رەسپۋبليكامىزدىڭ كۇنى كەشەگى ۋنيتارلىق-توتاليتارلىق جۇيە قۇرامىندا بولعان كەزىن قوسا ەسەپتەگەندە قازاقستاننىڭ تاريحىندا بەس كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ولاردىڭ ءبارى دە ۇلتتىق اۆتونوميادان باستاپ, ەگەمەندىككە دەيىنگى مەملەكەتىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭدەرىن ايقىنداعانى انىق. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قابىلداعان سوڭعى كونستيتۋتسيامىز العاش رەت ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الىپ, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا جالىندى باستاۋ بولدى. بۇل حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ ارتقانىن دا ايقىنداي ءتۇستى. سوعان وراي, بۇگىندە حالىق قوعامنىڭ بارلىق تىنىس-تىرشىلىگى زاڭمەن عانا رەتتەلىپ, بارلىق ماسەلە زاڭمەن عانا شەشىمىن تاباتىنىن دا جەتە ءتۇسىندى. ويتكەنى, اتا زاڭىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, تۇرمىسىمىزدى جاقسارتىپ, ءار ادامعا جاعداي جاساپ, ەلىمىزدى ايداي الەمگە تانىتتى. دەمەك, ەندى مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى مەن مىندەتى – كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەن قاعيدالاردى بۇزباي, كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ. ال بۇل جولدا اتا زاڭىمىزدىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن ءالى دە جەتە بىلە تۇسكەن ءجون. وسى ورايدا ءبىز شىعىس قازاقستانعا بارعان ساپارىمىزدا وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى دوسجان امىروۆكە جولىعىپ, وقىرماندارىمىزعا وي سالار بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا سىندارلى جاۋاپ الدىق.
– دوسجان سارمانقۇل ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋدى قولعا العان بولاتىن. ءسويتىپ, بۇكىل ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل حالىقتىق رەفورما ەگەمەن ەلىمىزدى بولاشاققا اپارار جارقىن جولعا, تۇعىرناماعا اينالدى. وسى ورايدا, الدىمەن كونستيتۋتسيامىزدان باستاۋ الار بارلىق زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋ مەن ورىندالۋ ورداسى سانالاتىن سوتتاردىڭ قۇقىقتىق ەرەكشە رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– بۇگىنگى كۇنى ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان, جارقىن بولاشاققا باستاۋ بولعان اتا زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەمىز. دۇبىرگە تولى دۇنيە ەكى عاسىر توعىسىندا ەلىمىزگە ءتۇبىرلى وزگەرىستەر اكەلدى. بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتىپ, ەگەمەن ەل بولدىق. تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدىق. تىڭنان تۇرەن سالىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇستىك. ىركىلىستەرى دە از بولماعان ىزدەنىسى مول جىلداردى دا باستان وتكەردىك.
بۇل جىلداردىڭ جەمىستى دە جەڭىستى بولعانى اقيقات. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان بۇگىنگى الەمدىك كەڭىستىكپەن ۇندەستىك تاۋىپ, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ جولىندا كوپتەگەن تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىر. ەڭ باستىسى, ءبىز مەملەكەتتىگىمىزدى ورنىقتىرۋ مەن قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن ءوز اتا زاڭىمىزدى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىن قابىلدادىق. زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ مەن ورىندالۋ ورداسى سانالاتىن سوتتاردىڭ ءرولى دەگەندە, الدىمەن ارعى تاريحقا جۇگىنەر بولساق, ءوز مادەنيەتى بولعان دالا وركەنيەتىندە دە بەلگىلەنگەن زاڭ ەرەجەلەرى بولدى. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», داۋ-دامايدى ءبىر اۋىز كەسىمدى ءسوز, كەسىكتى شەشىممەن رەتتەپ وتىرعان بيلەر ينستيتۋتى بولعان. وسىنىڭ بارىندە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەگى كونستيتۋتسيالىق نەگىز بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
– سوناۋ 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل يگىلىگىنە مۇلتىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيانى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قول جەتكىزگەن ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز دەپ باعالاساق, ارتىق ايتقاندىق بولماس. 1993 جىلعى قابىلداعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ دا ماڭىزى بولەك ەكەنى راس. دەگەنمەن, بۇل كونستيتۋتسيادا قازاقستان رەسپۋبليكا دەپ تانىلعانمەن, ناقتى قانداي رەسپۋبليكا ەكەنى كورسەتىلمەگەن ەدى جانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارى ايقىندالماعان بولاتىن.
– ءيا, ول 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا نارىق ەكونوميكاسىنا بايلانىستى كۇندەلىكتى تۋىنداپ وتىرعان تالاپتارعا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىنا, مەملەكەت ۇستانۋى ءتيىس جاڭا اعىمداعى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىنا تولىق جاۋاپ بەرە المادى. مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى رەتتەۋ تەتىكتەرى دە ناقتىلانباعان بولاتىن. قىسقاسى, جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە نەگىز بولۋعا وسالدىق تانىتتى. كونستيتۋتسيانىڭ وسى جانە باسقا دا كەمشىن تۇستارىن تولىقتىرىپ, نەگىزگى قاعيداتتاردا ايقىن دا انىق ەتىپ بەلگىلەۋ ماقساتىندا ءومىر ءوزى العا جاڭا دا تولىققاندى كونستيتۋتسيا قابىلداۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. بۇل ۋاقىت تالابى ەدى. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسى ءبىر كەزەك كۇتتىرمەس كۇردەلى ماسەلەگە كەشىكتىرمەي تەز ارادا بەل شەشىپ كىرىسۋ مىندەتى تۇردى.
