نياز بارقى ۇلى – ارعىننىڭ اتاقتى باتىرى, ءبيى. ابىلايدىڭ بۇقارا, حيۋا حاندارىمەن, قىرعىز ماناپتارىمەن بولعان سوعىستارىنا بەلسەنە قاتىسىپ, ەرجۇرەك باتىرلىعىمەن, ازاماتتىق پاراسات-پايىمىمەن اتى شىققان. وسى سوعىستاردان كەيىن ابىلاي حان نياز بارقى ۇلىنا تاشكەنت قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى ءبىراز ايماقتى بيلەۋگە بەرەدى. ءسويتىپ, نياز باتىر تاشكەنتتى 20 جىل (1728–1748) بيلەگەن. قارتايعان شاعىندا قازىرگى جاڭاارقا اۋدانىنداعى ورتاۋ, اقتاۋ دەگەن جەرگە كوشىپ كەلگەن.
مانچجۋر تىلىندەگى قازاق تايپالارىنداعى وتباسى سانى تۋرالى ءتىزىم داپتەرىندە (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. ءىىى توم. – الماتى, «دايك-پرەسس», 2006. 38-ب.) 1758 جىلى نياز باتىردىڭ بيلىگىندە التاي-ارعىننىڭ 3000 وتباسى, اباق-كەرەيدىڭ 500 وتباسى بولعانى جازىلعان. باسقا رۋباسىلاردىڭ قولاستىنداعى شاڭىراقتاردىڭ سانى اناعۇرلىم از. اتالعان جىلى بوگەمباي باتىردىڭ بيلىگىندە قانجىعالى ارعىننىڭ 2000, نايمانتاي باتىردىڭ بيلىگىندە تاراقتى تايپاسىنىڭ 400-گە جۋىق, قازىبەك ءبيدىڭ بيلىگىندە قاراكەسەكتىڭ 2000, باراق باتىردىڭ بيلىگىندە كوكجارلى نايماننىڭ 1000 وتباسىلارى عانا بولعان.
نياز باتىر قىس ايلارىن حان ورداسىندا, تۇركىستاندا وتكىزگەنىمەن, جاز جايلاۋعا اقتاۋ, ورتاۋ, قىزىلتاۋعا, ەسىل, نۇرا, سارىسۋ وزەندەرىنىڭ بويىنا, قورعالجىن كولىنە, قارقارالىعا, قازىلىققا, ايۋلى مەن قاراكولدىڭ اۋماعىنا كوشىپ كەلىپ, قونىستاپ جۇرگەن. جوعارىدا اتالعان مانچجۋر تىلىندەگى قازاق تايپالارىنداعى وتباسى سانى تۋرالى ءتىزىم داپتەرىندە: «بيىل التاي-ارعىنداردىڭ قازىبەك بي, نياز باتىر سىندى ادامدارى قارقارالى, قازىلىق جەرلەرىنە قونىستانعان», دەگەن جازبالار كەزدەسەدى.
جوڭعارمەن سوعىستا ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە نياز باتىر زور كۇش جۇمسادى. 1734 جىلى سامەكە حان ولگەن سوڭ, كەمى 3-4 جىلداي ورتا ءجۇزدى نياز باتىر بيلەدى دەگەن بولجام بار. ويتكەنى تاريحي قۇجاتتار بويىنشا ابىلمامبەت حان تاعىنا 1737–1738 جىلدار ارالىعىندا عانا وتىرعان. رەسەيدىڭ ءىرى تاريحشىسى ا.ي. لەۆشيننىڭ «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح, يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي» اتتى زەرتتەۋىندە: «پوسلە كونچينى سامەكە ۆ تۋركەستانە نەكوتوروە ۆرەميا پراۆيل باتىر نياز, اكتيۆنو پوددەرجاۆشي پريتيازانيە سۋلتانا ابۋلمامبەتا نا حانسكي ترون ۆ سرەدنەم جۋزە», دەگەن جولدار بار.
ورىس ءارحيۆى قۇجاتتارىنداعى نياز باتىر تۋرالى دەرەكتەر نەگىزىنەن 1740–1742 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. 1740 جىلى ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز وكىلدەرىنىڭ ورىنبور قالاسىندا ورىس پاتشالىعىنىڭ ەلشىسى, ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى ۆ.ۋرۋسوۆپەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزىنىڭ بارىسىندا نيازدىڭ ەسىمى ءجيى اتالادى. بۇل جولى ورتا ءجۇز وكىلدىگىن ابىلمامبەت حان, ابىلاي سۇلتان, نياز باتىر باستاپ باردى. 1723 جىلعى «اقتابان شۇبىرىندىدان» دا اسىپ تۇسكەن, ءحVىىى عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ اياعىندا قايتا باستالعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى ورتا ءجۇزدىڭ يگى-جاقسىلارىن وسىلايشا ورىستان پانا ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتكەن ەدى.
