سۋرەتتى تۇسىرگەن – ءمادي عۇبايدۋللين
ايتقالي اعامىزدىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمىزدە ءباسپاسوز بەتىنەن ءجيى كورەتىنبىز. ادەتتە قالامگەر ولەڭ ولكەسىنە, ادەبيەت الەمىنە جاڭا قادام باسقان جاس ورەندەردىڭ تىرناقالدى شىعارمالارىن تالداپ, جاقسى ۇردىسكە قۋانىپ, اق جول تىلەپ جاتۋشى ەدى. بۇل اقىن اعامىزدىڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا كوركەم ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنىڭ باتىس قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى ۋاكىلى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك. اقجايىق وڭىرىندە بۇگىندە تانىمال بولعان قالامگەرلەردىڭ اراسىندا ايتقالي اقىننىڭ باتاسىن الماعانى كەمدە-كەم شىعار.
كەيىن اقىننىڭ ءوزىن دە كوردىك: ماڭدايىنان كەرى قايىرا تاراعان ۇزىن شاشى يىعىنا توگىلەتىن, كيىمدى اسا تالعاپ كيەتىن ايتقالي نارىكوۆ ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتاتىن «پوەت كراسيۆىم دولجەن بىت, كاك بوگ» (اقىن ءتاڭىرى ءتارىزدى سۇلۋ بولۋى كەرەك) دەگەن ەرەكشەلىكتىڭ ەتالونىنداي كورىنەتىن.
ايتەكەڭ 1940 جىلى تاسقالا اۋدانىنداعى ويان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەسىن بىلمەي جاتىپ باستالعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا اكەسى قان مايدانعا اتتاندى. ول قابىرعاسى قاتپاي جاتىپ ەلمەن بىرگە قيىندىق كوردى, ەڭبەككە ارالاستى.
«العا قاراي باسىپ كەلەم نىق قادام,
داۋىلدارعا ارقا توسىپ ىقتامان.
اكە, ءوزىڭ وت كەشۋگە كەتكەندە,
ءسابي ەكەم قىرقىنان دا شىقپاعان.
ول جىلداردىڭ ءبىلىپ ءوستىم ءمان-جايىن,
(جۇرەكتە جىر, كومەيىمدە ءان دايىن).
ءبىر سيپار دەپ سەنىڭ الاقانىڭدى,
اڭساپ كەلە جاتىر ءالى ماڭدايىم...» دەپ جىرلاعان جەتىم ۇلدىڭ ءومىرى سول كەزدەگى مىڭداعان, ميلليونداعان جانعا ورتاق تاعدىر بولاتىن.
حح عاسىردىڭ ادامزات باسىنا ۇيىرگەن زوبالاڭىن كورىپ شىققان وسى ۇرپاققا ورتاق ءبىر قاسيەت بار – باقىتىن ادال ەڭبەكتەن ىزدەيدى, ءوزى تۇرعان جەرىن تۇراقتى ەتۋگە تىرىسادى. ايتقالي اعا دا سونداي: ونىڭ ۇزاق عۇمىرىنداعى عيبرات – تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋ, قۇداي بەرگەن قابىلەتتى قولىنان قالامى تۇسكەنشە ەل يگىلىگىنە جاراتۋ. اقىننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن سەرگەك ساناسى, جىل سايىن وقىرمانعا جاڭا كىتاپ ۇسىنۋى ءدال وسى جاراتقان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىنەن بولسا كەرەك.
«بىرەۋلەرگە مانساپ قايعى, مال قايعى,
جالعان تىرلىك جان بىتكەندى جالمايدى.
ۇرپاعىما بايلىق تاستاپ كەتپەيمىن,
ارامىزدى جازعاندارىم جالعايدى», دەيدى اقىن.
ايتقالي نارىكوۆتىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى جاس اقىنداردىڭ «جاس كەرۋەن» ۇجىمدىق جيناعىندا 1969 جىلى جاريالانعان ەكەن. ودان بەرى اۆتوردىڭ «كوك مايسا», «سامال», «ساعىنىش», «جىلدار جاڭعىرىعى», «مەن – مايدانگەر ۇلىمىن», «ويشىلدىڭ وسكەن ورتاسى», «وي مەن سوي», «جاقسىلار جۇرەر جادىمدا» سەكىلدى كىتاپتارى ولەڭسۇيەر قاۋىمنىڭ قولىنا ءتيىپ, ءوز باعاسىن الدى. «اقىندار پروۆينتسيادا تۋىپ, استانادا ولەدى» دەگەن قاعيدانى جوققا شىعارىپ, ءومىر بويى تۋعان جەرىنەن ىرگەسىن اجىراتقان جوق.
