قازىرگى كەزەڭدە التىن اۋلەت ۇرپاعى التى قۇرلىققا بيلىك جۇرگىزگەن شىڭعىس قاعاننان مەملەكەتتىك باستاۋىن تارتاتىن ەلدەر كوپ, بۇل تاقىرىپتا قالام تارتاتىن جاندار دا از ەمەس. وسىعان بايلانىستى كەيدە ءتۇپ دەرەكتەرگە سۇيەنبەۋدەن ۇشقارى پىكىرلەر, جاڭساق جورامالدار ايتىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى تۇپنۇسقا دەرەكتەردى وقىماۋدان, عىلىمي دەڭگەيدە يگەرمەۋدەن تۋعان ولقىلىقتان دەۋگە بولادى. وسى ورايدا شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريا تاريحىنا, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە جوشى ۇلىسىنا قاتىستى كانوندىق نۇسقاداعى ورتاعاسىرلىق دەرەككوزدەرى اراسىندا مىرزا ۇلىقبەكتىڭ «تاريح-ي اربا ۋلۋس» ەڭبەگىنىڭ باعاسى وراسان زور.
ايگىلى ءامىر تەمىردىڭ سۇيىكتى نەمەرەسى, شاحرۋحتىڭ تۇڭعىشى مىرزا ۇلىقبەك, تولىق اتى – مۇحاممەد تاراعاي 1394 جىلى 22 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن, اتاسىنىڭ قامقورلىعىمەن سامارقاندا جاقسى ءبىلىم العان. ماتەماتيكا جانە استرونوميا سالالارىندا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ءىرى ەڭبەكتەر جازعان ۇلىقبەك تاريح عىلىمىنا دا وزىندىك ءىز قالدىرعان. توڭىرەگىنە شارافاددين الي يازدي, ابدۋررازاق سامارقاندي, نيزاممەددين شامي, شاح دوۆلەت-يبن باحتيشاح سياقتى سول ءداۋىردىڭ ەڭ كورنەكتى تاريحشىلارىن توپتاستىرعان ول «تاريح-ي اربا ۋلۋس» ەڭبەگىن جازىپ شىقتى. وزبەكستاندىق عالىم, اكادەميك ب.ا.احمەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىعارما 1425 جىلى مىرزا ۇلىقبەكتىڭ باسشىلىعىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن جازىلعان. وسىلايشا, ول سوناۋ بىلگە قاعاننان باستالىپ, وزىنەن كەيىن ايگىلى بابىر, ابىلعازى ءباھادۇر حان سياقتى بيلەۋشىلەر تاراپىنان جالعاساتىن تاريحتى جاساعان ءھام جازعان ۇلىق پاتشالار داستۇرىنە التىن ارقاۋ بولدى. بۇل ءداستۇردى كەيىن مۇستافا كەمال اتاتۇرىك جالعاستىردى.
وكىنىشكە قاراي «تاريح-ي اربا ۋلۋس» كىتابىنىڭ تولىق نۇسقاسى ساقتالماعان. قازىرگى تاڭدا ونىڭ قىسقارتىلعان ءتورت نۇسقاسى بەلگىلى: ەكەۋى انگليادا, بىرەۋى ءۇندىستاندا, تاعى ءبىرى اقش-تىڭ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. «تاريح-ي اربا ۋلۋس» العاش رەت 1838 جىلى بريتاندىق وفيتسەر ۋيليام مايلس تاراپىنان اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كوردى. اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد, ۆ.ا.ۆياتكين, ت.ن.كارى-نيازوۆ سياقتى عالىمدار ىرگەلى ەڭبەك تۋرالى تىلگە تيەك ەتكەنىمەن, قۇندى شىعارما تولىق اۋدارىلمادى. وسى رەتتە, ەلىمىزدە پروفەسسور جۇلدىز تولەباەۆانىڭ اتالعان شىعارماعا قاتىستى بىرقاتار زەرتتەۋلەرى بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
شىعارمانى جازۋ بارىسىندا ۇلىقبەك الدىڭعى ءداۋىردىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى – ءابۋ مااشار ءال-بالحي, اتا-مالىك جۋۆەيني, راشيد ءاد-دين سىندى كورنەكتى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانعانىن اتاپ وتەدى. وسى ارقىلى ول تەك شەجىرەلىك سيپاتپەن شەكتەلمەي, تاريحي ناقتى دەرەكتەرگە سالىستىرمالى تالداۋ جاساعانىن كورەمىز.