ورىس پاتشالىعى ورتا ءجۇزدى بوداندىققا قابىلداۋعا مەيلىنشە ىنتالى بولىپ, كەلىسسوزگە قاتتى ءمان بەردى. ابىلمامبەت حان, ابىلاي سۇلتان, نياز باتىر باستاعان توپتى 1740 جىلى 28 تامىزدا ورىنبوردا ەرەكشە سالتاناتپەن قارسى الىپ, قابىلداۋ ءراسىمىن وتكىزدى. بۇل وقيعانى ەگجەي-تەگجەي قاعازعا ءتۇسىرىپ, حاتتامالاعان, كەيىننەن ورىنبور ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن اتاعى شىققان كاپيتان پ.ي.رىچكوۆتىڭ جازبالارى ارحيۆتە ساقتاۋلى.
ابىلمامبەت باستاعان توپ گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ۋرۋسوۆتىڭ سارايىنا تايانعاندا ەلشىلىكتى ورىنبور كوميسسياسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ۋرۋسوۆ قارسى العان. ابىمامبەت پەن ابىلاي حات ۇسىنىپ, ونى ەلشىلىكتىڭ حاتشىسى پ.رىچكوۆ وقىپ بولعاننان كەيىن, ۆ.ۋرۋسوۆ جاۋاپ رەتىندە ءسوز سويلەگەن.
ورىنبورداعى كەلىسسوزدىڭ بارىسىندا ابىلمامبەت حان مەن ابىلاي سۇلتان رەسەيگە ادالدىقتارى جونىندە باسىنا قۇران كوتەرىپ, انت بەردى. وسىدان كەيىن ورىنبور باسشىلارى داستارقان جايىپ, حان مەن سۇلتان باستاعان قازاقتىڭ بي-باتىرلارى مەن رۋباسىلارىنا سىي كورسەتتى. اق پاتشانىڭ, قازاق ەلشىلىگىنىڭ قۇرمەتىنە زەڭبىرەكتەر اتىلىپ, ساليۋت بەرىلدى. ابىلمامبەت حانعا, ابىلاي سۇلتانعا, نياز باتىرعا ءوز دارەجەلەرىنە ساي سىيلىقتار ۇسىنىلدى. ابىلمامبەت پەن ابىلايعا قىمبات ماتالار مەن قارا تۇلكىنىڭ تەرىلەرى بەرىلسە, نياز باتىرعا ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن قىلىش جانە قىزىل شۇعادان شەكپەندىك ماتا تارتۋ ەتىلدى. وسى جيىن كەزىندە گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ۋرۋسوۆپەن كوپ اڭگىمەلەسكەن نياز باتىر تۋرالى ورىس تاريحشىسى پ.رىچكوۆ وتە جوعارى پىكىردە بولعان.
ورىنبوردا نياز باتىر ءوزىنىڭ بۇرىنعى تانىسى, پەنزا گارنيزونى جاياۋ اسكەرى پولكىنىڭ سەكۋند-مايورى ك.ميللەردى كەزىكتىرەدى. پ.رىچكوۆ ك.ميللەردىڭ نياز باتىر قاتىسقان ءبىر ۇلكەن تويدا نيازعا اراق ءىشىپ, كوڭىلدەنىپ وتىرۋدى ۇسىنعانىن جازادى. وعان نياز اراق-شاراپقا قىزىپ, ماسايراپ وتىرعان ءبىر باتىردى كورسەتىپ, ونداي بولعانىمشا, ولگەنىم جاقسى دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل جەردە نيازدىڭ سالاماتتىلىعىن, ءارى ەل تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان شاقتاعى اسقان جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن ەل ازاماتتارىنىڭ اقىل-ەسى ءتۇزۋ بولۋىن تىلەگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
پورۋچيك كارل ميللەر پودپورۋچيك گەودەزيست الەكسەي كۋشەلەۆپەن بىرگە 1738 جىلدىڭ 29 تامىزىنان 1739 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىنا دەيىن ورىنبوردان تاشكەنتكە شەككەن ساپارى تۋرالى جازباسىندا 13 ناۋرىز كۇنى نياز, جانىبەك باتىرلاردىڭ جيىن, بايان باتىرلار ارقىلى حات جىبەرىپ, ءوزىن تۇركىستانعا شاقىرعانىن باياندايدى. ءيىسى قازاققا ءمالىم بايان سياقتى باتىرعا ءسوزى ءوتىپ, شابارمان رەتىندە جۇمساۋى نياز باتىردىڭ دارەجەسىنىڭ وتە جوعارى بولعانىنىڭ ايعاعى. قازاق تاريحىنان ويىپ العان ورىنى بار جانىبەك باتىرعا بالاسىن جوڭعار قوڭتايشىسىنا اماناتقا نەگە بەرگەنى تۋرالى قويىلعان ساۋالعا: «نياز باتىر ايتقان سوڭ بەرىپ ەدىم», دەگەن جاۋابى دا نيازدىڭ بەدەلىنىڭ بيىكتىگىن دالەلدەيدى.
