دىڭكەسى دەمىككەن جاھاندىق ەكونوميكا ەنەرگەتيكالىق شيكىزات كوزدەرىنە تاۋەلدى. ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتىڭ ىشىندەگى شەشۋشى ءرولى بارى – مۇناي. «قارا التىن» دەپ اسپەتتەگەن وسى ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزى وتكەن جىلدان بەرى تەرىس مىنەز تانىتىپ, قۇرمەتتەگەن قۇنىن ءتۇسىرىپ العان سياقتى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ, مۇناي باعاسى 50 پايىزدان استام قۇلدىراپ, كوپتى كورگەن كونەكوز ساراپشىلاردىڭ ءوزىن تىعىرىققا تىرەدى.
وپەك تاباندىلىعى ءوزىن-ءوزى اقتادى
مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە وپەك ءوزىنىڭ اقپان ايىنداعى كەزەكتى بايانداماسىن جاريالادى. ۇيىمنىڭ بولجامى بويىنشا, كارتەلگە مۇشە مەملەكەتتەر وندىرەتىن مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس 2015 جىلدىڭ الداعى ايلارىندا ارتاتىن كورىنەدى.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى بولجام بويىنشا, كارتەل مۇشەلەرى وندىرەتىن مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 29,2 ميلليون باررەلگە جەتىپ, تاۋلىگىنە وندىرىلەتىن مۇناي مولشەرى 400 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتاتىن سىڭايلى. ياعني وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, وپەك مۇنايىنا دەگەن سۇرانىس بيىل تاۋلىگىنە 100 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتپاق. وسىدان بۇرىن قاڭتار ايىندا جاريالانعان باياندامادا بۇل كورسەتكىش تاۋلىگىنە 300 مىڭ باررەلگە دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجانعان ەدى.
وعان الەم ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان بىرقاتار جاعدايلار سەبەپ بولماق. اتاپ ايتقاندا, اقش وندىرەتىن مۇناي كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, تاۋلىگىنە 1 ميلليون باررەلدەن 0,8 ميلليون باررەلگە دەيىن تومەندەدى. كوزى قاراقتى وقىرمان وپەك ۇيىمىنىڭ كوشباسشىسى ساۋد ارابياسى اقش-تا كۇرت ارتىپ كەتكەن مۇناي ءوندىرۋ قارقىنىن تەجەۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى مۇناي باعاسى قانشا قۇلدىراسا دا, ونى ءوندىرۋ كولەمىن تاۋلىگىنە 30 ميلليون باررەلدەن كەمىتپەي قويىپ ەدى. ناتيجەسىندە, وپەك تاباندىلىعى ءوزىن-ءوزى اقتاعان سياقتى. اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋى بارعان سايىن قيىنداپ بارادى. Baker Hughes اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, اقپان ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا اقش-تاعى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ سانى تاعى دا 83-كە تومەندەپ, 1140 بولدى.
جالپى العاندا, وپەك-ءتىڭ اقپان ايىنداعى بولجامى بويىنشا, 2015 جىلى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 1,17 ميلليون باررەلگە دەيىن ارتىپ, 92,32 ميلليون باررەلگە جەتەدى. الايدا, بۇل مۇناي باعاسى 2014 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. قازىر وپەك وندىرەتىن مۇناي كولەمى تاۋلىگىنە 30,15 ميلليون باررەلدى قۇرايدى. بۇل ءالى دە تاۋلىگىنە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى سۇرانىستان 1 ميلليون باررەلگە ارتىق ەكەنىن كورسەتەدى.