ءسويتىپ, ابدەن ساراپتالىپ, سۇرىپتالعان كونستيتۋتسيا جوباسى حالىق سۇزگىسىنە شىعارىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا بۇكىل حالىق بار ىنتا-ىقىلاسىمەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, اتسالىستى. ويتكەنى, نەگىزگى زاڭ – ءاربىر جەكەلەگەن ازاماتتىڭ ومىردەگى قارىم-قاتىناسىنىڭ, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى, ول, بۇكىل ەلىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان ءوتۋىنىڭ ءوزى ءاربىر ادامنىڭ جەكە قۇقىعىنا بەرىلگەن ەركىندىك دەپ سەزىنگەن ەل, جاڭا كونستيتۋتسيانى قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن قابىلداعانى دا جادىمىزدا.
وسىعان وراي, جاڭا كونستيتۋتسياعا ادام قۇقىعى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك دەكلاراتسياعا سايكەستەندىرىلىپ, 30 باپتان تۇراتىن «ادام جانە ازامات» اتتى جاڭا ءبولىم قوسىلعانىن, سودان كونستيتۋتسيامىزدا قاي سالادا دا حالىقارالىق نورمالارعا ساي كەلەتىن ەرەجەلەر بەلگىلەنگەنىن ريزاشىلىق سەزىممەن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. بۇل كونستيتۋتسيادا جوعارىدا ايتىلعان جانە باسقا دا كەمشىلىكتەر تۇگەل رەتتەلدى. بىرىنشىدەن, كونستيتۋتسيانىڭ ەكىنشى بابى ايقىن بەلگىلەپ بەرگەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ تانىلدى. ياعني, قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ناقتىلاندى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ويتكەنى, تاپ سول تۇستا قوعامدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعۋ ءۇشىن كۇشتى ءارى توپتاسقان بيلىك جۇيەسى اسا قاجەت ەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىرتۇتاس بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى بوپ ءۇش تارماققا ءبولىندى. اتا زاڭىمىزدا وسى ءۇش بيلىك تارماعىنىڭ ءوزارا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك تارماقتارىمەن اراقاتىناسى ناقتىلاندى. ۇشىنشىدەن, كوپپارتيالىق نەگىزدەگى ساياسي جۇيە قالىپتاستى, پارلامەنتاريزمنىڭ نەگىزى قالانىپ, قوس پالاتالى پارلامەنت دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كاسىبي شەبەرلىگى شىڭدالعان پارلامەنت قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتقان كوپتەگەن ارتىندا جارقىن ءىز قالدىرار جاڭا زاڭدار قابىلداۋدا. تورتىنشىدەن, سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ايقىن ەرەجەلەرى بەلگىلەندى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسىن زاڭناما تۇرعىسىندا انىقتاپ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتتى.
– ەلىمىزدە قارقىندى تۇردە سوت رەفورماسى ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وزىق ەلدەر ءۇردىسى مەن ۇلگىسىنە بوي ۇرعان تاۋەلسىز سوت بيلىگى, سونداي-اق, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وركەنيەتتى جۇيەسى قالىپتاستى.
– ءيا, ەلباسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ رەسپۋبليكامىزدىڭ سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءىسىن ەرەكشە نازارعا الىپ, سوت رەفورماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىلگەرى جىلجىتۋدا تۇراقتى قامقورلىق كورسەتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى 2013 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن سۋديالاردىڭ كەزەكتى VI سەزىندە سوت تورەلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى كەلەلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ: «ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت. ەگەر دە ءبىز ەكونوميكا مەن ساياساتتا رەفورما جاساپ, سوت جۇيەسى مەن جالپى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تۇزەمەسەك, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتار سوت جۇيەسىندە بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋى كەرەك, ءوزىنىڭ قۇقىعىن قورعاي الۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ دە, مەنىڭ دە سوت جۇيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىم سوندىقتان», – دەۋى وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. سونداي-اق ەلباسى: «ححI عاسىرداعى ۇلت دامۋىنىڭ ماڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى جۇيەسى. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە, ءتىپتى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە دە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ دا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ دە, قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس», – دەپ, سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن سوت سالاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ بولىپ جاتقانىنا, ونىڭ تاۋەلسىز دە بەيتاراپ جانە ادىلەتتى تورەلىكتىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ دا كوزى جەتە باستادى. رەفورمانىڭ باستى ناتيجەسى وسى, ياعني حالىقتىڭ سوتقا سەنىمىنىڭ ارتۋى مەن ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋى ءۇشىن سوتقا جۇگىنۋى دەر ەدىك.
– ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىندا – جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا مەملەكەتىمىزدىڭ دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوسپارىن ۇسىندى. وسى باعدارلامادا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن باستى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ۇلت جوسپارىنداعى سوت قىزمەتىنە قاتىستى قادامدارداعى پرەزيدەنت تاپسىرمالارى مەن العا قويعان ماقسات-مىندەتتەردىڭ ناقتىلىعى – ۇلتتىق سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ قاينار كوزى.
سوت بيلىگى – مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى. سوندىقتان دا مەملەكەتىمىز دامىعان سايىن سوت قۇرىلىمى مەن وندىرىسىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىپ, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايا تۇسۋدە. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە 5 ساتىلى سوت جۇيەسى جۇمىس ىستەپ كەلسە, ەندى 3 ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. سەبەبى, قازىرگى 5 ساتىلى سوت جۇيەسىندە اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىلاردىڭ وبلىستىق سوتتاردا شوعىرلانۋىنا بايلانىستى كاسساتسيالىق القا, ءىس جۇزىندە جوعارعى سوتقا جۇكتەلگەن قاداعالاۋ ساتىسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, سوت پروتسەستەرىن ۇزارتۋعا جانە سوت شەشىمىنىڭ بىرنەشە رەت وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ, سوت بەدەلىنە نۇسقان كەلتىرۋدە. ياعني, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەسىن نەعۇرلىم جەدەل ءارى ساپالى قورعاۋعا كەرى اسەر ەتەدى. ال 3 ساتىلى سوت جۇيەسى اتاپ وتكەن ءتيىمسىز ماسەلەلەردىڭ تۋىنداماۋىنا, ازاماتتاردىڭ ۋاقىتتارىن ۇنەمدەۋگە يگى ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل جۇيە الەمدىك تاجىريبەدە دە مويىندالعان. وسىعان بايلانىستى كاسساتسيالىق ساتى وبلىستان جوعارعى سوت قۇزىرىنا اۋىسقالى وتىر. سوندىقتان دا 3 ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى كۇشىنە ەنسە, ىستەردىڭ قارالۋ مەرزىمى قىسقارىپ, سوت جۇيەسىنىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي كەلەدى.