بۇل رەتتە, ۇلىقبەكتىڭ ءوزى دە كەيىنگى تاريحشىلار سۇيەنەتىن بەدەلدى تاريحشىعا اينالعانىن بايقايمىز. ماسەلەن, ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ جازۋىنشا «تاريح-ي اربا ۋلۋس» ەڭبەگىن حاندەمير سىندى وزىنەن كەيىنگى ورتا عاسىرلىق تاريحشىلار كەڭىنەن پايدالانعان. ونىڭ شاعاتاي ۇلىسى مەن تۇركىستان حاندارى تۋرالى جازبالارى نەگىزىنەن وسى شىعارمادان الىنعان. XVI–XVII عاسىرلارداعى وزگە دە تاريحي ەڭبەكتەردە, سونىڭ ىشىندە بەلگىسىز اۆتور جازعان «تاۋاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسراتنامە» تۋىندىسى دا ۇلىقبەكتىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنگەنى بايقالادى. سول سياقتى عۇلاما ماحمۋد يبن ءۋالي بۇل ەڭبەككە جوعارى باعا بەرەدى. ال «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن جازۋ بارىسىندا شىعارمانى پايدالانعان مىرزا حايدار دۋلات ءوز ەڭبەگىندە مىرزا ۇلىقبەكتى ىلتيپاتپەن اتاپ وتەدى.
پارسى تىلىندە جازىلعان شىعارما جالپى كىرىسپە مەن جەتى بولىمنەن تۇرادى. كىرىسپەدە سول تۇستاعى جىلناماشىلاردىڭ مۇسىلماندىق داستۇرىنە ساي اداماتا مەن نۇح پايعامبار ۇرپاقتارىنىڭ تارالۋى باياندالىپ, مۇحاممەد پايعامبارعا سالاۋات ايتىلادى. ءبىرىنشى بولىمدە تۇرىك جانە مۇعۋل قاۋىمدارىنىڭ شىعۋ تەگى مۇسىلماندىق جانە تۇركىلىك شەجىرەلەر اياسىندا قاراستىرىلىپ, يافاستان تاراعان تۇرىك حاننىڭ ءابۋلجا حان, مۇعۋل حان, قارا حان, وعىز حان سياقتى تۇركىستان توپىراعىندا بيلىك قۇرعان ۇرپاقتارى ارقىلى تاراتىلادى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدە اڭىزعا اينالعان الانقۋا مەن ونىڭ ۇرپاقتارى جانە جاھاندى جاۋلاعان شىڭعىس حاننىڭ اتا-تەگى, توڭىرەگى باياندالادى. ءتورتىنشى بولىمدە قاھارلى قاعاننىڭ جورىقتارى, بەسىنشى بولىمدە جوشى حان جانە ۇرپاقتارى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلادى. التىنشى ءبولىم ەلحانلى مەملەكەتىنە ارنالسا, جەتىنشى بولىمدە ءامىر تەمىر بيلىك باسىنا كەلگەنگە دەيىنگى شاعاتاي ۇلىسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلەدى.