وتكەن جۇمادا حالىقارالىق رىنوكتا مۇناي باعاسى كۇرت كوتەرىلىپ, سوڭعى 7-8 ايدىڭ ىشىندە العاش رەت 60 دوللارلىق مەجەنى كورسەتتى. ماسەلەن, جۇما كۇنى Brent ماركالى مۇناي باعاسى 4,37 پايىزعا ءوسىپ, ءبىر باررەلى 57,05 دوللاردى قۇرادى. WTI ماركالى مۇناي باعاسى 0,43 پايىزعا كوتەرىلىپ, ءبىر باررەلى 51,43 دوللارعا جەتتى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) بولجامى بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مۇناي باعاسى تۇراقتاناتىن بولادى. حەا ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 50 پايىزدان ارتىققا تومەندەۋى سولتۇستىك امەريكاداعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنا جانە الەمدىك رىنوكتاعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولدى. بۇل جاعدايلار مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار كولەمىن كۇرت ازايتتى. سونىمەن بىرگە, اگەنتتىك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسى كوتەرىلگەنىمەن دە سوڭعى ءۇش جىلدا قول جەتكىزگەن جوعارى دەڭگەيىنە جەتە المايدى. ورتاشا العاندا, الەمدىك رىنوكتاعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس جىلىنا 1,2 پايىزعا ارتادى, دەيدى حەا ساراپشىلارى.
دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 2020 جىلدارى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 99,1 ميلليون باررەلگە جەتپەك. ياعني, 2015 جىل مەن 2020 جىل ارالىعىندا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 6,6 ميلليون باررەلگە ارتادى. بۇل دۇنيەجۇزىندە قازىر تاۋلىگىنە وندىرىلەتىن 5,2 ميلليون باررەل مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ 1,5 ميلليون باررەلگە ارتاتىنىن كورسەتەدى. اگەنتتىك بولجامىنشا, 2015 جىلى دۇنيەجۇزىندەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 93,3 ميلليون باررەلدى قۇراسا, 2016 جىلى تاۋلىگىنە 94,5 ميلليون باررەلگە جەتپەك. مىنە, وسى جاعدايلاردى سارالاي كەلىپ, حەا ساراپشىلارى بيىلعى جىلى مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 اقش دوللارى كولەمىندە بولادى دەيدى.
لوندون بيرجاسىندا 16 اقپان, دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك Brent ماركالى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 0,11 پايىزعا تومەندەپ, 61,45 اقش دوللارىن قۇرادى. جۇما كۇنى بۇل كورسەتكىش 61,52 اقش دوللارىنا تەڭ بولعان.
ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جۇمىسشىلار قىسقارۋدا
Swift Worldwide Resources اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭعى ۋاقىتتا الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋ كۇرت بەلەڭ الىپ بارا جاتىر. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جۇمىستان ايىرىلعان ادامداردىڭ سانى 100 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. وسىدان 7-8 اي بۇرىن باستالعان مۇناي باعاسىنىڭ كەنەتتەن تومەندەي باستاۋىنا بايلانىستى شوتلانديا, اۆستراليا, برازيليا جانە باسقا بىرقاتار ەلدەردىڭ مۇناي-گاز كومپانيالارى جۇمىسشىلاردى كوپتەپ قىسقارتا باستادى.
زاماننىڭ جاقسى كەزىندە, ياعني مۇناي باعاسى 100 اقش دوللارىنان اسىپ تۇرعان 2012 جىلدارى بۇل كومپانيالار بىلىكتى ينجەنەرلەر مەن مامان جۇمىسشىلاردى كوپتەپ جۇمىسقا قابىلدادى. مىڭداعان جۇمىسشىلار جوعارى جالاقى الۋ ۇمىتىمەن جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ جاتقان وڭىرلەرگە قونىس اۋدارىپ, ەڭبەك ەتە باستادى. قازىر مۇناي باعاسى ەكى ەسەدەن استام تومەندەپ وتىرعان جاعدايدا كومپانيالار ەتەك-جەڭىن جيناپ, ءاربىر تيىندارىن ەسەپتەۋدە. ناق وسىنداي قارجى تاپشىلىعى كەزىندە ولار ەڭ الدىمەن جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋعا بەيىم بولىپ وتىر. اگەنتتىك جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردەن بەلگىلى بولىپ وتىرعانىنداي, ءتىپتى, سوڭعى كەزدە پايداعا بەلشەسىنەن باتامىز دەگەن اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن كومپانيالارى دا مۇناي ۇڭعىمالارىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولۋدا.