– دەگەنمەن دە مىنا ءبىر ماسەلەنى دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال سەكىلدى. دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قۇرعاق كورسەتكىشتەر مەن جالاڭ قاعيدالارمەن ەنە المايمىز. سەبەبى, وزعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى, الەۋەتى عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن قاتار, زاڭ ۇستەمدىكتەرى دە بەرىك بولۋى شارت. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلباسى ن.نازارباەۆ دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى سوت جۇيەسىن قۇرۋدى العا قويعان بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى رەفورمالىق ساتىلاردان ءوتىپ, قازىر الەمدىك ستاندارتقا تولىق سايكەس كەلەتىن سوت جۇيەسىنە اينالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» وسىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟
– دۇرىس ايتاسىز. بۇل باعدارلاما قازاقستاندى ارى قاراي ورگە تارتار تىڭ سەرپىن, جاڭا مىندەتتەر عانا ەمەس, كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتار باتىل شەشىمدەر, بيىك بەلەستەردى باعىندىرار جويقىن رۋح اكەلدى. حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل رەفورما الىستى بولجاپ, كەلەشەكتە اتقارىلاتىن ىستەردى قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايلارمەن ۇشتاستىرادى. ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جانە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى باعدارلاماسىندا باستى ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن ايقىنداپ بەردى. سوندىقتان دا بۇل باعدارلاما ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ تۇعىرناماسى ىسپەتتەس. ناتيجەسىندە حالقىمىزدىڭ ادىلدىكپەن دەموكراتيالىق ساياساتقا دەگەن سەنىمى ايقىندالىپ, قازاقستاننىڭ كەمەل كەلەشەگىنە التىن كوپىر جالعاندى دەپ اشىق ايتا الامىز.
ۇلت جوسپارىنىڭ سوت سالاسىنا قاتىستى قادامدارىن بارشا وبلىس سوتتارى مەن تۇرعىندارىنا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا شىعىس وڭىرىندەگى 18 اۋدانعا ارنايى ىسساپارعا شىعىپ, اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن جانە جەرگىلىكتى سوت ۇجىمدارىمەن بىرلەسىپ, قوعامدىق كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. سونىمەن قاتار, ءار اۋدان بويىنشا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جەكە قوعامدىق قابىلداۋ جاسالىپ, 106 ازاماتتى قابىلدادىق. ىسساپارىمداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى قوعامدىق قابىلداۋ مەن كەزدەسۋلەردەن قاراپايىم حالىق تا, شەنەۋنىكتەر دە ۇلكەن وي تۇيگەنى بايقالدى. سەبەبى, كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارىن قولداپ, اقىل-ويلارىن ورتاعا سالىپ, «100 ناقتى قادامدى» جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ جۇرگەن كونەكوز قاريالار مەن اق جاۋلىقتى انالاردىڭ لەبىزى جانىمىزدى تەبىرەنتتى. ويىمىزعا وي جالعادى. بۇعان ناقتى مىسال, دانا حالقىمىز «ەستى ءسوز – اتادان بالاعا ميراس» دەگەندەي, ءدىلمار شەشەندىك وسكەنباي بيدەن اعا سۇلتان قۇنانبايعا, قۇنانبايدان ابايعا اۋىسقان. اكەسى قۇنانباي ابايدى وزىمدەي بولسىن, وزىمنەن اسىپ ءتۇسسىن دەگەن ىزگى نيەتپەن تاربيەلەگەن, جاستايىنان ەل ىسىنە ارالاستىرعان. قۇنانباي وزگە بالالارىنان گورى ابايدىڭ سەرگەك, ويلى, ۇعىمتال ەكەندىگىن اڭعارىپ, 13 جاسىنان سەمەيدە وقىپ جاتقان مەدرەسەسىنەن قايتارىپ, ءتۇرلى جاۋاپتى دا كۇرمەۋى قيىن تاپسىرمالارعا جۇمساپ, باۋلىدى. اباي قۇربىلارىنان ەرتە ەسەيىپ, بالالىقپەن قوش ايتىسادى. اكە نۇسقاۋىمەن ۇلكەندەرمەن سالەمدەسۋ, ءجون سۇراسۋ, سالت-عۇرىپتىڭ ءتۇپ توركىنىن انىقتاۋدان باستاپ, قاراتاي شەشەنمەن ءسوز قاعىسۋ, شورماننىڭ مۇساسىمەن ماجىلىستە بولىپ, تاپقىرلىق تانىتۋى, قايىن اتاسى الشىنباي سىندى شەشەنمەن وي جارىستىرۋ – اباي وتكەن ۇلكەن ءارى ۇلى مەكتەپ. وسىنداي دالا اكادەمياسىنان ۇلى تۇلعالارىمىز تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, مايقى بي, قۋ داۋىستى قۇتتىباي, ايتەكەدەي بيلەر مەن شەجىرەلى شەشەندەرىمىز دە وتكەن بولاتىن. ولار جاستايىنان ءسوز ساپتاۋعا توسەلىپ, تاپقىرلىق پەن العىرلىقتىڭ, دانالىق پەن دارالىقتىڭ, ۇلاعاتتىلىقتىڭ زەردەسىن مەڭگەرگەن ءسوز كوسەمىنە اينالدى. ەل ىشىندەگى داۋلاردى بىلاي قويعاندا حالىقارالىق قاقتىعىستاردى دا ءبىر سوزبەن توبىقتاي ءتۇيىنىن كەلتىرىپ شەشىمىن تاپقان. بۇل تالىمگەرلىك قاسيەتتەر ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنى ۇلگى الاتىن, قيسىنىنا قىزىعاتىن اسىل قازىنامىز ىسپەتتەس.
