قامكوڭىل جاندارعا قامقورلىق

مەملەكەت باسشىسى مۇگەدەك جاندارعا قامقورلىق جاساۋ­دى الەۋمەتتىك سالاداعى باستى مىن­دەت­تەر­دىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى وسى باعىتتاعى سان سالالى قىز­مەتتەر جەلىسىن جۇيە­لى ۇيلەستىرىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋ­لى جاندارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ولاردى بەلسەندى تىرلىككە تارتۋ, جۇمىسپەن قامتۋعا قاتىستى شارالار ارناسىن كە­ڭەيتۋ – قاشاندا كۇن تارتىبىندە. جارىمجان جاندارعا قامقورلىق – ادامشىلىق ابزال قاسيەتتەر مەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ باس­تى كورسەتكىشى. مۇگەدەكتىگى بار ادامدار دا قوعامنىڭ تەڭ مۇشەسى, ولارعا جاسالاتىن جاعداي – ەلدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى.

وسى ءبىر اسا نازىك, بارىنشا جاۋاپتى قىزمەت جۇكتەلگەن ۆەدومستۆو, ءتۇرلى ۇيىم, بىرلەستىك, قوعام اتاۋلىنىڭ باستى مىندەتى – ەڭ الدىمەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋ­لى جانداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا تولىق جاۋاپ بەرۋ, وسى توپتاعى ادامداردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ وزدە­رىن قوعامىمىزدىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە سەزىنۋىنە جاعداي جاساۋ.

ەلىمىزدە مۇگەدەك جاندارعا قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بولۋعا ءتيىس ەمەس. ولاردىڭ قاتارى قازىرگى تاڭدا 700 مىڭعا جۋىق­تاپ وتىر. دەمەك ءبىز وسىنشا ادامعا ءوزىمىزدىڭ قولداۋ-كومە­گىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك, ولار­دى ءاردايىم نازاردان تىس قالدىر­ماۋىمىز كەرەك.

بۇگىندە مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا بايلانىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر رەت-رەتىمەن ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى بارلىق زاڭنامالاردى حالىقارالىق ستان­دارتتارعا سايكەستەندىرۋ جونىندە, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ, مادەنيەت, الەۋمەتتىك قور­عاۋ, باسقا دا سالالاردا قول­جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ناقتى مىندەتتەر العا قويىلدى. جالپى, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قورعاۋ الەۋمەتتىك كومەك, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە كاسىپتىك وڭالتۋ, ءبىلىم بەرۋ, باسقا ازاماتتارمەن بىرگە قوعام ومىرىنە قاتىسۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋعا باعىتتالعان وزگە دە شارالاردى ۇسىنۋ جولىمەن قام­تاماسىز ەتىلەدى. مۇگەدەكتەردi وڭالتۋ ولاردىڭ شەكتەۋلi تiر­شىلiك ارەكەتiن جەڭۋiنە جاعداي تۋعىزۋعا, الەۋمەتتiك مارتەبەسiن قالپىنا كەلتiرۋگە, الەۋمەتتiك-تۇرمىستىق, قورشاعان ورتاعا بەيiمدەلۋiنە باعىتتالعان.

الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ باس­تى ءبىر تەتىگى – جاردەماقىلار مەن تولەمدەر. كەيىنگى جىلدارى مەم­لەكەت تاراپىنان الەۋمەت­تىك تولەمدەرگە, جاردەماقىلار­عا, جول جۇرۋگە, ءدارى-دارمەك الۋ­عا, قاراستىرىلعان وزگە دە جە­ڭىل­دىكتەرگە قوماقتى قارجى ءبو­لىنىپ وتىر. ايتالىق, ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنە ساي­كەس وتانداستارىمىزعا بيىل 310 ملرد­ تەڭگە سومادا مۇگەدەك­تىگى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر تولەنىپتى. جىل باسىنان بەرى مۇگەدەكتىگى بو­­يىنشا جانە اسىراۋشىسى­نان ايىرىلۋ جاعدايى بو­يىن­­شا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جار­­دەم­اقىلاردى ء(ماج) تولەۋ­گە ­رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن ­­272,7 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. ­بۇ­عان قوسىمشا مەملەكەتتىك الەۋ­­مەت­تىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى­نەن, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىن­شا شامامەن 37,3 ملرد تەڭگە سوماسىنا الەۋمەتتىك تولەمدەر جۇ­زەگە اسىرىلعان.