جالپى, ەڭبەك شىڭعىس حان ۇرپاقتارى بيلىك جۇرگىزگەن ءتورت ءىرى ساياسي قۇرىلىم – جوشى, شاعاتاي, ۇگەدەي جانە حۇلاعۋ ۇلىستارىنىڭ تاريحىنا ارنالعان. سوندىقتان كەيبىر قولجازبالاردا «ۋلۋس-ي اربا-ي چينگيزي» («شىڭعىس اۋلەتىنىڭ ءتورت ۇلىسى») دەگەن اتاۋمەن دە بەلگىلى. شىعارمانىڭ نەگىزگى مازمۇنى XIV–XV عاسىرلارداعى ورتالىق ازيا, شىعىس دەشتى قىپشاق, يران جانە ماۋرەنناحر اۋماعىنداعى ساياسي قۇرىلىمدار مەن ەتنوستىق ۇدەرىستەردى, ىشكى جانە سىرتقى قاتىناستاردى جان-جاقتى قامتيدى.
اتاقتى قىپشاق ءامىرى گياسەددين تارحاننىڭ قىزىنان تۋعان ءھام ءوزى ۇلىق ۇلىستىڭ حانى دەرۆيشتىڭ قىزى شاقار حانىمعا ۇيلەنگەن مىرزا ۇلىقبەك دەشتى قىپشاق دالاسى مەن جوشى ۇلىسىنىڭ جىلناماسىن جانە شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىن جاقسى بىلگەن. ونىڭ ۇستىنە ءادىل ءامىرشى, عۇلاما عالىم رەتىندە توڭىرەگىنە دالانىڭ شەجىرە دانالارى مەن قالانىڭ بىلگىر جىلناماشى عالىمدارىن توپتاستىرىپ, تۇراننىڭ تولقىمالى, تاعدىرلى تاريحىنىڭ ءاربىر كەزەڭىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ وتىرعان. بۇل رەتتە مىرزا ۇلىقبەكتىڭ ايگىلى راشيد اد-ءديننىڭ (1247–1318) «تاريحشى ءوز قيالىنان ءبىر نارسە قوسار بولسا, وندا ول مىندەتتى تۇردە نەگىزسىز ءارى قاتە بولادى» دەپ تۇجىرىمىن, بۇلتارتپاس ايعاق پەن بۇلجىماس دەرەكتى عانا باعدار ەتىپ الاتىن قاعيداتىن باسشىلىققا العانى بايقالادى. سوندىقتان «تاريح-ي اربا ۋلۋس» – شىڭعىس حان اۋلەتىمەن بىرگە تۇتاس ءداۋىردىڭ ساياسي-مادەني كەلبەتىن شىنايى ءارى جۇيەلى سيپاتتايتىن بىرەگەي تاريحي تۋىندىعا اينالدى. بۇل ەڭبەكتە كورنەكتى عالىم تۇركىستان وڭىرىندەگى بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىستارىن, سونداي-اق مادەني ساباقتاستىق پەن وركەنيەتتىك ىقپالداستىقتى عىلىمي ءارى ادەبي تاسىلمەن ورنەكتەيدى.
ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى – جوشىنىڭ تەگى تۋرالى تاريحي داۋلارعا قاتىستى ناقتى ءارى ادىلەتتى دەرەكتەر بەرۋىندە. ۇلىقبەكىڭ وسى شىعارماسىندا جوشىنى شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى ءارى زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە اتالىپ, ونىڭ تەگىنە بايلانىستى تاراعان كۇماندى اڭگىمەلەرگە ناقتى دەرەكتەر ارقىلى جاۋاپ بەرىلەدى. سوندىقتان ۇلىقبەكتىڭ بۇل كىتابىن جوشى حاندى ءتۇرلى جالا مەن جالعان سوزدەن اراشالاپ العان ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بولادى,
ۇلت تاريحىن بىلمەۋ – قاسىرەت! الايدا ودان وتكەن قاسىرەت بار, ول – تاريحتى جاڭىلىس ءبىلۋ. ۇلتتىق ساناعا تاريحي سانا نەگىز بولادى دەسەك, بۇرمالانعان تۇسىنىكتەن قاتە تانىم قالىپتاسادى. قازاق حاندىعىنىڭ جانە ونىڭ ءبىر باستاۋىندا تۇرعان ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى جوشىعا قاتىستى جاڭساق, جالا ءسوزدى تاريحقا اينالدىرۋ – قيانات. سوندىقتان تاريحتى دۇرىس جازۋ جانە تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەۋ – تاريحتى جاساۋمەن بىردەي وزەكتى ءىس.