بيلەر مەن شەشەندەردىڭ العىرلىعىمەن قۇراستىرىلىپ, كورەگەندى ءارى ۇلتجاندى ابىزدار مەن حانداردىڭ ارقاسىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»,تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سىندى اتا زاڭدارىمىز جارىق كورىپ, ەل ىشىندەگى داۋ-جانجالدار مەن ساياسي ماڭىزى بار ماسەلەلەر ءادىل شەشىلىپ وتىردى. وسى زاڭ جۇيەلەرى قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك ماسەلەلەرىن بارلىق جاعىنان قامتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە حاندىعىمىز بارىنشا كۇشەيىپ, داۋىرلەگەن كەزەڭ بولدى» دەگەن تاريحي جازبالار بار. جوعارىدا اتاپ وتكەن زاڭدار مەن «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنان باستاۋ الاتىن زاڭدار جۇيەسى, بۇگىنگى كونستيتۋتسيانىڭ تۇتاس بولمىسى ىسپەتتەس. ويتكەنى, بيلەر ەكى تاراپتىڭ ءبىرى جەڭىپ, ءبىرى جەڭىلۋىمەن عانا شەكتەلمەي, ەكى جاققا دا شىندىقتى مويىنداتىپ, ريزالىقپەن بىتىستىرگەن. «بيلىك ايتقان بي ەمەس, بىتىستىرگەن بي» دەگەن ناقىل سودان قالعان.
– بىراق, ءبىتىمنىڭ باستى ماقساتى تەك داۋلاسۋشى تاراپتاردى ءبىتىستىرۋ عانا ەمەس قوي.
– ارينە, سونداي-اق ونىڭ ماقساتى الەۋمەتتىك ورتاداعى تىنىشتىقتى, تاتۋلىقتى ورنىقتىرۋعا جەتەلەۋ, اركىمدى الدىمەن ار-نامىسىنا جۇگىندىرىپ, ءال-احۋالدى اشۋمەن ۋشىقتىرماي, اقىلمەن سارالاۋعا تاربيەلەۋ. ويتكەنى, ارى تازا, كوڭىلى اق ادام ءوز ءىس-ارەكەتىنەن قاناعات الىپ, تىنىش ءومىر سۇرەدى, وزگەلەرمەن دە جاراسىمدى قارىم-قاتىناس جاساي الادى. بىتىمگەرشىلىك ۋاجگە قۇلاق اسپاۋ – كورگەنسىزدىك, تەكسىزدىك رەتىندە باعالانعان. «بىتىمشىلىككە توقتاماعاننان – بەرەكە ىزدەمە» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. سونىڭ ساباقتاستىعى قازىرگى «مەدياتسيا» زاڭى. قورىتا كەلە – قازاق حالقى ءجون سوزگە قۇلاق اسىپ, ءمانىن تۇسىنە, قاستەرلەي بىلگەن. دەمەك, قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق سانا وتە جوعارى بولعانى بايقالادى. سوندىقتان دا سۋدياعا وتەتىن ادامعا قويىلاتىن باستى تالاپ – مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەۋ, ساۋاتتى جازا ءبىلۋ, ياعني جان-جاقتى وي-تولعاۋى زور, وزىندىك پىكىرى بار مامان بولۋى قاجەت. قازاقتىڭ ءتىلىن, تاريحىن, ادەت-عۇرپىن, ادەبيەتىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, يماندىلىق ساباقتارىن وقىعان, جاۋاپكەرشىلىگى مول سۋديالار كوپ بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى ءسوزسىز. ال پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلت جوسپارىندا كوزدەلگەن بارلىق قۇقىقتىق شارالار سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ-تەكسەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساپالى قورعالۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى «100 ناقتى قادامداعى» زاڭ ۇستەمدىكتەرىنە ارنالعان قادامدار قازاق قوعامىنىڭ ادىلەت ايناسىنا سۇيەنىش بولۋى قۋانتادى. حالىققا زاڭدى جەتىك بىلەتىن, زاڭ ۇستەمدىگىن ارقاشان جوعارى قوياتىن, قارا قىلدى قاق جاراتىن كەشەگى ءادىل بيلەردەي سۋديالار كەرەك ەكەنى دە ەسكەرىلگەن. قازىرگى سوت تالابى دا وسى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كوميسسياسى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ جاسىن 30 جاسقا دەيىن ءوسىرۋ جانە ولاردىڭ سوت سالاسىنا تىكەلەي قاتىستى 5 جىلدىق جۇمىس ءوتىلىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قولداۋىنىڭ دا ءمانى وسىندا. سۋديالاردىڭ بارلىعى مىندەتتى تۇردە سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا دايارلىقتان ءوتۋى ءتيىس. اتالعان ينستيتۋت پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرىنا بەرىلەتىنى تۋرالى شەشىم دە بار.
– وبلىستاعى سوتتاردىڭ جۇمىسىنان از-كەم ماعلۇمات ايتىپ بەرسەڭىز.