«سوڭعى جەتى جىلدان بەرى اتالمىش كومپانيالار العاش رەت كادرلاردى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ولاردىڭ بەلگىلەگەن بىرقاتار مەجەلەرىنىڭ ورىندالۋىن جوققا شىعاردى. سوندىقتان مۇناي-گاز سالاسىنداعى بۇل كوشباسشى كومپانيالىر سوڭعى جەتى جىلدا ءبىرىنشى رەت جۇمىسشىلاردى قابىلداۋعا ەمەس, قىسقارتۋعا جول بەردى», دەيدى اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى توبياس ريد.
باعا تۇراقسىزدىعى كومپانيالاردىڭ جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋىنا دا ىقپال ەتۋدە. كوپتەگەن كومپانيالار بيىلعى جىلعا بەلگىلەگەن جوبالارىن قىسقارتىپ, جۇمىستارىن توقتاتۋدا. Petroleos Mexicanos كومپانياسى وسىنداي سەبەپتەرمەن 8 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىلارىن قىسقارتتى. سولتۇستىك تەڭىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان كومپانيالار دا سوڭعى كەزدە 11,5 مىڭ ادامدى قىسقارتىپ, الداعى ۋاقىتتا 30 مىڭ جۇمىسشىنى قىسقارتۋدى بەلگىلەپ وتىر. سەبەبى, سولتۇستىك تەڭىزىندەگى مۇناي كەنىشتەرىنە سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 3,6 ميلليارد دوللارعا قىسقاردى, دەيدى Swift Worldwide Resources اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى.
وسىدان بۇرىن باسپاسوزدە فرانتسيانىڭ اتاقتى ءىرى مۇناي-گاز كومپانياسى Total 2017 جىلعا دەيىن 2 مىڭنان استام جۇمىسشىنى قىسقارتۋدى بەلگىلەپ وتىرعانىن جازعان ەدى. تەك پايداعا عانا جۇمىس ىستەيتىن بۇل ترانسكونتينەنتالدىق كومپانيالار مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن اتشا ۇركىپ, بولاشاققا بەلگىلەگەن ينۆەستيتسيالارىن قايتا قاراي باستادى. وسى Total مۇناي-گاز كومپانياسى الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى 2015 جىلى ءوزىنىڭ 5,5 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى اكتيۆتەرىن ساتاتىندىعى تۋرالى مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك كوشباسشى مۇناي-گاز كومپانيالارى وزدەرىنىڭ شىعىندارىن 40 ميلليارد دوللارعا دەيىن قىسقارتاتىندىقتارىن مالىمدەپ تە ۇلگەرگەن كورىنەدى.
اشقۇرساق بالالار
اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەتىن بالالاردىڭ سانى قازىر 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى كەزەڭىنە دەيىنگى مولشەردەن ەكى ەسە كوبەيىپ كەتىپتى. تاپقانى تاماعىنا جەتپەيتىن وتباسىلار بالالارىنا قورەك تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك بانكىلەرىنە بارادى ەكەن.
اقش-تىڭ حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلدەگى ءاربىر بەسىنشى بالاعا جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ازىق-ت ۇلىك الۋ باعدارلاماسى بويىنشا كومەك كورسەتىلەتىن كورىنەدى. ماقتاۋلى امەريكادا 16 ميلليوننان استام بالالار تويا تاماق ىشپەيدى ەكەن. 2008 جىلعى قارجى داعدارىسىنا دەيىن ولاردىڭ سانى 9 ميلليون دەڭگەيىندە بولاتىن. بيىلعى جىل اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن ءساتتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا. الايدا, بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەپ بارادى. حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, اقش-تاعى حالىقتىڭ 1 پايىزىن قۇرايتىن بايلاردىڭ ءداۋلەتى ەسەلەي ارتىپ, كەدەيلەردىڭ جاعدايى قۇلدىراپ كەتكەن. مۇنداعى بالالاردىڭ 20 پايىزىنىڭ تۇرمىسى 2011 جىلعى دەڭگەيدەن ءتومەندەپ كەتكەن. الەمدەگى ونەركاسىبى ەڭ دامىعان 35 مەملەكەتتىڭ ىشىندە كەدەيشىلىكتە كۇن كورەتىن بالالار سانى جاعىنان رۋمىنيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىن الادى.