نياز باتىر قازاق جەرىنىڭ تاريحىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ حاتقا تۇسىرگەن پ.ي.رىچكوۆقا كوپتەگەن مالىمەت بەرگەن ادام. قازاق حاندارىنىڭ شەجىرەسىن ابىلمامبەتكە دەيىن تاراتىپ بەرگەن دە, قازاق رۋلارىنىڭ ارا-قاتىناسىن ايتىپ تۇسىندىرگەن دە, وڭتۇستىكتەگى قازاق قالالارىنىڭ جاعدايى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن دە نياز باتىر. بۇل مالىمەتتەر كەيىننەن پ.ي.رىچكوۆتىڭ «توپوگرافيا ورەنبۋرگسكوي گۋبەرني» اتتى ەڭبەگىنە ارقاۋ بولدى.
1740 جىلعى تامىزدىڭ اياعى, قىركۇيەكتىڭ باسىندا وتكەن ورىنبور كەلىسسوزىندە نياز باتىردىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن كوپتەگەن ماسەلە تالقىلاندى. بۇل ماجىلىستەردە قازاق قولىنداعى ورىس تۇتقىندارىن بوساتۋ, سانكت-پەتەربورداعى اق پاتشاعا ەلشىلىك جىبەرۋ, رەسەي كەرۋەندەرىن توناۋدى توقتاتۋ, ولاردى سالىق سالماي, امان-ەسەن وتكىزۋ, 1733 جىلى تاشكەنتكە جاقىن جەردە تونالعان كەرۋەننىڭ تاۋارلارىن قايتارۋ, ەل ىشىندەگى ۇرى-قارىنى تىيۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولدى.
ورىنبورداعى كەزدەسۋگە, قازاق جەرىندە ورىستان جاسىرىنىپ جۇرگەن باشقۇرت كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى قاراساقالعا بايلانىستى 1740–1743 جىلدارداعى كەلىسسوزدەرگە دە نياز باتىر تۇگەلدەي قاتىستى. 1741 جىلى قۇبا قالماقپەن جاسالعان كەلىسىم كەزىندە دە نياز باتىر بەلسەندى قىزمەت اتقاردى.
1740 جىلى قىتايدىڭ تسين پاتشالىعىمەن ءبىتىم جاساسىپ, تۋ سىرتىن قاۋىپسىزدەندىرىپ, ءارى ورىس پاتشالىعىنىڭ ورتا ءجۇز حالقىنا جاساعان وپاسىزدىعىنا ماسايراعان قالماق قولى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جويقىن شابۋىلعا شىقتى. 1741 جىلى قازاق جەرىن قاپسىرا, ءۇش جاقتان «سۇزەكەنىڭ قولى» اتانعان سەپتەن نويان, سارى ءمانجى, جالبى باتىر باستاعان جوڭعار اسكەرى شابۋىلداعاندا, رەسەيدەن ەش كومەك بولماعاندىعى بىلاي تۇرسىن, پانا ىزدەپ, قاشقان بالا-شاعاعا دەيىن قۋالاپ, قامالدارىنا جولاتپادى. 30 مىڭ جوڭعار اسكەرى اسىرەسە, تۇيەلەرگە ارتقان 3 مىڭداي زەڭبىرەكتەرىمەن قازاق اۋىلدارىن قان قاقساتىپ, توز-توز قىلىپ جىبەردى. ەسىلدىڭ بويىنداعى شىلىكتى, شىدەرتى دەگەن جەرلەردە 200 ساربازبەن عانا قارسى تۇرىپ, ۇرىس اشقان ابىلاي حاندى, ءسال كەيىنىرەك باراق سۇلتاندى, ۋاق وتەگەن باتىردى, تۇرعىن سۇلتاندى, قاپتۋعان باتىردى تۇتقىندادى.
وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعان اسا كۇردەلى جاعدايدا قازاق حالقىنىڭ قاندى قىرعىنعا ۇشىراپ, تاريح ساحناسىنان جويىلىپ كەتپەۋىن مۇرات تۇتقان نياز باتىر سىندى تۇلعالار قازاق-قالماق اراسىندا مامىلەگەرلىك جۇمىستار جۇرگىزىپ, بەيبىت كەلىسىمگە كەلىپ, كەپىل رەتىندە ءوز بالالارىنا دەيىن قالماق قونتايشىسىنا اماناتقا بەردى.
ابىلمامبەت حان ابىلايدى تۇتقىننان قۇتقارۋعا ءۇش رەت ارەكەت جاساعان. العاشقى بولىپ 30 ادامدى باستاپ اقشورا باتىر بارعان. بۇل ەلشىلىكتى قالدان سەرەن مەنسىنبەي, التى ادامىن عانا قايتارىپ, قالعاندارىن اماناتقا الىپ قالعان. قازىبەك بي باستاپ بارعان ەكىنشى ەلشىلىك تە ناتيجەسىز بولعان. تەك ابىلمامبەتتىڭ بالاسى ابىلپەيىزدى اماناتقا الىپ بارعان نياز باتىردىڭ ساپارى عانا ءساتتى اياقتالىپ, 1743 جىلى ناۋرىزدا ابىلاي سۇلتان بالاسىمەن جانە جولداستارىمەن تۇتقىننان بوساتىلعان. نياز باتىر بەل ورتاسىندا جۇرگەن وسى ءبىر ديپلوماتيالىق شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تاشكەنت پەن تۇركىستاندا, سارىارقادا تىنىشتىق ورنادى.
كوپشىلىكتىڭ ەسىنە سالاتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. حالقىمىز تاريحىندا نياز ەسىمدى بىرنەشە ادام بولعان. ولاردىڭ ءبىرى – ابىلقايىر حاننىڭ جاقىن تۋىسى نياز سۇلتان. ەكىنشى نياز – قىپشاق رۋىنىڭ بەدەلدى ءبيى, نياز باتىردان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت كەيىن ءومىر سۇرگەن ادام. نياز ءبيدىڭ جانبوسىن دەگەن بالاسىنان قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى كوسەمى, قارادان حان سايلانعان اتاقتى ابدىعاپپار (1870–1919) تۋادى.
سايدالى بارقى نياز باتىردىڭ الدەبەرلى, باينازار, جانازار, جۇماي, توقسان, راقپانعۇل, قاراعۇل دەگەن بالالارىنان ۇرپاق بار. باتىردىڭ سۇيەگى قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن.
باتىردىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋ, ۇلىقتاۋ ءىسى كەيىنگى جىلدارى قاتتى قولعا الىنا باستادى. بىرنەشە رەت عىلىمي كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇقار جىراۋ اۋدانى ورتالىعىنداعى مەموريالدىق كەشەندە, وساكاروۆ اۋداندىق مۋزەيىندە باتىردىڭ ءبيۋستى ورناتىلعان. جاڭاارقا اۋدانىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى نياز باتىر ەسىمىمەن اتالادى, الداعى ۋاقىتتا وسى كوشە بويىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتۋ جوسپاردا بار.
نياز باتىردىڭ ءومىر جولى ءالى دە بولسا جان-جاقتى قاراستىرۋدى قاجەت ەتەدى. ەكاتەرينبۋرگتەگى, ورىنبورداعى, ومبىداعى, تاشكەنتتەگى, قىتايداعى مۇراعاتتارعا ۇلت زيالىلارى, تاريحشىلارى ارنايى بارىپ, سوندا ساقتالعان جازبالاردى كوتەرىپ, باتىردىڭ حالقىنا سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەگىن تۇبەگەيلى زەرتتەسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. قالاي دەگەندە دە ءبىر تايپا ەلدىڭ ۇرانىنا اينالعان اڭىز تۇلعانىڭ ەسىمى ۇمىتىلماي, ۇرپاق جادىندا جاڭعىرا بەرەرى حاق.
ءشايزادا ءابىلدين,
زەينەتكەر
ۇلىتاۋ وبلىسى,
جاڭاارقا اۋدانى