– جالپى, وبلىس سوتتارىمەن بارلىق قارالعان ىستەر مەن ماتەريالدار بىلتىرعى جىلى 59138-ءدى قۇراسا, بيىلعى قارالعان ىستەر مەن ماتەريالدار سانى 64949-عا وسكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا بيىلعى كورسەتكىش 6 مىڭعا جۋىق ىسپەن ارتىپ تۇر. ارىزدار مەن تالاپ-ارىزداردى قوزعالىسسىز قالدىرۋ, قايتارۋ جانە قابىلداۋدان باس تارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر وبلىستىق سوتتىڭ ءجىتى باقىلاۋىنا الىنىپ, اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ 5 تالداۋ جۇرگىزىلىپ, 11 انىقتاما جاساقتالدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى سوتتارىندا ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ, ىستەردى مەملەكەتتىك تىلدە قاراۋ ماقساتىندا ناقتى شارالار قولعا الىندى. ماسەلەن, اىجك-ءنىڭ 14-بابىنىڭ 2-بولىگىن باسشىلىققا الىپ, 97 ازاماتتىق ءىس بويىنشا سوت ءتىلى مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرىلدى. ال 2015 جىلدىڭ 6 ايىندا ىستەردىڭ 14 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە قارالدى. بۇل – وسى ايماق ءۇشىن ۇلكەن كورسەتكىش. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ەرەكشە قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6 ايىندا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى 31 ادامعا قاتىستى 29 قىلمىستىق ءىس تۇسسە, 2014 جىلدىڭ 6 ايىندا 67 ادامعا بايلانىستى 51 قىلمىستىق ءىس تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 27 ادام سوتتالىپ, 10-ى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ال وبلىس سۋديالارىنىڭ ۇستىنەن جوعارعى سوتقا 33 شاعىم ءتۇستى. ونىڭ ىشىندە 2 شاعىم تولىعىمەن راستالدى. شاعىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى سەمەي, وسكەمەن قالالىق سوتتارىنا جانە ەكونوميكالىق سوتقا قاتىستى. اتالعان سوتتاردا ىستەردى قاراۋ جۇكتەمەلەرى جوعارى بولعاندىقتان, شاعىمدانۋشىلار سانى دا باسىم بولىپ وتىر. ءاربىر تۇسكەن شاعىم بويىنشا قىزمەتتىك تەكسەرىستەر جۇرگىزىلىپ, تەكسەرىلىپ, كەمشىلىك انىقتالسا, دەرەۋ ءتيىستى شارا قولدانىلادى.
– سوت بەدەلى – سۋديا بەدەلى دەيمىز. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى: «شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق ءادىل سوتتىڭ ادالدىعىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
– راسىندا دا سۋديالار ءۇنeمى حالىقپeن تiكeلeي قارىم-قاتىناستا بولعاندىقتان ولاردىڭ مورالدىق بەينەسى مەن كاسىبي جەتىستىگى قىزمەت بارىسىندا eرeكشe ءرول اتقاراتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان, ءاربىر سۋديا سوت بيلىگىنىڭ تاۋeلسىزدىگىن نىعايتۋعا, ءوز كاسىبىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا, سوت تورeلىگىن نىعايتۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ادال جۇزeگe اسىرۋعا ءتيىس. «بيدايدىڭ بارار جەرى – ديىرمەن, ءار ءىستىڭ بارار جەرى – سوت» دەگەندەي, ەلىمىزدە سوت سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ەلباسى باعدارلاماسىندا ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ ماسەلەلەرى, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ەتيكالىق كودەكستى جاساۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالماعانى – قۋانتارلىق جاعداي. سەبەبى, تالاپ كۇشەيگەن سايىن جۇمىس ساپاسى دا ارتا بەرمەك. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان مىقتى قورعالعان, ماتەريالدىق جاعىنان جاقسى قامتىلعان, كۇردەلى ىرىكتەۋلەردەن وتكەن, بىلىكتى دە دەربەس, بەيتاراپ سۋديا عانا ءىس جۇزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. ەلباسىنىڭ وسىنداي كورەگەندى نۇسقاۋىمەن بۇل باعدارلاما سوت جۇيەسىن, باسقا سالالاردى دا, ءتىپتى بارشا ەلىمىزدى وركەندەتۋگە مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار, ەلباسى ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا دەربەس سوت ءوندىرىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. سەبەبى, زاڭى مىقتى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا مىقتى بولۋى ءتيىس. ال زاڭى وسال مەملەكەتتەرگە شەتەلدىك ينۆەستورلار كوپ كەلمەيدى. سوندىقتان, ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قارايتىن سوتتار قۇرىلماق. ياعني, ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالى جاقسارىپ, ينۆەستورلار زاماناۋي تالاپتارعا ساي سوت جۇيەسىنىڭ, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ارقاسىندا, ءجيى ورىن الاتىن داۋلار مەن جانجالدار ۇزاققا سوزىلماي تۇبەگەيلى شەشىمىن تابارىنا سەنىمدى بولادى. بۇل جۇيە ارقىلى سوت پروتسەستەرى قىسقا مەرزىمدە ءارى بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا جۇرگىزىلىپ, داۋلاردى الەمدىك ستاندارتقا سايكەس شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە كىرىپ وتىرعان ەلىمىز ءۇشىن جوعارىدا اتاپ وتكەن نەگىزگى وزگەرىستەر ءتيىمدى بولماق.
سۋديالاردى ىرىكتەۋدە دە سالماقتى رەفورمالار كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, سۋديالىققا ۇمىتكەردىڭ جاسىنا قاتىستى قويىلاتىن تالاپ كۇشەيەدى, ۇمىتكەرلەر ءۇشىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە بەس جىلدىق جۇمىس ءوتىلىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ ەنگىزىلەدى. جەكە كەپىلدىك بەرۋ ينستيتۋتى ىسكە اسىپ, جاڭادان تاعايىندالعان سۋديالار ءۇشىن ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمى قوسىلماق. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ ماسەلەرى, ولاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ەتيكالىق كودەكستى جاساۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالماعانى قۋانتارلىق جاعداي. سەبەبى, تالاپ كۇشەيگەن سايىن جۇمىس ساپاسى دا ارتا بەرمەك. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان مىقتى قورعالعان, ماتەريالدىق جاعىنان جاقسى قامتىلعان, كۇردەلى ىرىكتەۋلەردەن وتكەن, بىلىكتى دە دەربەس, بەيتاراپ سۋديا عانا ءىس جۇزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. ەلباسىنىڭ وسىنداي كورەگەندى نۇسقاۋىمەن بۇل باعدارلاما سوت جۇيەسىن, باسقا سالالاردى دا, ءتىپتى بارشا ەلىمىزدى وركەندەتۋگە مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ادىلەت اينامىز ايشىقتالىپ, بولاشاقتا كەشەگى قازاق دالاسىنىڭ دانا بيلەرىندەي عادىل سۋديالار عانا قالادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.
