وسىلاي جۇرگەندە وقۋدى اياقتايتىن ۋاقىت تا كەلدى. مەن 1971 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەر-بىتىرمەستەن ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا جۇمىسقا تۇردىم. كەلەر جىلى بولات تا وقۋىن اياقتاپ رەسپۋبليكامىزدىڭ اعا گازەتى «سوتسياليستىك قازاقستانعا» ورنالاستى.
بۇل كەزدە بولاتتىڭ جازعان ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ, جۋرناليست رەتىندە تانىلا باستاعان. مەن ول ماقالالاردى ۇنەمى وقىپ تۇراتىنمىن. ولاردى وقىعان سايىن گازەتتىڭ قاراپايىم ماقالاسى ەمەس, ادەبي تىلمەن جازىلعان كوركەم اڭگىمە سياقتى اسەر الاتىنمىن. سوعان وراي, ءبىر رەتى كەلگەندە «بولات, وسى سەن نەگە كوركەم شىعارما جازبايسىڭ؟» دەپ ايتىپ قالعانىم دا بار. ول اقىرىن عانا ك ۇلىمسىرەپ: «گازەتتىڭ كۇندەلىكتى تاپسىرماسىنان قولىم تيمەي ءجۇر, كەيىن جازامىن عوي», دەگەن. ءسويتىپ جۇرگەندە, مەن باسقا جەردەگى جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتىم. وسىدان باستاپ بولاتپەن بايلانىسىمىز ازايا باستادى. دەگەنمەن ول ءوز ۋادەسىن ورىنداپ, كوركەم شىعارما جازىپ, جازۋشى بولۋعا شىنداپ بەت بۇرار دەپ ۇمىتتەنىپ تە ءجۇردىم.
بىراق بۇل ءۇمىتىم اقتالا قويمادى. بولات ون بەس جىلداي ۋاقىتى مەن كۇش-جىگەرىن جۋرناليستيكاعا جۇمساپ, اعا گازەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ودان كەيىن «عىلىم» اتتى عىلىمي-باسپا ورتالىعىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. بۇل جەردە دە ون بەس جىلدان استام ۋاقىت شىعارماشىلىقتى دا, باسقانى دا ۇمىتىپ, ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى. 2005 جىلى «قاراساي» دەيتىن جەكە باسپا اشىپ, سونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بەلسەنە كىرىستى. باسپا دەگەن قانشا ايتقانمەن جازۋشىلىققا جاقىن, سوندىقتان بولات دوسىمىز ەندى كوركەم دۇنيە جازۋمەن دۇرىستاپ اينالىسار دەپ تاعى دا ۇمىتتەنگەنبىز. ۋاقىت زىمىراپ, جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتتى, بىراق بولات اسانباەۆ كوركەم شىعارما جازىپ, كىتاپ شىعارىپتى دەگەن جاقسى جاڭالىق ەش جەردەن ەستىلمەدى. سوسىن ءبىز دە «بولات دوس جازباعان جازۋشى بولدى عوي» دەپ ءبارىن جىلى جاۋىپ قويا سالعانبىز.
مىنە, وسىلاي جۇرگەندە, جاقىندا سول ەسكى دوستىڭ ەندى عانا جارىق كورگەن سۋ جاڭا كىتابى قولىمىزعا تيگەندە كادىمگىدەي تاڭىرقاپ قالدىق. اتى دا كەرەمەت! «جاز ءوتىپ, كۇز دە جەتىپتى-اۋ...» ناعىز كوركەم شىعارماعا لايىقتى اتاۋ. سوعان وراي, بۇل كىتاپتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن كوركەم تۋىندىلار جيناقتالعان شىعار, ءسويتىپ, بولات دوس كەش بولسا دا ادەبيەتكە قادام باسقان ەكەن دەپ ويلاعانبىز. بىراق كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن اشقاندا تاعى دا الدىمىزدان «جارق» ەتىپ سول باياعى دەرەكتى دۇنيە – وچەركتەر شىعا كەلدى. جانە ءبىر ەمەس, ون بەسكە جۋىق. ءبارى «ادام سۇلۋ ەڭبەگىمەن» دەگەن ءبىرىنشى بولىمگە توپتاستىرىلىپتى. كىتاپتىڭ بۇدان كەيىنگى ء«ومىردىڭ ءوزى نوۆەللا», «جۇرەكتەن شىققان», «تابيعات تا ءوز ءۇيىڭ», «ۋاقىتقا ءۇن قاتقان», «وزىڭە وزگەنىڭ كوزىمەن قارا» بولىمدەرىندەگى دۇنيەلەر دە ەسسە, نوۆەللا, پۋبليتسيستيكا دەپ كورسەتىلگەنمەن تاقىرىبى جاعىنان گازەت, جۋرنالداردا كۇندەلىكتى جاريالانىپ تۇراتىن ماقالالاردى ەسكە ءتۇسىردى.