وسى رەتتە توقتالىپ وتەتىن ءبىر جايت, جوشىنىڭ اناسىنىڭ ۇزاق ۋاقىت مەركىتتەر اراسىندا تۇتقىن بولعانى, سوندىقتان تەگىنىڭ «كۇماندى» ەكەنى تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلعانى بەلگىلى. جوشى حاننىڭ بۇل تاريحىن راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسىندا بىلايشا باياندايدى: «جوشى حان شىڭعىس حاننىڭ ۇلدارىنىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇلكەنى بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ ايەلى بورتە حانىم جوشى حانعا جۇكتى بولدى. وسى ۋاقىتتا مەركىت رۋى ىڭعايلى ءساتتى تاۋىپ, شىڭعىس حاننىڭ ءۇيىن توناپ, ونىڭ جۇكتى بولعان ايەلىن دە تۇتقىنعا الىپ كەتتى. بۇل رۋ وسىعان دەيىن كەرەي پاتشاسى وڭ حانمەن دۇشپان بولىپ, داۋلاسىپ كەلگەن بولسا دا, سول كەزدە ولاردىڭ اراسىندا بەيبىتشىلىك ورناعان ەدى. سوندىقتان ولار بورتە حانىمدى وڭ حانعا جىبەردى. ول شىڭعىس حاننىڭ اكەسىمەن ەكەۋى اڭدا بولعاندىقتان ءارى شىڭعىس حاندى ۇلىم دەپ اتاعاندىقتان, بورتە حانىمدى سىيلايتىن ءارى قۇرمەت ەتەتىن» دەي كەلە, بۇل جاعدايدان حاباردار بولعان شىڭعىس حاننىڭ وڭ حانعا بورتە حانىمدى قايتارىپ بەرۋ تۋرالى وتىنىشپەن جالايىر رۋىنان شىققان سابا ەسىمدى ءامىرشىنى جىبەرگەنى تۋرالى باياندايدى. دەمەك, بورتە تۇتقىنعا تۇسكەنگە دەيىن جۇكتى بولعان, ال اياعى اۋىر كەلىنشەكتى مەركىتتەر وڭ حانعا بەرگەن. شىڭعىس حاندى ۇلى سياقتى كورگەن كەرەي حانى ونى ەرىنە قايتارعان.
مىرزا ۇلىقبەك وسى مالىمەتتى ءوز ەڭبەگىندە قايتالايدى. ول بورتەنىڭ تۇتقىنعا تۇسكەندە التى ايلىق جۇكتى بولعانىن جازا وتىرىپ: « ۇلى سايىپقىران شىڭعىس حاننىڭ جوشىعا دەگەن مەيىرىمى مەن ماحابباتى, كەڭپەيىلدىلىگى شەكسىز بولعاندىعى سونشالىق, شاعاتاي مەن ۇكىتاي (ۇگەدەي) وعان ۇنەمى قىزعانىشپەن قاراعان ەدى» دەپ, ولاردىڭ جوشىعا جالا جاپقانىن ايتادى. ءوزى عالىم, ءوزى حان ۇلىقبەك «شىڭعىس حان جوشى حاندى وزگە ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ بارلىعىنان ارتىق جاقسى كوردى» دەيدى. بۇل راس ءسوز سياقتى. ماسەلەن, «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنە» جۇگىنسەك, قويان جىلى (1207) وڭ قانات اسكەرىمەن ورمان ەلىنە اتتانعان جوشى مامىلەگەرلىك تاسىلمەن ويرات پەن قىرعىزدى باعىندىرىپ ورالعاندا شىڭعىس حان ءسۇيسىنىپ: «ۇلدارىمنىڭ اعاسى سەن ۇيدەن شىعا سالا جولىڭ بولىپ, بارعان جەرىڭدە ەردى جاراقاتتاماي, جىلقىنى قيناماي, ىرىستى ورمان ەل-جۇرتىن تۇگەل باعىندىرىپ كەلدىڭ. وسى ەل-جۇرتتى ساعان بەرەيىن», دەپ جارلىق ەتكەنى باياندالادى. بۇل – قاھارلى قاعاننىڭ ۇلىنا ءسۇيسىنىپ, سەنگەنىن, مۇراگەر رەتىندە ءۇمىت ارتقانىن كورسەتەدى. جوشى بۇدان كەيىن دەشتى-قىپشاق دالاسى مەن حورەزمگە جاساعان جورىقتاردىڭ باسىندا ءجۇردى.