– دوسجان سارمانقۇل ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋدى قولعا العان بولاتىن. ءسويتىپ, بۇكىل ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل حالىقتىق رەفورما ەگەمەن ەلىمىزدى بولاشاققا اپارار جارقىن جولعا, تۇعىرناماعا اينالدى. وسى ورايدا, الدىمەن كونستيتۋتسيامىزدان باستاۋ الار بارلىق زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋ مەن ورىندالۋ ورداسى سانالاتىن سوتتاردىڭ قۇقىقتىق ەرەكشە رولىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– بۇگىنگى كۇنى ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان, جارقىن بولاشاققا باستاۋ بولعان اتا زاڭىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋدەمىز. دۇبىرگە تولى دۇنيە ەكى عاسىر توعىسىندا ەلىمىزگە ءتۇبىرلى وزگەرىستەر اكەلدى. بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتىپ, ەگەمەن ەل بولدىق. تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدىق. تىڭنان تۇرەن سالىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇستىك. ىركىلىستەرى دە از بولماعان ىزدەنىسى مول جىلداردى دا باستان وتكەردىك.
بۇل جىلداردىڭ جەمىستى دە جەڭىستى بولعانى اقيقات. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان بۇگىنگى الەمدىك كەڭىستىكپەن ۇندەستىك تاۋىپ, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ جولىندا كوپتەگەن تاماشا تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىر. ەڭ باستىسى, ءبىز مەملەكەتتىگىمىزدى ورنىقتىرۋ مەن قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن ءوز اتا زاڭىمىزدى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىن قابىلدادىق. زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ مەن ورىندالۋ ورداسى سانالاتىن سوتتاردىڭ ءرولى دەگەندە, الدىمەن ارعى تاريحقا جۇگىنەر بولساق, ءوز مادەنيەتى بولعان دالا وركەنيەتىندە دە بەلگىلەنگەن زاڭ ەرەجەلەرى بولدى. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», داۋ-دامايدى ءبىر اۋىز كەسىمدى ءسوز, كەسىكتى شەشىممەن رەتتەپ وتىرعان بيلەر ينستيتۋتى بولعان. وسىنىڭ بارىندە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەگى كونستيتۋتسيالىق نەگىز بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
– سوناۋ 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداعان, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل يگىلىگىنە مۇلتىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيانى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قول جەتكىزگەن ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز دەپ باعالاساق, ارتىق ايتقاندىق بولماس. 1993 جىلعى قابىلداعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ دا ماڭىزى بولەك ەكەنى راس. دەگەنمەن, بۇل كونستيتۋتسيادا قازاقستان رەسپۋبليكا دەپ تانىلعانمەن, ناقتى قانداي رەسپۋبليكا ەكەنى كورسەتىلمەگەن ەدى جانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارى ايقىندالماعان بولاتىن.
– ءيا, ول 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا نارىق ەكونوميكاسىنا بايلانىستى كۇندەلىكتى تۋىنداپ وتىرعان تالاپتارعا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىنا, مەملەكەت ۇستانۋى ءتيىس جاڭا اعىمداعى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىنا تولىق جاۋاپ بەرە المادى. مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى رەتتەۋ تەتىكتەرى دە ناقتىلانباعان بولاتىن. قىسقاسى, جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە نەگىز بولۋعا وسالدىق تانىتتى. كونستيتۋتسيانىڭ وسى جانە باسقا دا كەمشىن تۇستارىن تولىقتىرىپ, نەگىزگى قاعيداتتاردا ايقىن دا انىق ەتىپ بەلگىلەۋ ماقساتىندا ءومىر ءوزى العا جاڭا دا تولىققاندى كونستيتۋتسيا قابىلداۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. بۇل ۋاقىت تالابى ەدى. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسى ءبىر كەزەك كۇتتىرمەس كۇردەلى ماسەلەگە كەشىكتىرمەي تەز ارادا بەل شەشىپ كىرىسۋ مىندەتى تۇردى.
ءسويتىپ, ابدەن ساراپتالىپ, سۇرىپتالعان كونستيتۋتسيا جوباسى حالىق سۇزگىسىنە شىعارىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا بۇكىل حالىق بار ىنتا-ىقىلاسىمەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, اتسالىستى. ويتكەنى, نەگىزگى زاڭ – ءاربىر جەكەلەگەن ازاماتتىڭ ومىردەگى قارىم-قاتىناسىنىڭ, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى, ول, بۇكىل ەلىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان ءوتۋىنىڭ ءوزى ءاربىر ادامنىڭ جەكە قۇقىعىنا بەرىلگەن ەركىندىك دەپ سەزىنگەن ەل, جاڭا كونستيتۋتسيانى قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن قابىلداعانى دا جادىمىزدا.