بۇل وچەركتەرىنىڭ بارىندە اۆتور كەيىپكەرلەرىنىڭ قاراپايىم پەندە رەتىندەگى جان دۇنيەسىنە, باستان كەشىرگەن سان قىرلى تاعدىرىنا, قۋانىشى مەن وكىنىشىنە تەرەڭ ۇڭىلۋگە ايرىقشا نازار اۋدارعان ەكەن. سوعان وراي, كوڭىلگە تۇيگەن وي-پىكىرلەرىن, ەستىپ-بىلگەن وقيعالارىن قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان اسەم دە كوركەم تىلىمەن قاعازعا قاز-قالپىندا تۇسىرە ءبىلىپتى. جازعان وچەركتەرىنىڭ بارىنشا تارتىمدى, كوركەم شىعارما سياقتى دارەجەگە كوتەرىلۋى وسىدان كەلىپ تۋىنداعان.
بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە «وتاۋىڭنىڭ وتىن وشىرمە» وچەركىن اتاۋعا بولادى. 1980 جىلى جاريالانعان بۇل وچەرك سول كەزدەگى ءمىرزاشول ءوڭىرىنىڭ ەڭ مىقتى ماقتاشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان جاڭىلشا قۇلمۇجىقوۆا تۋرالى ەكەن. جاڭىلشا كوپ بالالى ۇيدە تۋىپ-وسكەن, بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇنيەگە كەلگەن جەتى قىزدىڭ التىنشىسى بولعان. ارينە, كەز كەلگەن قازاق وتباسىندا ۇرپاقتارىنىڭ كىلەڭ قىز بولۋى وڭاي ەمەس. بۇل جاعدايعا جاڭىلشانىڭ اكەسى سىر بىلدىرمەگەنمەن شەشەسى ۇنەمى مۇڭايىپ, ۋايىم شەگىپ جۇرەدى. كەيدە «مىنا قارا شاڭىراققا كەيىن كىم يە بولادى؟» دەپ كۇرسىنىپ تە قويادى. مۇنىڭ ءبارى ۇيدەگى قىزداردىڭ اراسىنان جاڭىلشاعا ايرىقشا اسەر ەتەدى. شەشەسى كۇرسىنسە, بۇل دا ەشكىمگە بايقاتپاي مۇڭايىپ وتىرادى. وسىلاي جۇرگەندە شەشەسى سەگىزىنشى پەرزەنتىن دۇنيەگە اكەلەدى. بۇل جولى التىن اسىقتاي ۇل تۋادى. ەسىمىن مارات دەپ قويادى. ءسويتىپ, بۇكىل وتباسى شەكسىز قۋانىشقا كەنەلەدى. اسىرەسە, قاراشاڭىراقتىڭ قامىن ويلاپ, شەشەسىمەن بىرگە ۋايىمداپ جۇرگەن جاڭىلشانىڭ قۋانىشى شەكسىز ەدى. بىراق دۇنيەدە ەشتەڭە دە ماڭگىلىك ەمەس. اراعا ءبىراز جىلدار سالىپ جاڭىلشانىڭ اكەسى مەن شەشەسى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جارىق دۇنيەمەن قوشتاسادى. بۇل كەزدە وتباسىنداعى قىزداردىڭ الدى ۇزاتىلىپ كەتكەن. مىنە, وسىنداي قيىن جاعدايدا قاراشاڭىراققا ۋىزداي جاس جاڭىلشا يە بولادى. تۇرمىسقا شىقپاعان اپالارىن ۇزاتادى. سوڭىنان ەرگەن ءسىڭلىسى سالتانات پەن ءىنىسى ماراتتىڭ تاربيەشىسىنە دە, قامقورشىسىنا اينالادى. جانە الاڭسىز ۇيدە وتىرماي, جۇمىسقا دا شىعادى. اكەسى ماقتا ءوسىرۋدىڭ مىقتى مامانى بولعان ەدى. جاڭىلشا سودان ۇيرەنگەنىن جۇزەگە اسىرىپ, بۇكىل وڭىرگە تانىمال ماقتاشىلاردىڭ قاتارىنا كوتەرىلىپ, جوعارى ماراپات پەن قۇرمەتكە يە بولادى.
