۇنيەسىندەگى ءرولىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– قازاقستان – تۇركى دۇنيەسىندەگى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. كەڭەس وداعى ىدىراعان ۋاقىتتا تاۋەلسىزدىگىن العان مەملەكەتتەردىڭ اراسىنان قازاق ەلى ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا قارقىندى دامىدى. الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزىپ, حالىقتىڭ الەۋەتىن جاقسارتتى. بۇل الدىمەن بىلىكتى كوشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن جەتىستىك دەر ەدىم. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزدى بۇكىل تۇركى دۇنيەسى قۇرمەتتەيدى. الەم حالقى الدىندا سىيلى ساياساتكەر دەسەم, ەش قاتەلەسپەيمىن. سەبەبى, ول حالىقارالىق ارەنادا ءوزىن مويىنداتا ءبىلدى. قازاقستانداي ەلدى 90-شى جىلدارى تىعىرىقتان الىپ شىعىپ, قۋاتتى مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاندى ەلدە تۇرىپ جاتقان 130-دان استام ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قوسقان قۇتتى مەكەنگە اينالدىردى. ارينە, مۇنداي ىقپالدى مەملەكەتتىڭ تۇركى دۇنيەسىندەگى بەدەلى بيىك, ءرولى جوعارى بولاتىنىنا ەشكىم داۋ ايتا الماسا كەرەك.
– تۇركى الەمى قازاقستاننىڭ قاي باستاماسىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– باۋىرلاس ەل – قازاقستان دۇنيەجۇزىنە بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتى ۇلگى ەتكەن مەملەكەت رەتىندە تانىمال. سەبەبى, قازاقستان – العاشقى بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەل. «اتوم», «G-Global» سياقتى باستامالارىڭىزدى حالىقارالىق قوعامداستىق وتە جوعارى باعالايدى.
جالپى, قازاقستان قاشاندا كوپكە پايداسى تيەتىن, يگى ماقساتتى كوزدەيتىن ماڭىزدى ۇسىنىستار جاسايدى. وعان مىنا ءبىزدىڭ تۇركى كەڭەسى, تۇركپا سياقتى ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋى دالەل. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى ارقاسىندا جۇمىس ىستەي باستاعان بۇل حالىقارالىق ۇيىمدار ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرىگۋى جولىندا قىرۋار ىستەر اتقارىپ كەلەدى. تۇركى ەلدەرىنىڭ وسىدان ون جىل بۇرىنعى قارىم-قاتىناسى مەن قازىرگى بايلانىسىن سالىستىرىپ كورىڭىزشى. راسىندا دا, جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟! وسى ۋاقىتتا باۋىرلاس مەملەكەتتەر ساياسات, مادەنيەت, ەكونوميكا سالالارى بويىنشا الدەقايدا جاقىنداسا ءتۇستى.
– باستاما بىزدەن بولعانىمەن, ونى قولداپ, ءىلىپ اكەتۋ ءۇشىن تۇركى بىرلىگى فاكتورى وراسان زور ءرول اتقارادى عوي... سولاي ەمەس پە؟
– قازاقستاننىڭ ورنىن ەشقانداي مەملەكەت اۋىستىرا المايدى. ورتالىق ازيادا ستراتەگيالىق ماڭىزدى جەردە ورنالاسىپ, بارلىق كورشىلەرىڭىزبەن ساليقالى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرسىزدار. سوندىقتان سىزدەرگە دەگەن الەمنىڭ قۇرمەتى ەرەكشە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇلعاسى تۋرالى جالىقپاي ايتا بەرۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, ول – قازاقستاننىڭ باسشىسى عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەل اعاسى. تۇركىلەر – جالپى, ۇلكەندى قۇرمەتتەپ, ەرەكشە سىي كورسەتەتىن حالىق. الدىڭعى بۋىننىڭ اقىلىن تىڭداپ وسكەن ۇرپاقپىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا كۇللى تۇركى جۇرتىنا جول سىلتەيتىن كوشباسشى دەپ سانايمىن. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان 23 جىلدىڭ ىشىندە بيىك بەلەستەردى باعىندىرا ءبىلدى. ءالى دە تالاي اسۋلاردان اساتىنى ءسوزسىز.