دۇنيەگە كەلۋى كوپ اڭگىمەگە نەگىز بولعان جوشىنىڭ ءولىمى دە جۇمباق ەكەنى بەلگىلى. وسى وقيعاعا قاتىستى مىرزا ۇلىقبەك: «...ورداعا جوشى حاننىڭ ءولىمى تۋرالى حابار كەلگەندە, حاباردى ۇلى سايىپقىران شىڭعىس حانعا جەتكىزۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەدى. اقىرى امىرلەر ءبىر شەشىمگە كەلدى: حانعا جاقىن ۇلى امىرلەردىڭ ءبىرى ۇلىق جىرشىدان بۇل حاباردى مۇمكىندىگىنشە جەتكىزۋىن سۇراۋ. سودان سوڭ ۇلى شىڭعىس حان جىر ايتۋعا بۇيىرعاندا, ۇلىق جىرشى ىڭعايلى ۋاقىت تاۋىپ جەتكىزگەنىن» جازادى.
ءارى قاراي وقيعا بىلاي ءوربيدى:
«تەڭىز باستان بۇلعاندى, كىم تۇندىرار, ا, حانىم؟
تەرەك تۇپتەن جىعىلدى, كىم تۇرعىزار, ا, حانىم؟» –
دەپ سۇرايدى جىرشى.
شىڭعىس حان بۇعان:
«تەڭىز باستان بۇلعانسا, تۇندىرار ۇلىم جوشى-ءدۇر,
تەرەك تۇپتەن جىعىلسا, تۇرعىزار ۇلىم جوشى-ءدۇر!» –
جاۋاپ بەرەدى.
بىراق جىرشى ءوزىنىڭ ولەڭىن قايتالاي بەرىپ, كوزىنەن جاس اعىپ تۇردى.
مۇنى كورگەن شىڭعىس حان سەكەم الىپ:
«جىرىڭ كوڭىل ۇركىتەر,
جوشى ۇلىم ءولدى مە؟» – دەپ سۇرايدى.
سوندا جىرشى شىڭعىس حانعا قاراپ:
«سويلەمەككە ەركىم جوق, سەن سويلەدىڭ, ا, حانىم!
ءوز ەركىڭمەن وزىڭە جاۋاپ بەردىڭ, ا, حانىم!» –
دەگەن ەكەن ەگىلىپ.
وسى كەزدە شىڭعىس حان دا:
«ق ۇلىنى ولگەن قۇلانداي,
ق ۇلىنىمنان ايرىلدىم,
ايرىلىسقان اققۋداي,
ەر ۇلىمنان ايىرىلدىم!» –
دەپ جوقتاعان ەكەن.