جالپى, اقجايىق وڭىرىندەگى كەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى – نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق تاقىرىپ. 1932 جىلى ورال قالاسىندا قازاقتىڭ ەكىنشى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اشىلعان كەزدە الماتىدان ارنايى جىبەرىلگەن جاس مامان قاجىم جۇماليەۆكە قازاق جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ وڭىردەگى وكىلى بولىپ, قازاق ادەبيەتىن دامىتۋ, جازۋعا ەبى بار جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, شىعارماشىلىققا باۋلۋ مىندەتتەلگەن ەكەن. بولاشاق اكادەميك بۇل تاپسىرمانى اسىرا ورىنداعان: 30-جىلدارى ورال قالاسىنداعى ادەبي ءدۇمپۋ تاڭعالارلىق: قاسىم امانجولوۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, جاردەم تىلەكوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ, قۋان تاستايبەكوۆ, باتىر قىدىرنيازوۆ, ت.ب. قالامگەرلەر ءدال وسى دۇرمەكتەن دۇركىرەپ شىققان. ال اقجايىق وڭىرىندەگى ءدال وسىنداي ادەبي جارىلىس ايتقالي اعانىڭ كەزىندە بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز: جانعالي ءنابيۋللين, ساعات ابدۋعاليەۆ, جانعالي مىرزاليەۆ, امانگەلدى شاحين, داريعا مۇشتانوۆا, ۇلداي ساريەۆا, عايساعالي سەيتاق...
ايتقالي نارىكوۆتىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – ءوز شىعارماسىن جازۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. قالامگەر ىعىلمان شورەك ۇلى ايتقان «ەل قامىن جەگەن ەرلەردىڭ ءسوز بىلگەن جاندا قاقى بار» دەگەن قاعيداسىن دا ۇمىتپادى. ەل ىشىندەگى ەڭبەك ادامدارى, سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى دەرەكتى تاقىرىپقا قالام تەربەدى. ونىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاھارماندارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ميحايل (بيەش) ابدولوۆ پەن سادىق جاقسىعۇلوۆ تۋرالى جيناقتارى, ەڭبەك ارداگەرى ناسىپقالي قايىرقوموۆ جايىندا «ۇلكەن ءۇيدىڭ يەسى», «دالا دارابوزى» اتتى قوس كىتابى – قالامگەردىڭ الەۋمەتتىك پارىزىن وتەۋى سياقتى كورىنەدى.
ءبىر ءتاۋىرى, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەك ۇمىتىلمايدى عوي. جازۋشىلار وداعى مەن جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ, «تالانت» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «قادىر مىرزا ءالى» مەدالدارىنىڭ يەگەرى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, ورال قالاسى جانە تاسقالا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان ايتقالي نۇرىشقالي ۇلىنا تۋعان جەرى بيىل ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق ورتالىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحانا اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىن قامتيتىن دەرەكتى فيلم دايىنداپ, «تارىلمايدى ولەڭدەگى ءورىسىم» اتتى كىتاپ كورمەسىن ۇيىمداستىردى. «جەلمايا جىلدار جەمىسى» اتتى ادىستەمەلىك بيبليوگرافيالىق كومەكشى قۇرال جارىق كوردى. ايتقالي اعانىڭ تۋعان جەرى – تاسقالا اۋدانىندا دا مەرەيتويلىق ءىس-شارالار شوعىرى ءوتتى. ونىڭ ىشىندە ايتا قالارلىعى – ويان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە اشىلعان قالامگەر اتىنداعى كابينەت جانە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان ايتقالي نارىكوۆ وقۋلارى دەر ەدىك.
قازاق ادەبيەتىنىڭ اقجايىق وڭىرىندەگى اقساقالىن ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعالي ۇلى دا ارنايى قابىلداپ, لايىقتى قۇرمەت كورسەتتى. ال وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى ۇيىمداستىرعان «قالامگەر عۇمىر» اتتى شىعارماشىلىق كەش مەرەيتويلىق ءىس-شارالاردىڭ شىڭى بولدى. بۇل كەشكە جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم قاليبەك ۇلى, اقتوبە قالاسىنان اقىن باۋىرجان قۇرمانقۇلوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنان اقىن عالىم ءارىپ ارنايى كەلىپ, قالامگەردىڭ قۋانىشىن ءبولىستى. ادەبي سازدى كەشتە اقىن عۇمىرىنىڭ بارلىق كەزەڭى قامتىلعان ساحنالىق كورىنىستەر قويىلدى. بۇل كۇنى ساحنا تورىنە كوتەرىلگەن اقىننىڭ ءوزى دە ەلىنە ىستىق ىقىلاسىن ولەڭمەن جەتكىزدى.
«قوڭىراۋمىن شىعاراتىن قوڭىر ءۇن,
سەرگەكتىكتەن جاڭىلمايدى كوڭىلىم.
توي ىزدەمەي, وي ىزدەۋمەن ورەلى,
ءوتىپ كەلە جاتىر مەنىڭ ءومىرىم.
قاناعات قىپ بار نارسەگە قولداعى,
جۇرگەن جانمىن, كوپكە ءمالىم ول جاعى.
ۇرپاقتارىم, مەنەن بايلىق كۇتپەڭدەر,
جۇرت وقيتىن جىر قالدىرسام بولعانى!» –
دەيدى اقىن. بۇل – ونىڭ اق جۇرەگىنەن شىققان اقيقات ءسوز.
باتىس قازاقستان وبلىسى