– دۇنيەجۇزى داعدارىستىڭ قامىتىن كيىپ جاتقان قازىرگىدەي كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى مۇنداي نيەتىڭىزگە راحمەتتەن باسقا ايتارىمىز جوق...
– راس, قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قارجى قىسپاعىنا ءتۇسىپ جاتىر. ولاردىڭ الەۋمەتتىك احۋالى ناشارلاپ, تىعىرىقتان شىعاتىن جول ىزدەۋدە. ال قازاقستان بولاشاقتى ويلاپ, داعدارىسقا توتەپ بەرەتىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن قابىلدادى. مەن بۇل جوسپارمەن تانىسىپ شىقتىم. كوپكە ۇلگى بولاتىن بەرەكەلى باعدارلاما دەسەم, ارتىق ايتا قويماسپىن.
باۋىرلاس ەل جەتىستىكتەرگە جەتە بەرسىن. سەبەبى, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنى – بۇكىل تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن ورتاق قۋانىش.
– تۇركى كەڭەسى كەلەشەكتە جۇمىسىن قاي باعىتتا جۇرگىزەدى؟ قانداي سالالارعا باسىمدىق بەرەدى؟
– تۇركى كەڭەسى وسىدان ەكى ايداي ۋاقىت بۇرىن 5 جىلدىعىن تويلادى. وسى قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇيىم كوپتەگەن سالادا قىرۋار ءىس اتقاردى. ناقتىراق ايتساق, تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى بۇرىنعىعا قاراعاندا اناعۇرلىم ىلگەرىلەي ءتۇستى. ءبىز بۇعان دەيىن مەملەكەتتەر اراسىندا ەكى-ءۇش ماسەلەنى عانا تالقىلاعان بولساق, قازىر وننان استام ماڭىزدى ماسەلەنى كوتەرۋگە مۇمكىندىگىمىز بار.
– اتاپ ايتقاندا, قانداي ماسەلەلەر؟
– مىسالى, «باۋىرلاس پورتتار» جوباسى اياسىندا تۇركى ەلدەرى تەڭىز ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك الدى. باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىرجولى ارقىلى ساۋدا-ساتتىق كولەمى ۇلعاياتىن بولادى. مىنە, وسىنىڭ بارىنە تۇركى كەڭەسى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
تۋريزم, مادەنيەت, ءبىلىم, ساياسات سالالارىندا دا كوپتەگەن ورتاق جوبالار ىسكە اسۋدا. ماسەلەن, ءبىلىم سالاسىنا كەلەتىن بولساق, ەۋروپانىڭ «ەرامۋس» باعدارلاماسى سياقتى جوبامىزدى ايتا كەتكىم كەلەدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ستۋدەنتتەرى قالاعان ەلدەرىنە بارىپ, وقۋعا تۇسە الادى. جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى بايلانىستار دا ارتىپ كەلەدى.
– حالىقارالىق ۇيىم جانىنداعى ىسكەرلەر كەڭەسى قازىر قانداي جۇمىستارمەن اينالىسۋدا؟
– ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ىسكەرلەر كەڭەسى ارقاسىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ اراسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى ىلگەرىلەي باستادى. باۋىرلاس ەلدەر ءبىر-ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگىمەن تانىسىپ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى جوبالار دايىنداۋدى قولعا الىپ جاتىر. ارينە, بۇعان دەيىن دە ولار ورتاق ءىس اتقارعان. بىراق تۇركى كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن كوپجاقتى بايلانىستار ورنىعا ءتۇستى. ياعني, 4-5 مەملەكەت بىرىگىپ جۇمىس ىستەي الاتىن جاعدايعا جەتتىك. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە تۇركى كەڭەسى قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاتىستى بىرقاتار جۇمىستار اتقارۋدا.