بۇل ايتىلعانداردىڭ بارىندە شىناشاقتاي قازاق قىزىنىڭ ەشقانداي قيىندىققا بەرىلمەي, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتەتىن قايسارلىعى انىق كورىنەدى. ەگەر اۆتور جازۋشى بولسا مۇنىڭ ءبارىن كوركەم شىعارماعا اينالدىرىپ, كولەمدى دۇنيە تۋدىرۋعا دا بولار ەدى. ال بولات اسانباەۆ جۋرناليست رەتىندە وسى تارتىمدى ءارى كولەمدى تاقىرىپتى شاعىن وچەرككە سىيعىزا بىلگەن.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جيناقتاعى ماڭىزدى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى – «دۇيسەتاي اعانى ەسكە الۋ». بۇل وچەرك وتكەن جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «قوناەۆتىڭ كومەكشىسى» دەگەن اتپەن جاريالاندى.
بۇگىنگى تاڭدا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەڭبەگىن ءتيىستى دارەجەدە جوعارى باعالاپ, قايراتكەرلىگىنە قۇرمەت كورسەتىپ وتىرمىز. بۇل وتە دۇرىس! قوناەۆتىڭ ءوز حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەنى, قازاقستاننىڭ ۇشان-تەڭىز قازىنا بايلىعىن ەشقانداي تالان-تاراجعا تۇسىرمەي تۇگەلىمەن ەل يگىلىگىنە جۇمساعانى داۋسىز. دەگەنمەن مۇنداي جەتىستىكتىڭ قوناەۆقا وڭايعا تۇسپەگەنى دە انىق.
دۇيسەتاي بەكەجانوۆ ۇزاق جىل قوناەۆتىڭ شىنايى جاناشىر كومەكشىسى بولعان. باسشىلىق قىزمەتتەن بوساعاننان كەيىن قوناەۆقا ءتۇرلى جالا جابىلىپ, قىلمىسقا تارتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلا باستاعانى دا بەلگىلى. بىراق مەملەكەتكە ءومىر بويى ادال قىزمەت ەتكەن قوناەۆتان كىنارات تابۋ وتە قيىن ەدى. وسىنداي جاعدايدا تەكسەرۋشىلەر دۇيسەتاي بەكەجانوۆتى قولعا العان. وعان دا جالا جاۋىپ, قوناەۆ تۋرالى وتىرىك-شىنى ارالاس بولسا دا عايباتتايتىن مالىمەت بەرۋدى تالاپ ەتكەن. ەگەر وسى تالاپقا كونسە تەرگەۋدەن قۇتىلاتىنى, كونبەسە سوتتالاتىنى دا ەسكەرتىلەدى. بىراق دۇيسەتاي بەكەجانوۆ قوناەۆ تۋرالى ءبىر اۋىز دا تەرىس مالىمەت ايتپاعان. سونىڭ سالدارىنان جازىقسىزدان جازىقسىز سوتتالىپ, ءۇش جارىم جىل تۇرمەگە وتىرىپ شىعادى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا دۇيسەتاي بەكەجانوۆتىڭ ءوزى زارداپ شەگەتىنىن بىلە تۇرىپ بۇرىنعى باسشىسىنا شاڭ جۋىتپاۋى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ەرلىك. كاسىبي جازۋشىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا, مۇنىڭ ءبارى كولەمدى شىعارما جازۋعا بولاتىن كۇردەلى ءومىربايان. مىنە, وسى شىم-شىتىرىق وقيعالارعا تولى كۇردەلى ءومىرباياندى اۆتور شاعىن وچەركتە كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسىن بارىنشا جان-جاقتى اشىپ, وقيعالاردى تارتىمدى, قىزىقتى ەتىپ سۋرەتتەي بىلگەن.
ءبىز جوعارىدا اۆتوردىڭ وچەركتەرىنىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالدىق. ال جيناقتاعى باسقا دا شىعارمالار كوركەمدىك ساپاسى جونىنەن ادەبي تۋىندىلاردان ەشقانداي دە كەم ەمەس. بۇل رەتتە, اسىرەسە, «ناعاشىمنىڭ قىزىنا عاشىق بولعان كۋرستاسىم», ء«بىر وكىنىش, ءبىر ءۇمىت», «مەنىڭ انام», «باقىت تۋرالى باللادا» تۋىندىلارى وقىرمانداردى ايرىقشا ريزا ەتەدى.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