وسىعان وراي, جاڭا كونستيتۋتسياعا ادام قۇقىعى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك دەكلاراتسياعا سايكەستەندىرىلىپ, 30 باپتان تۇراتىن «ادام جانە ازامات» اتتى جاڭا ءبولىم قوسىلعانىن, سودان كونستيتۋتسيامىزدا قاي سالادا دا حالىقارالىق نورمالارعا ساي كەلەتىن ەرەجەلەر بەلگىلەنگەنىن ريزاشىلىق سەزىممەن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. بۇل كونستيتۋتسيادا جوعارىدا ايتىلعان جانە باسقا دا كەمشىلىكتەر تۇگەل رەتتەلدى. بىرىنشىدەن, كونستيتۋتسيانىڭ ەكىنشى بابى ايقىن بەلگىلەپ بەرگەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ تانىلدى. ياعني, قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ناقتىلاندى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ويتكەنى, تاپ سول تۇستا قوعامدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعۋ ءۇشىن كۇشتى ءارى توپتاسقان بيلىك جۇيەسى اسا قاجەت ەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىرتۇتاس بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى بوپ ءۇش تارماققا ءبولىندى. اتا زاڭىمىزدا وسى ءۇش بيلىك تارماعىنىڭ ءوزارا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك تارماقتارىمەن اراقاتىناسى ناقتىلاندى. ۇشىنشىدەن, كوپپارتيالىق نەگىزدەگى ساياسي جۇيە قالىپتاستى, پارلامەنتاريزمنىڭ نەگىزى قالانىپ, قوس پالاتالى پارلامەنت دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كاسىبي شەبەرلىگى شىڭدالعان پارلامەنت قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتقان كوپتەگەن ارتىندا جارقىن ءىز قالدىرار جاڭا زاڭدار قابىلداۋدا. تورتىنشىدەن, سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ايقىن ەرەجەلەرى بەلگىلەندى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسىن زاڭناما تۇرعىسىندا انىقتاپ, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتتى.
– ەلىمىزدە قارقىندى تۇردە سوت رەفورماسى ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وزىق ەلدەر ءۇردىسى مەن ۇلگىسىنە بوي ۇرعان تاۋەلسىز سوت بيلىگى, سونداي-اق, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وركەنيەتتى جۇيەسى قالىپتاستى.
– ءيا, ەلباسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ رەسپۋبليكامىزدىڭ سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءىسىن ەرەكشە نازارعا الىپ, سوت رەفورماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىلگەرى جىلجىتۋدا تۇراقتى قامقورلىق كورسەتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى 2013 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن سۋديالاردىڭ كەزەكتى VI سەزىندە سوت تورەلىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى كەلەلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ: «ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت. ەگەر دە ءبىز ەكونوميكا مەن ساياساتتا رەفورما جاساپ, سوت جۇيەسى مەن جالپى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تۇزەمەسەك, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز. ءبىزدىڭ ازاماتتار سوت جۇيەسىندە بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋى كەرەك, ءوزىنىڭ قۇقىعىن قورعاي الۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ دە, مەنىڭ دە سوت جۇيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىم سوندىقتان», – دەۋى وسىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. سونداي-اق ەلباسى: «ححI عاسىرداعى ۇلت دامۋىنىڭ ماڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى جۇيەسى. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە, ءتىپتى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە دە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ دا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ دە, قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس», – دەپ, سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي, بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن سوت سالاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ بولىپ جاتقانىنا, ونىڭ تاۋەلسىز دە بەيتاراپ جانە ادىلەتتى تورەلىكتىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ دا كوزى جەتە باستادى. رەفورمانىڭ باستى ناتيجەسى وسى, ياعني حالىقتىڭ سوتقا سەنىمىنىڭ ارتۋى مەن ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋى ءۇشىن سوتقا جۇگىنۋى دەر ەدىك.
– ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىندا – جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا مەملەكەتىمىزدىڭ دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوسپارىن ۇسىندى. وسى باعدارلامادا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن باستى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ۇلت جوسپارىنداعى سوت قىزمەتىنە قاتىستى قادامدارداعى پرەزيدەنت تاپسىرمالارى مەن العا قويعان ماقسات-مىندەتتەردىڭ ناقتىلىعى – ۇلتتىق سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ قاينار كوزى.
سوت بيلىگى – مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى. سوندىقتان دا مەملەكەتىمىز دامىعان سايىن سوت قۇرىلىمى مەن وندىرىسىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىپ, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايا تۇسۋدە. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە 5 ساتىلى سوت جۇيەسى جۇمىس ىستەپ كەلسە, ەندى 3 ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. سەبەبى, قازىرگى 5 ساتىلى سوت جۇيەسىندە اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىلاردىڭ وبلىستىق سوتتاردا شوعىرلانۋىنا بايلانىستى كاسساتسيالىق القا, ءىس جۇزىندە جوعارعى سوتقا جۇكتەلگەن قاداعالاۋ ساتىسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, سوت پروتسەستەرىن ۇزارتۋعا جانە سوت شەشىمىنىڭ بىرنەشە رەت وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ, سوت بەدەلىنە نۇسقان كەلتىرۋدە. ياعني, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ زاڭدى مۇددەسىن نەعۇرلىم جەدەل ءارى ساپالى قورعاۋعا كەرى اسەر ەتەدى. ال 3 ساتىلى سوت جۇيەسى اتاپ وتكەن ءتيىمسىز ماسەلەلەردىڭ تۋىنداماۋىنا, ازاماتتاردىڭ ۋاقىتتارىن ۇنەمدەۋگە يگى ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل جۇيە الەمدىك تاجىريبەدە دە مويىندالعان. وسىعان بايلانىستى كاسساتسيالىق ساتى وبلىستان جوعارعى سوت قۇزىرىنا اۋىسقالى وتىر. سوندىقتان دا 3 ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ ماسەلەسى كۇشىنە ەنسە, ىستەردىڭ قارالۋ مەرزىمى قىسقارىپ, سوت جۇيەسىنىڭ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي كەلەدى.