– تۇركى كەڭەسىنىڭ حالىقارالىق قۇرىلىم رەتىندەگى ءمان-ماڭىزىن ءبىر اۋىز سوزبەن قالاي تۇيىندەگەن بولار ەدىڭىز؟
– تۇركى كەڭەسى ەۋروپالىق وداقتىڭ بالاماسى دەسەم بولادى. ءبىز ەشقانداي مەملەكەتكە قارسى ەمەسپىز. مەيلى, كورشى بولسا دا, بولماسا دا, ولارمەن دوستىق قاتىناس ورناتۋدى كوزدەيتىن ۇيىمبىز. تۇركى كەڭەسى – جالپى بەيبىتشىلىكتى دارىپتەيتىن, كەز كەلگەن الاڭدا جۇمىس ىستەۋگە قاۋقارلى قاۋىمداستىق.
تۇركى كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن ءتۇبى ءبىر تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءسامميتى ارقاسىندا تالاي ماسەلەلەر شەشىلىپ, ەلدەردىڭ ىنتىماعى بەرىك بولا باستادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن بۇل القالى جيىندا ۇنەمى ىرگەلى ىستەر قولعا الىنادى.
– قازىر تۇركى دۇنيەسى بارىمىزگە ورتاق ىستەردى بۇرىنعىعا قاراعاندا كوبىرەك اتقارىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – جاقىندا حالىقارالىق مەكەمە مارتەبەسىن العان تۇركى اكادەمياسى. بۇل اكادەميانىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟ ونىڭ بولاشاعىن قالاي ەلەستەتەسىز؟
– تۇركى اكادەمياسى قازىر وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر دەر ەدىم. نەگە دەسەڭىز, سوڭعى كەزدەرى تۇركى ەلدەرىنىڭ عالىمدارى ءجيى باس قوسىپ, ورتاق تاريح, ورتاق ادەبيەت ماسەلەلەرىن ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ورتاق جوبالار ازىرلەۋ اسا قاجەت. تۇركى ەلدەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ عىلىم اكادەميالارى بار. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارقاسىندا بۇل مەكەمەلەر بۇدان بىلاي تىعىز بايلانىس ورناتاتىنى ءسوزسىز.
– تۇركى كەڭەسى بۇل عىلىم ورداسىنا الداعى ۋاقىتتا قانداي قولداۋ كورسەتپەك؟
– ءبىز تۇركى كەڭەسى اتىنان اكادەمياعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە قاشاندا ءازىرمىز. تەك ءبىزدىڭ كەڭەس ەمەس, وزگە ۇيىمدار دا قولدان كەلگەن كومەگىن اياماۋى قاجەت. سەبەبى, بۇل حالىقارالىق مەكەمەنىڭ بولاشاعى زور. قازىر اكادەميا بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان مالىمەتتەردى جارىققا شىعارىپ جاتىر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, مەنىڭ دوسىم دارحان قىدىرالىنىڭ اتقارىپ جاتقان ەڭبەكتەرىنە بارلىعىمىز كۋامىز. ول – ءتۇبى ءبىر حالىقتاردىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن بەلگىلى تۇركولوگ عالىم. ءوز سالاسىنىڭ ناعىز مامانى. جاقىندا عانا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا بارعان ساپارىندا بەيجىڭدە بولىپ, قازاق حاندىعىنا قاتىستى بۇرىن جارىق كورمەگەن تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ قايتتى.
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلتىر بودرۋمدا وتكەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ 4-ءشى سامميتىندە تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق تەلەارناسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. قازىر وسى باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– بۇل ۇسىنىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەر كەزىندە جاسادى. سامميت بارىسىندا بارلىق پرەزيدەنتتەر قازاق ەلىنىڭ باسشىسىنا قولداۋ كورسەتكەنىنە ءبارىمىز كۋا بولدىق. قازىرگى زاماندا ورتاق تەلەارنانىڭ قاجەتتىلىگى زور. باۋىرلاس حالىقتار ءبىر-ءبىرىن جاقىن تانۋعا ءتيىس. اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇرپاققا ءبىز مەدياكەڭىستىك ارقىلى ورتاق تاريحىمىزدى ۇقتىرىپ, مادەنيەتىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى كورسەتۋىمىز قاجەت. سەبەبى, كوپشىلىك مۇنىڭ ءبارىن بىلە بەرمەيدى. مەن قاراپايىم عانا مىسال كەلتىرەيىن. «لاۆاش» دەپ اتالاتىن ناندى ارمياندار ۇلتتىق تاعامىمىز دەپ ساناپ, پاتەنتتەپ العان. ال تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, بۇل تۇركى حالىقتارىنا تيەسىلى تاعام ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. اتا-بابالارىمىز بۇل ناندى كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كەزدەرىندە تالعاجاۋ ەتكەن. وسى سياقتى ماسەلەلەردى ءبىز تەلەارنا ارقىلى حالىققا دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋىمىز قاجەت.