دايىنداعان
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى بولجام بويىنشا, كارتەل مۇشەلەرى وندىرەتىن مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 29,2 ميلليون باررەلگە جەتىپ, تاۋلىگىنە وندىرىلەتىن مۇناي مولشەرى 400 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتاتىن سىڭايلى. ياعني وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, وپەك مۇنايىنا دەگەن سۇرانىس بيىل تاۋلىگىنە 100 مىڭ باررەلگە دەيىن ارتپاق. وسىدان بۇرىن قاڭتار ايىندا جاريالانعان باياندامادا بۇل كورسەتكىش تاۋلىگىنە 300 مىڭ باررەلگە دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجانعان ەدى.
وعان الەم ەكونوميكاسىندا قالىپتاسقان بىرقاتار جاعدايلار سەبەپ بولماق. اتاپ ايتقاندا, اقش وندىرەتىن مۇناي كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, تاۋلىگىنە 1 ميلليون باررەلدەن 0,8 ميلليون باررەلگە دەيىن تومەندەدى. كوزى قاراقتى وقىرمان وپەك ۇيىمىنىڭ كوشباسشىسى ساۋد ارابياسى اقش-تا كۇرت ارتىپ كەتكەن مۇناي ءوندىرۋ قارقىنىن تەجەۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى مۇناي باعاسى قانشا قۇلدىراسا دا, ونى ءوندىرۋ كولەمىن تاۋلىگىنە 30 ميلليون باررەلدەن كەمىتپەي قويىپ ەدى. ناتيجەسىندە, وپەك تاباندىلىعى ءوزىن-ءوزى اقتاعان سياقتى. اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋى بارعان سايىن قيىنداپ بارادى. Baker Hughes اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, اقپان ايىنىڭ العاشقى اپتاسىندا اقش-تاعى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ سانى تاعى دا 83-كە تومەندەپ, 1140 بولدى.
جالپى العاندا, وپەك-ءتىڭ اقپان ايىنداعى بولجامى بويىنشا, 2015 جىلى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 1,17 ميلليون باررەلگە دەيىن ارتىپ, 92,32 ميلليون باررەلگە جەتەدى. الايدا, بۇل مۇناي باعاسى 2014 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. قازىر وپەك وندىرەتىن مۇناي كولەمى تاۋلىگىنە 30,15 ميلليون باررەلدى قۇرايدى. بۇل ءالى دە تاۋلىگىنە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى سۇرانىستان 1 ميلليون باررەلگە ارتىق ەكەنىن كورسەتەدى.
وتكەن جۇمادا حالىقارالىق رىنوكتا مۇناي باعاسى كۇرت كوتەرىلىپ, سوڭعى 7-8 ايدىڭ ىشىندە العاش رەت 60 دوللارلىق مەجەنى كورسەتتى. ماسەلەن, جۇما كۇنى Brent ماركالى مۇناي باعاسى 4,37 پايىزعا ءوسىپ, ءبىر باررەلى 57,05 دوللاردى قۇرادى. WTI ماركالى مۇناي باعاسى 0,43 پايىزعا كوتەرىلىپ, ءبىر باررەلى 51,43 دوللارعا جەتتى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) بولجامى بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مۇناي باعاسى تۇراقتاناتىن بولادى. حەا ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مۇناي باعاسىنىڭ 50 پايىزدان ارتىققا تومەندەۋى سولتۇستىك امەريكاداعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنا جانە الەمدىك رىنوكتاعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولدى. بۇل جاعدايلار مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار كولەمىن كۇرت ازايتتى. سونىمەن بىرگە, اگەنتتىك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسى كوتەرىلگەنىمەن دە سوڭعى ءۇش جىلدا قول جەتكىزگەن جوعارى دەڭگەيىنە جەتە المايدى. ورتاشا العاندا, الەمدىك رىنوكتاعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس جىلىنا 1,2 پايىزعا ارتادى, دەيدى حەا ساراپشىلارى.
دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 2020 جىلدارى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 99,1 ميلليون باررەلگە جەتپەك. ياعني, 2015 جىل مەن 2020 جىل ارالىعىندا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 6,6 ميلليون باررەلگە ارتادى. بۇل دۇنيەجۇزىندە قازىر تاۋلىگىنە وندىرىلەتىن 5,2 ميلليون باررەل مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ 1,5 ميلليون باررەلگە ارتاتىنىن كورسەتەدى. اگەنتتىك بولجامىنشا, 2015 جىلى دۇنيەجۇزىندەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 93,3 ميلليون باررەلدى قۇراسا, 2016 جىلى تاۋلىگىنە 94,5 ميلليون باررەلگە جەتپەك. مىنە, وسى جاعدايلاردى سارالاي كەلىپ, حەا ساراپشىلارى بيىلعى جىلى مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 اقش دوللارى كولەمىندە بولادى دەيدى.
لوندون بيرجاسىندا 16 اقپان, دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك Brent ماركالى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 0,11 پايىزعا تومەندەپ, 61,45 اقش دوللارىن قۇرادى. جۇما كۇنى بۇل كورسەتكىش 61,52 اقش دوللارىنا تەڭ بولعان.
ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جۇمىسشىلار قىسقارۋدا
Swift Worldwide Resources اگەنتتىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭعى ۋاقىتتا الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋ كۇرت بەلەڭ الىپ بارا جاتىر. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جۇمىستان ايىرىلعان ادامداردىڭ سانى 100 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. وسىدان 7-8 اي بۇرىن باستالعان مۇناي باعاسىنىڭ كەنەتتەن تومەندەي باستاۋىنا بايلانىستى شوتلانديا, اۆستراليا, برازيليا جانە باسقا بىرقاتار ەلدەردىڭ مۇناي-گاز كومپانيالارى جۇمىسشىلاردى كوپتەپ قىسقارتا باستادى.
زاماننىڭ جاقسى كەزىندە, ياعني مۇناي باعاسى 100 اقش دوللارىنان اسىپ تۇرعان 2012 جىلدارى بۇل كومپانيالار بىلىكتى ينجەنەرلەر مەن مامان جۇمىسشىلاردى كوپتەپ جۇمىسقا قابىلدادى. مىڭداعان جۇمىسشىلار جوعارى جالاقى الۋ ۇمىتىمەن جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ جاتقان وڭىرلەرگە قونىس اۋدارىپ, ەڭبەك ەتە باستادى. قازىر مۇناي باعاسى ەكى ەسەدەن استام تومەندەپ وتىرعان جاعدايدا كومپانيالار ەتەك-جەڭىن جيناپ, ءاربىر تيىندارىن ەسەپتەۋدە. ناق وسىنداي قارجى تاپشىلىعى كەزىندە ولار ەڭ الدىمەن جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋعا بەيىم بولىپ وتىر. اگەنتتىك جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردەن بەلگىلى بولىپ وتىرعانىنداي, ءتىپتى, سوڭعى كەزدە پايداعا بەلشەسىنەن باتامىز دەگەن اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن كومپانيالارى دا مۇناي ۇڭعىمالارىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولۋدا.
«سوڭعى جەتى جىلدان بەرى اتالمىش كومپانيالار العاش رەت كادرلاردى قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ولاردىڭ بەلگىلەگەن بىرقاتار مەجەلەرىنىڭ ورىندالۋىن جوققا شىعاردى. سوندىقتان مۇناي-گاز سالاسىنداعى بۇل كوشباسشى كومپانيالىر سوڭعى جەتى جىلدا ءبىرىنشى رەت جۇمىسشىلاردى قابىلداۋعا ەمەس, قىسقارتۋعا جول بەردى», دەيدى اگەنتتىكتىڭ باس ديرەكتورى توبياس ريد.
باعا تۇراقسىزدىعى كومپانيالاردىڭ جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋىنا دا ىقپال ەتۋدە. كوپتەگەن كومپانيالار بيىلعى جىلعا بەلگىلەگەن جوبالارىن قىسقارتىپ, جۇمىستارىن توقتاتۋدا. Petroleos Mexicanos كومپانياسى وسىنداي سەبەپتەرمەن 8 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىلارىن قىسقارتتى. سولتۇستىك تەڭىزدە جۇمىس ىستەپ جاتقان كومپانيالار دا سوڭعى كەزدە 11,5 مىڭ ادامدى قىسقارتىپ, الداعى ۋاقىتتا 30 مىڭ جۇمىسشىنى قىسقارتۋدى بەلگىلەپ وتىر. سەبەبى, سولتۇستىك تەڭىزىندەگى مۇناي كەنىشتەرىنە سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 3,6 ميلليارد دوللارعا قىسقاردى, دەيدى Swift Worldwide Resources اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى.
وسىدان بۇرىن باسپاسوزدە فرانتسيانىڭ اتاقتى ءىرى مۇناي-گاز كومپانياسى Total 2017 جىلعا دەيىن 2 مىڭنان استام جۇمىسشىنى قىسقارتۋدى بەلگىلەپ وتىرعانىن جازعان ەدى. تەك پايداعا عانا جۇمىس ىستەيتىن بۇل ترانسكونتينەنتالدىق كومپانيالار مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن اتشا ۇركىپ, بولاشاققا بەلگىلەگەن ينۆەستيتسيالارىن قايتا قاراي باستادى. وسى Total مۇناي-گاز كومپانياسى الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى 2015 جىلى ءوزىنىڭ 5,5 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى اكتيۆتەرىن ساتاتىندىعى تۋرالى مالىمدەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك كوشباسشى مۇناي-گاز كومپانيالارى وزدەرىنىڭ شىعىندارىن 40 ميلليارد دوللارعا دەيىن قىسقارتاتىندىقتارىن مالىمدەپ تە ۇلگەرگەن كورىنەدى.
اشقۇرساق بالالار
اقش-تا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەتىن بالالاردىڭ سانى قازىر 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى كەزەڭىنە دەيىنگى مولشەردەن ەكى ەسە كوبەيىپ كەتىپتى. تاپقانى تاماعىنا جەتپەيتىن وتباسىلار بالالارىنا قورەك تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك بانكىلەرىنە بارادى ەكەن.
اقش-تىڭ حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلدەگى ءاربىر بەسىنشى بالاعا جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ازىق-ت ۇلىك الۋ باعدارلاماسى بويىنشا كومەك كورسەتىلەتىن كورىنەدى. ماقتاۋلى امەريكادا 16 ميلليوننان استام بالالار تويا تاماق ىشپەيدى ەكەن. 2008 جىلعى قارجى داعدارىسىنا دەيىن ولاردىڭ سانى 9 ميلليون دەڭگەيىندە بولاتىن. بيىلعى جىل اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن ءساتتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا. الايدا, بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەپ بارادى. حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ دەرەگى بويىنشا, اقش-تاعى حالىقتىڭ 1 پايىزىن قۇرايتىن بايلاردىڭ ءداۋلەتى ەسەلەي ارتىپ, كەدەيلەردىڭ جاعدايى قۇلدىراپ كەتكەن. مۇنداعى بالالاردىڭ 20 پايىزىنىڭ تۇرمىسى 2011 جىلعى دەڭگەيدەن ءتومەندەپ كەتكەن. الەمدەگى ونەركاسىبى ەڭ دامىعان 35 مەملەكەتتىڭ ىشىندە كەدەيشىلىكتە كۇن كورەتىن بالالار سانى جاعىنان رۋمىنيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىن الادى.
دايىنداعان
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