بۇل دەرەك قازاق اڭىزدارىمەن سايكەسەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ: «الاشا حاننىڭ جوشى حان دەگەن جالعىز بالاسى بولىپتى. قۇلان قۋامىن دەپ, بالا استىنداعى اتى جەلىگىپ, قۇلاننىڭ اڭگىسىنە ەرىپ, قازاسى سونان بولىپ, بالا اتتان جىعىلىپ, قۇلان تەۋىپ ءولتىرىپتى.
الاشا حان, جوشى حان,
اقساق قۇلان جوسىعان.
قۇلان تەۋىپ ءولتىردى,
بۇيرىعىن اقتان كەلتىردى, – دەيتىن ءسوز سودان قالعان», – دەپ كەلتىرەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جازبا دەرەكتەن شامامەن 500 جىل كەيىن كەلتىرگەن اۋىزشا ايتىلعان اڭىزبەن سايكەسۋى – قازاق فولكلورىنىڭ دەرەكنامالىق ماڭىزىن كورسەتسە كەرەك.
ءتورت ۇلىستىڭ تاريحىندا شىڭعىس حاننىڭ ءتورت ۇلىنا دا سيپاتتاما, مىنەزدەمە بەرىلەدى. ماسەلەن, ۇلىق حاننان كەيىن تاققا شىققان ۇكىتاي (ۇگەدەي) تۋرالى «ول سايىپقىران شىڭعىس حان سياقتى وتە اقىلدى, كەمەل جانە ىسكەر ادام بولىپ, اسا ىزگىلىك پەن جومارتتىق قاسيەتتەرىن ءوز بويىنا سىڭىرگەن ەدى. بارلىق توپتارعا, اسىرەسە يسلام ءدىنىن ۇستانۋشىلارعا كوپ جاقسىلىق جاسادى. ول مۇحامەد ءدىنىن ۇستانۋشى بولماسا دا, اكەسى سياقتى مۇسىلمان ءدىنىن وزگە دىندەردەن جوعارى قوياتىن» دەپ جازدى. سول سياقتى شىڭعىس حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلىن «بالىق نويان اتىمەن تانىمال بولعان تولە حان باتىرلىعى, وي-پىكىر العىرلىعى جانە شەشىم قابىلداۋ كەمەلدىگى, اسكەر باسقارۋ ءھام مەملەكەت باسقارۋ شەبەرلىگى جاعىنان باسقا اعالارىنا قاراعاندا ۇلكەن ارتىقشىلىققا يە بولاتىن», دەپ سيپاتتايدى. تولە حاننىڭ مەملەكەت, قازىنا, اسكەر ىستەرىن باسقارعانىنا قاراماستان, ماتەماتيكا عىلىمدارىمەن قاتتى شۇعىلدانعانىن دا وسى ەڭبەك ارقىلى بىلەمىز.
اتالعان ەڭبەكتە ۇلىقبەك ايگىلى ءامىر تەمىرگە جەكە ءبولىم ارناماسا دا, اتاقتى اتاسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى مەن بيلىككە يە بولۋىن رەتى كەلگەندە سىنالاپ بايانداپ كەتەدى. ء«امىر تەمىر سايىپقىران ۇلىق تۋعان كەزدە ءار ءتورت بۇرىشتى ۇلىق جۇلدىزدارىنان ءاربىر بۇرىشتى ون ەكى رەت قايتا قىران ۇشىپ وتكەن ەدى. سول سەبەپتى حاكىمدەر ونى «سايىپقىران ۇلىق ءامىر تەمىر كورەگەن سافدار» دەپ اتاعان بولاتىن» دەپ جازعان ۇلىقبەك ءۇش ماسەلەگە ايرىقشا توقتالادى. ونىڭ ءبىرى – شىڭعىس حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قويلۋ (قابىل) مەن ءامىر تەمىردىڭ سەگىزىنشى اتاسى قوچۋي (قاجۋلى) ءباھادۇردىڭ تۇمبينە حاننان تارايتىن اعايىندى باۋىر ەكەنى; ەكىنشىدەن, قوچۋيدىڭ ەرەكشە تىلسىم تۇسىنەن كەيىن ەكى باۋىر اراسىندا حاندىقتى انىقتاۋ بويىنشا كەلىسىمشارت جاسالىپ, انتتىڭ تۇمبينە حاننىڭ تاڭباسىمەن رەسمي بەكىگەنى, ۇشىنشىدەن, بۇل كەلىسىمنىڭ شىڭعىس حان مەن بارلاس قاراشار نويان