ورتاق تەلەارنانى اشاتىن ۋاقىت كەلگەنى راس. وسى كۇنى باتىستىڭ, ەۋروپانىڭ, ارابتاردىڭ ورتاق اقپارات قۇرالى بار. ولار قازىر سول مەدياكەڭىستىك ارقىلى ءبىر-ءبىرىن جەتە تانىپ, مادەنيەتى مەن تاريحىن مەڭگەرىپ, جاقىنداسا ءتۇستى. وسىدان كەلىپ, «نەگە مۇنداي نارسە تۇركى الەمىندە جوق؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.
– سونىمەن, تۇركى الەمىنە ورتاق تەلەارنا قاشان اشىلادى؟
– قازىرگى قوعام ماسس-مەدياعا تاۋەلدى. ەلدەرىمىز وسىنداي ۇلكەن كۇش ارقىلى بىرىگۋى كەرەك. وسى ماسەلەگە قاتىستى العاشقى جيىندى ءبىز قازان ايىندا وتكىزدىك. جاقىندا تاعى ءبىر مارتە باس قوسامىز. مەن قازىردەن باستاپ جيىنعا قاتىساتىن ەلدەردىڭ وكىلدەرىنە ناقتى ءبىر ۇسىنىسپەن كەلۋ جونىندە ءوتىنىش ايتتىم. قايتا-قايتا قاجەتسىز باسقوسۋ وتكىزە بەرمەي, ارەكەت ەتەتىن كەز كەلدى. سەبەبى, بيىل استانادا تۇركى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى وتەدى. وندا قوزعالاتىن باستى تاقىرىپ مەديا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيا ماسەلەسى بولادى. ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سول كەزدە ناقتى ىستەرىمىزدى كورسەتۋىمىز قاجەت. سەبەبى, ول بىزگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ورتاق ارنانى الداعى ەكى جىل ىشىندە اشامىز.
– تۇركى كەڭەسىنىڭ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىنا كۋامىز. سونىڭ ءبىرى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق دياسپوراسى ماسەلەسى. وسى جايىندا ايتا كەتسەڭىز.
– قازىرگى اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەڭ قاجەت نارسە – بىرلىك. تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگىنە دە وسى تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. سوندىقتان قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى ۇسىنعان ورتاق دياسپورا ماسەلەسى وسى كۇنى وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. جات جەردە دۇنيەگە كەلىپ, سول ەلدە ءوسىپ-جەتىلگەن باۋىرلارىمىز دا بىرىگۋلەرى قاجەت. وسىدان ەكى اي بۇرىن ءبىز كيەۆتە العاشقى ورتاق دياسپورا ورتالىعىنىڭ بولىمشەسىن اشتىق. بۇل جەرگە سول ەلدە تۇرىپ جاتقان قازاق, ازەربايجان, قىرعىز, تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ارنايى كەلىپ, ورتاق جۇمىستارىن جاساي الادى. قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋىنداي قالسا, ولار ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا باس قوسىپ, ونى شەشۋگە تىرىسادى. مەملەكەتتەرىندە بولىپ جاتقان كەز كەلگەن تۇيتكىلدى جايتتاردى بىرىگىپ تالقىلايدى. ۇلتتىق مەرەكەلەردى بارلىعى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تويلاۋعا ءتيىس. ەندىگى بولىمشەلەرىمىزدى بەرلين, پاريج جانە ۆاشينگتون قالالارىنان اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– تۇركى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
باقىتجان وماروۆ,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن.