2025 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا مۇگەدەكتىگى بو­يىنشا ءماج الۋشىلار سانى شا­مامەن 542,5 مىڭ ادامدى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا شامامەن 198,1 مىڭ ادامدى قۇرادى. مۇگەدەكتىگى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋ­مەت­­تىك جاردەماقىلاردىڭ مول­­شەرى مۇگەدەكتىكتىڭ توبىنا جانە سەبەبىنە, سون­­داي-اق ءتيىستى قارجى جىلىنا ار­نالعان «رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرا­لى» زاڭدا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ شا­ماسىنا بايلانىستى بولادى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى قايتىس بولعان اسىراۋ­شىنىڭ اسىراۋىنداعى ادام­داردىڭ سانىنا, قايتىس بولۋ سەبەپتەرىنە, ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى.

بۇدان بولەك, مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلارعا الەۋمەتتىك تاۋە­كەلدەر تۋىنداعان جاعدايدا ماسق-دان الەۋمەتتىك تولەمدەر جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, 2025 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي نەگىزىندە 93,2 مىڭ ادام ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم, 64,2 مىڭعا جۋىق وتباسى اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم الدى.

تولەمدەردىڭ مولشەرى كەيىنگى ەكى جىلداعى ماسق-عا الەۋ­مەت­تىك اۋدارىمدار جۇر­گىزىلگەن ورتاشا ايلىق تابىس, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ كوەف­فيتسيەنتتەرى, اسىراۋىنداعى ادامدار سانى, مىندەتتى الەۋ­مەت­تىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتى­سۋ وتىلىنە بايلانىستى. بۇل تولەمدەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تولەنەتىن ۇقساس جار­دەما­قىلارعا قوسىمشا جۇزە­گە اسىرىلادى.

مۇگەدەكتىگى اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بو­يىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى 6,5%-عا ءوستى. ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا ماسق-دان تولەنەتىن تولەمدەردىڭ مولشەرى دە 6,5%-عا ارتتى. مىسالى, بيىلعى جىلى جالپى اۋرۋدان مۇگەدەكتىگى بو­يىنشا ءماج مولشەرى ءى توپ ءۇشىن 101 702 تەڭگەنى, ءىى توپ ءۇشىن 81 362 تەڭگەنى, ءىىى توپ ءۇشىن 55 474 تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ورتاشا مولشەرى 70 245 تەڭگەنى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا 72 524 تەڭگەنى قۇرادى.

مۇگەدەك جاندار تاراپىنان ءتۇرلى ءوتىنىش-شاعىمدار ءجيى ءتۇسىپ جاتادى. ولاردىڭ بىردە-ءبىرى جاۋاپسىز, اياقسىز قالعان ەمەس. تيىستىلىگىنە قاراي اكىمدىكتەرگە, باسقارما-بولىمدەرگە, باسقا دا ۇيىم-مەكەمەلەرگە جولدانىپ, دەر كەزىندە تياناقتى جاۋابى بەرىلەدى.

جارىمجان ادامدارعا تەڭ مۇمكىندىك جاساۋ – ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, جۇمىس ىستەۋىنە, قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋ دەگەن ءسوز. بۇل – تەك زاڭ تالابى ەمەس, ادامزاتتىق بورىش. اربامەن جۇرەتىندەرگە ارنالعان پاندۋستار, ارنايى ليفتىلەر, دىبىستىق باعدارشامدار مەن بەيىمدەلگەن كولىك تۇرلەرى – فيزيكالىق قولجەتىمدىلىكتىڭ كورىنىسى. بۇل رەتتە مۇگەدەكتەر جونىندە جەكە-جەكە الەۋمەتتىك كارتا تولتىرىپ, ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايى, قوعامعا ارالاسۋى, سۇرانىستارى, تالاپ-تىلەكتەرى تۋرالى ماعلۇماتتار جيناۋ دۇرىس جولعا قويىلعان. سونىڭ ارقاسىندا, مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ باعدارلامالارى بو­يىنشا سان مىڭداعان ادام ورىن­دىق-اربالارمەن, سۋردوتەپ­لوتەحنيكامەن, پروتەزدەۋمەن, ساناتوريالىق-كۋرورتتىق ەمدەۋمەن, گيگيەنالىق جابدىقتارمەن, ىمداۋ ءتىلى كومەكشىسى قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سونداي-اق ارنايى باعدارلامالار ارقىلى مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ ءبىلىم الۋىنا, كاسىپ ۇيرەنۋىنە, جۇمىس تابۋىنا جاعداي جاساۋ ولاردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, قوعامعا پايدا اكەلۋىنە جول اشا­دى.

قورىتا كەلگەندە, جارىمجان ادامدارعا مەيىرىممەن, تۇسىنىستىكپەن قاراۋ – ءار ازا­ماتتىڭ مادەنيەتتىلىگى مەن رۋحاني كەمەلدىگىنىڭ بەلگىسى. جارىمجان – جارتى ادام ەمەس. ول دا تولىق ءومىر سۇرۋگە, ىقىلاس پەن قۇرمەتكە لايىق. ولارعا قامقور بولۋ – قوعامنىڭ ىزگىلىگىن تانىتاتىن ابىرويلى بورىش.