قارقىنىڭ قالاي, كەندىرلى؟

كاسپي تەڭىزى تۋرالى ويلانعان ءاربىر وتانداسىمىز ونى كەلىپ ءبىر كورۋگە اڭسار, جۇپارىن جۇتىپ جاعالاۋىندا دەمالسام عوي دەگەن ارمان بارىندە بارىنا كۇمان جوق. تەڭىز تۇبىنە سۇڭگىگەندەي وسى ويلار كوپ اۋزىندا جۇرگەن كەندىرلى جوباسىنا كەلىپ تىرەلەرى ءسوزسىز. راسىندا, كەندىرلى تۋريستىك ايماعىن دامىتۋ ءۇشىن قازىر قانداي جۇمىستار قولعا الىنعان؟ جۋىق ارادا جانە كەلەشەكتە نەندەي جوسپارلار كوزدەلىپ وتىر؟ وسى تۇرعىدا ماڭعىستاۋ وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلجان بايجاۋىنوۆانى سوزگە تارتقان ەدىك. – گۇلجان ماڭعىستاۋقىزى, جاعالاۋ سىزىعى بويىنشا ەلى­مىزدىڭ تەڭىزدەگى ۇلەسى وزگە كور­شىلەرگە قاراعاندا باسىم­دىققا يە. وسىنشا اۋ­ماق­تان تۋريزم ءۇشىن كەندىرلى تۇسىنىڭ تاڭدالۋى تەگىن ەمەس. كەندىرلىنىڭ جاعالاۋ ورنى مەن وزىندىك ەرەك­شەلىگىنە توقتالىپ وتسەڭىز. – ءمدى دامىتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جەر الىنا سالمايتىنى بەلگىلى, كەندىرلى وسى تۇرعىداعى تالاپتارعا ساي كەلىپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 19 مامىرداعى №508 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس رەسپۋبليكادا استانا, ال­ماتى, شىعىس قازاقستان, ءوڭتۇس­تىك قازاقستان جانە باتىس قا­زاق­ستان تۋريستىك كلاستەرلەرى قۇ­رىلعان بولاتىن. سوڭعى كلاس­تەرگە قارايتىن ماڭعىستاۋ وب­لىسى حالىقارالىق دەڭگەيدە تۋ­ريس­تىك ۇسىنىستى دامىتۋ ءۇشىن ۇزدىك تابيعي جانە مادەني قىزى­عۋ­شىلىقتارعا يە. ەلىمىزدىڭ جانە شەتەل تۇتىنۋشىلارىنىڭ سۇ­رانىمدارىن تالداي كەلە, تەڭىز جاعاجايى تۋريزمىنە, تەڭىز بويىنشا كرۋيزگە, ماڭعىستاۋ ءوڭىرى بويىنشا تۋرلارعا جانە اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا بايلانىستى بيزنەس تۋريزمىنە قىزىعۋشىلىق بايقالدى. دەمەك, قازاق شىعاناعىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى جاعاجاي باعىتىن قۇرۋ تۋريزم سالا­سىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. كاسپي تەڭىزى اۋ­ما­عىندا دەمالىس ايماعىن اشۋدىڭ قولايلى جاعدايىنىڭ ءبىرى تەڭىز توڭىرەگىندە باسەكەلەستەردىڭ جوق­تىعى. باسەكەلەستىك بولعان جاق­سى, ودان قاشپايمىز, ايتسە دە كاسپي اۋماعىندا بالاماسى جوق بىرەگەي بولعانعا نە جەتسىن! وسى ورايدا تەڭىز جاعاسىندا «جاعاجاي ءتۋريزمىن» تابىستى دامىتۋ ءۇشىن كەندىرلى شىعاناعى قولايلى دەپ تانىلدى. سەبەپ – ونىڭ وندىرىستەن جانە باسقا دا لاستانۋ كوزدەرىنەن الىس ورنالاسۋى, تەڭىزدىڭ باس­قا جەرلەرىنە قاراعاندا سۋ «جا­بىق» قويناۋ ناتيجەسىندە 5 گرادۋسقا جىلى بولۋى جانە ادام اياعى تاپتاماعان سۇلۋ تا­بيعي جاعاجايىنىڭ بولۋى بولسا, ەكىنشىدەن سۋ لاستانۋىنىڭ جوق­تىعىنا بايلانىستى حالىق­ارا­لىق ماڭىزداعى 12 مەترگە جەتە­تىن سۋدىڭ مولدىرلىگى جانە 12 پايىز تۇزدىق قۇرامدىلىعى ءبىر­تەڭدەس ورنالاسقان. كەندىرلى شىعاناعىندا اشىق تەڭىزدەن بولىنگەن تابيعي سۋ ايدىنى بار, بۇل جەردە 5-10 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن سۋ اعىنسىز بولىپ كەلەدى. وسى ەرەكشەلىكتەردى سارالاي كەلە, بۇل تۇسقا استراحان حالىقارالىق مۇحيت ينستيتۋتى وڭ باعا بەردى. – قازىرگى تاڭدا اتالمىش تۋريستىك ايماقتى دامىتۋ جوباسى بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ – جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگى بىرلەسە جۇمىس جاسايدى. جەرگىلىكتى اكىمدىك كۋرورت قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن بەرۋ شارالارىن الۋ, سىرتقى ينجەنەرلىك-كولىك­تىك ينفراقۇرىلىمى نىسان­دارى قۇرىلىسىنىڭ ءتيىستى قۇجاتتارىن ازىرلەۋ, كۋرورتتىڭ سىرتقى ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزسە, مينيسترلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى الەۋەت­تى ينۆەستورلاردى تارتۋ جۇ­مىستارىمەن اينالىسادى. قا­زىرگى تاڭدا جوبانى جۇزەگە اسى­رۋعا بولىنگەن 1700 گا كولە­مىندەگى جەر تەلىمى قانداي دا ءبىر قۇرىلىستان بوس جانە مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. وڭىردە كەندىرلى كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋ ب­و­يىنشا وتاندىق, شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلاردى تارتۋ جۇمىستارى جۇرۋدە. «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى» اق جانە «RIXOS» كومپانياسى توبىنىڭ اراسىندا ءتورت جانە بەس جۇلدىزدى 1500 ورىندىق ەكى قوناقۇي, كوڭىل كوتەرۋ ورتالىعى قۇرىلىستارىن سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. اتالمىش ايماقتى ەلەكتر قۋاتىمەن قام­تاماسىز ەتۋ, گازبەن قامتۋ جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇ­رىلىسى سىندى سىرتقى ين­جە­نەر­لىك ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرى­لىس جۇمىستارى جۇرۋدە. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «وكارەم-بەينەۋ» ماگيسترالدى گاز قۇبى­رىنان جانە اۆتوماتتى گاز تاراتۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. بيىل بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىن تابادى, ترانسفورماتورلىق قۋاتى كۇشتى جاڭا كىشى ستانسانىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جولداردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى تۇر. «CITIC توبى» قىتايلىق كومپانيامەن كەندىرلى اۋەجايىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرۋدە. اتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى تىرەك نۇكتەسى بولىپ تابىلادى, سونداي-اق, كۋرورت ماڭىنا قوناقۇي, كولىك, ساۋدا نىساندارى, مادەني-ساۋىق مەكەمەلەرىن شوعىرلاندىرىپ, بايلانىس, جولدار, ت.ب. ينفراقۇ­رىلىمنىڭ دامۋىنا نەگىز بولماق. – كورىكتى جەر, جايلى ورىندا دەمالۋ جاس تاڭدامايدى. كەن­دىرلىدە بالالاردىڭ دەمالۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان با؟ – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇكى­مەتتىڭ 2014 جىلعى 14 اقپان­داعى كەڭەيتىلگەن ءماجىلىسىن­دە قازاق­ستاندا ءتۋريزمدى دا­مى­تۋ, ونىڭ ىشىندە كاسپي تەڭىزى جا­عا­لاۋىندا ماڭعىستاۋ وب­لى­سىنداعى «كەندىرلى» كۋرور­تىنىڭ قۇرىلىسىن جالعاس­تىرۋ جانە دامىتۋدا جۇمىستار جاساۋ, قازاقستاندىقتار ءۇشىن, ولاردىڭ بالالار ءۇشىن ءتۋريزمدى دامىتۋ قاجەتتىگى تۋرالى اتاپ وتكەن بولا­تىن. كەندىرلى ايماعىنان تۋريزم باسقارماسى ءۇشىن بالالاردىڭ دەنەشىنىقتىرۋ جانە ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا 2 گا جەر تەلىمى ءبولىندى. وسى جەردە سپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, بالالاردىڭ تولىققاندى دەمالىپ, سول ارقىلى دەنساۋلىعىن نىعايتۋىنا جاعدايلار جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل شارۋالار وڭىردە بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋعا سەرپىلىس بەرەدى دەپ كۇتىلەدى. بىلتىرعى جازعى ماۋسىمدا ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا جازعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ بو­يىنشا 6 بالالار-ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرى جۇمىس جاسادى. ماڭ­عىستاۋ وبلىسى ءبىلىم باسقار­ما­سىنىڭ قاراماعىنداعى «اقبو­بەك», «الاۋ», «ۆولنا», «فلا­مينگو», «شاعالا», جىل بويى جۇ­مىس جاسايتىن «بالداۋرەن» بالالار-ساۋىقتىرۋ لاگەرى جانە كەندىرلى اۋماعىندا ورنالاسقان «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ ۆە­دومستۆو­لىق باعىنىسىنداعى «اق­بوبەك» بالالار-ساۋىقتىرۋ لاگەر­لەرى بولدى. – ماڭعىستاۋعا كەلگەن تۋريستەردىڭ كەندىرلىدەن وزگە جەرلەردى تاماشالاۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى؟ – وڭىردە ىشكى ءتۋريزمدى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن, ءوڭىردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە تۋريستىك نىسانداردى, ولارعا اپاراتىن جولداردى جاق­سارتۋ جانە جاڭعىرتۋ – باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ تاريحي-ساۋلەت مۇرالارىنىڭ 70 پايىزى ورنالاسقان ماڭعىستاۋدا 11 مىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەر شوعىرلانعان. بەكەت اتا, شوپان اتا, سۇلتان ەنە جەراستى مەشىتتەرى, تەڭىز دەڭگەيىنەن 132 مەتر تومەن ورنالاسقان تۋريستىك كەرەمەت رەسۋرس – قاراقيا ويپاتى, ساۋرا, تام­­شالى شاتقالدارى, شەرقالا, ايراقتى تاۋلارى تۋريستەر ءۇشىن قىزعىلىقتى كورىنىستەر بو­لارى انىق. بۇگىندە اتالمىش اۋ­ماق­تار­دى اباتتاندىرۋ, كولىك ين­ف­را­­­قۇرىلىمىمەن قامتۋ, ءبىر­قا­تارىنا اپاراتىن جولداردى قايتا جاساۋ جۇمىستارى قولعا الى­نىپ, بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جار­تى­سىندا اياقتالادى دەپ وتىرمىز. – ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءبىر باعىتى كادرعا كەلىپ تىرەلەدى ەمەس پە؟ – بۇل ماسەلە دە نازاردا. ماڭعىستاۋدا وسى ماقساتتا 2009 جىلى تۋريزم كوللەدجى اشىل­دى. كوللەدج «تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ», «قوناقۇي شارۋا­شىلىعىندا قىزمەت كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ», «تۋريزم» جانە «اۋدارما ءىسى» ماماندىقتارى بويىنشا ماماندار دايىنداۋدا. كوللەدج ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى, كاسىپورىندار جانە ۇيىمدارمەن, تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىنداعى تۋريزم اكادەمياسىمەن, ىستام­بۇل قالاسىنداعى «دراگوس» كوللەدجىمەن جانە استراحان, يالتا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن قارىم-قاتىناس جاساپ, تاجىريبە الۋدا. تۋريزم سالاسىنداعى يننوۆا­تسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسى­راتىن ءتيىمدى تەتىكتەردى قا­لىپ­تاس­تىرۋ, وزىق تاجىريبەلەردى زەر­دەلەۋ ءۇشىن مادەني-تانىمدىق جانە عىلىمي-اقپاراتتىق شارا­لاردى كوپتەپ ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ماڭعىستاۋ وبلىسى.