اراسىندا جاڭارتىلعانى جونىندە ايتىلادى. بۇل كەلىسىمگە سايكەس تاققا قويلۋ شىعىپ, قوچۋي ءباھادۇر بولىپ بەكيدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, شىڭعىس حان مەن ءامىر تەمىر جاقىن اتالاس تۋىس, دەمەك كەيىن التىن اۋلەتكە كۇيەۋ-كورەگەن اتانعان ءامىر تەمىردىڭ ارعى اتاسى حان بولعان. سوندىقتان ول دا تەگى تۇرعىسىنان جاھان بيلەۋشىسىنە لايىق تۇلعا دەگەن پىكىر تۋىندايدى. بۇل رەتتە ورتاعاسىرلىق بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ تەگى مەن تاعىن كيەلى ۇعىمدارمەن نەگىزدەپ, راسىمدەۋ ءۇشىن جىلناماشىلار ءتۇس كورۋ, ايان سياقتى تىلسىم دۇنيەلەردى ءجيى پايدالانعان. وسمانلى اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان وسمان عازيدىڭ كورگەن ءتۇسى مەن ونىڭ جورۋىن بۇعان مىسال رەتىندە كەلتىرە الامىز.
وسى ورايدا ايرىقشا ايتا كەتەرلىك جايت, مەملەكەتتىلىك داستۇرلەرىن تەرەڭ تامىرلارىمەن بىرگە تۇتاس قاراستىراتىن «تاريح-ي اربا ۋلۋس» – تەك تاريحي تۋىندى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتاعاسىرلىق باي تۇركى جازبا ادەبيەتى مەن تەرەڭ مادەنيەتىن زەرتتەۋدە ماڭىزدى مۇرا رەتىندە باعالى.
كىتاپقا قاتىستى ەلىمىزدە بۇعان دەيىن عىلىمي ىزدەنىستەر بولعانىمەن, قازاق تىلىنە تولىق اۋدارىلماعان ەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا شىعىستانۋشى عالىم ءزارىپباي ورازباي ەڭبەكتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىقتى. كىتاپتىڭ 1994 جىلى تاشكەنتتە ەركىن اۋدارما نەگىزىندە جارىق كورگەن نۇسقاسىنان تارجىمالانعان كىتاپتىڭ ءتىلى كوركەم, ويى جاتىق, وقىرمانعا ۇعىنىقتى. اۆتورعا بۇعان دەيىن ورتاعاسىرلىق بىرنەشە قۇندى كىتاپتى پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىنەن اۋدارعان تاجىريبەسى, دايىندىعى مەن بىلىگى سەپتەسكەنى انىق. سونىمەن قاتار جوبانىڭ ءساتتى جۇزەگە اسۋىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, دەمەۋشىلىك جاساعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جاقسىبەك ابدىراحمەت ۇلى قۇلەكەەۆكە دە ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. قازاق تىلىندە العاش رەت جاريالانىپ وتىرعان بۇل ىرگەلى ەڭبەكتىڭ قازاق وقىرمانىنا ۇسىنىلۋى – جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعى اياسىندا جاسالعان ىزگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى بولدى دەپ پايىمدايمىز. قۇندى ەڭبەك تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە, جادىنىڭ جاڭعىرىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى تۇيسىنۋگە, سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتەتىنىنە كۇمان جوق.
دارحان قىدىءرالى,
اكادەميك, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