– دەگەنمەن دە مىنا ءبىر ماسەلەنى دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال سەكىلدى. دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قۇرعاق كورسەتكىشتەر مەن جالاڭ قاعيدالارمەن ەنە المايمىز. سەبەبى, وزعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى, الەۋەتى عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن قاتار, زاڭ ۇستەمدىكتەرى دە بەرىك بولۋى شارت. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلباسى ن.نازارباەۆ دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى سوت جۇيەسىن قۇرۋدى العا قويعان بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى رەفورمالىق ساتىلاردان ءوتىپ, قازىر الەمدىك ستاندارتقا تولىق سايكەس كەلەتىن سوت جۇيەسىنە اينالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» وسىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟
– دۇرىس ايتاسىز. بۇل باعدارلاما قازاقستاندى ارى قاراي ورگە تارتار تىڭ سەرپىن, جاڭا مىندەتتەر عانا ەمەس, كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتار باتىل شەشىمدەر, بيىك بەلەستەردى باعىندىرار جويقىن رۋح اكەلدى. حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان بۇل رەفورما الىستى بولجاپ, كەلەشەكتە اتقارىلاتىن ىستەردى قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايلارمەن ۇشتاستىرادى. ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جانە «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى باعدارلاماسىندا باستى ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىن ايقىنداپ بەردى. سوندىقتان دا بۇل باعدارلاما ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ تۇعىرناماسى ىسپەتتەس. ناتيجەسىندە حالقىمىزدىڭ ادىلدىكپەن دەموكراتيالىق ساياساتقا دەگەن سەنىمى ايقىندالىپ, قازاقستاننىڭ كەمەل كەلەشەگىنە التىن كوپىر جالعاندى دەپ اشىق ايتا الامىز.
ۇلت جوسپارىنىڭ سوت سالاسىنا قاتىستى قادامدارىن بارشا وبلىس سوتتارى مەن تۇرعىندارىنا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا شىعىس وڭىرىندەگى 18 اۋدانعا ارنايى ىسساپارعا شىعىپ, اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن جانە جەرگىلىكتى سوت ۇجىمدارىمەن بىرلەسىپ, قوعامدىق كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. سونىمەن قاتار, ءار اۋدان بويىنشا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جەكە قوعامدىق قابىلداۋ جاسالىپ, 106 ازاماتتى قابىلدادىق. ىسساپارىمداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى قوعامدىق قابىلداۋ مەن كەزدەسۋلەردەن قاراپايىم حالىق تا, شەنەۋنىكتەر دە ۇلكەن وي تۇيگەنى بايقالدى. سەبەبى, كەزدەسۋ بارىسىندا ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارىن قولداپ, اقىل-ويلارىن ورتاعا سالىپ, «100 ناقتى قادامدى» جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ جۇرگەن كونەكوز قاريالار مەن اق جاۋلىقتى انالاردىڭ لەبىزى جانىمىزدى تەبىرەنتتى. ويىمىزعا وي جالعادى. بۇعان ناقتى مىسال, دانا حالقىمىز «ەستى ءسوز – اتادان بالاعا ميراس» دەگەندەي, ءدىلمار شەشەندىك وسكەنباي بيدەن اعا سۇلتان قۇنانبايعا, قۇنانبايدان ابايعا اۋىسقان. اكەسى قۇنانباي ابايدى وزىمدەي بولسىن, وزىمنەن اسىپ ءتۇسسىن دەگەن ىزگى نيەتپەن تاربيەلەگەن, جاستايىنان ەل ىسىنە ارالاستىرعان. قۇنانباي وزگە بالالارىنان گورى ابايدىڭ سەرگەك, ويلى, ۇعىمتال ەكەندىگىن اڭعارىپ, 13 جاسىنان سەمەيدە وقىپ جاتقان مەدرەسەسىنەن قايتارىپ, ءتۇرلى جاۋاپتى دا كۇرمەۋى قيىن تاپسىرمالارعا جۇمساپ, باۋلىدى. اباي قۇربىلارىنان ەرتە ەسەيىپ, بالالىقپەن قوش ايتىسادى. اكە نۇسقاۋىمەن ۇلكەندەرمەن سالەمدەسۋ, ءجون سۇراسۋ, سالت-عۇرىپتىڭ ءتۇپ توركىنىن انىقتاۋدان باستاپ, قاراتاي شەشەنمەن ءسوز قاعىسۋ, شورماننىڭ مۇساسىمەن ماجىلىستە بولىپ, تاپقىرلىق تانىتۋى, قايىن اتاسى الشىنباي سىندى شەشەنمەن وي جارىستىرۋ – اباي وتكەن ۇلكەن ءارى ۇلى مەكتەپ. وسىنداي دالا اكادەمياسىنان ۇلى تۇلعالارىمىز تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, مايقى بي, قۋ داۋىستى قۇتتىباي, ايتەكەدەي بيلەر مەن شەجىرەلى شەشەندەرىمىز دە وتكەن بولاتىن. ولار جاستايىنان ءسوز ساپتاۋعا توسەلىپ, تاپقىرلىق پەن العىرلىقتىڭ, دانالىق پەن دارالىقتىڭ, ۇلاعاتتىلىقتىڭ زەردەسىن مەڭگەرگەن ءسوز كوسەمىنە اينالدى. ەل ىشىندەگى داۋلاردى بىلاي قويعاندا حالىقارالىق قاقتىعىستاردى دا ءبىر سوزبەن توبىقتاي ءتۇيىنىن كەلتىرىپ شەشىمىن تاپقان. بۇل تالىمگەرلىك قاسيەتتەر ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنى ۇلگى الاتىن, قيسىنىنا قىزىعاتىن اسىل قازىنامىز ىسپەتتەس.
بيلەر مەن شەشەندەردىڭ العىرلىعىمەن قۇراستىرىلىپ, كورەگەندى ءارى ۇلتجاندى ابىزدار مەن حانداردىڭ ارقاسىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»,تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سىندى اتا زاڭدارىمىز جارىق كورىپ, ەل ىشىندەگى داۋ-جانجالدار مەن ساياسي ماڭىزى بار ماسەلەلەر ءادىل شەشىلىپ وتىردى. وسى زاڭ جۇيەلەرى قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك ماسەلەلەرىن بارلىق جاعىنان قامتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە حاندىعىمىز بارىنشا كۇشەيىپ, داۋىرلەگەن كەزەڭ بولدى» دەگەن تاريحي جازبالار بار. جوعارىدا اتاپ وتكەن زاڭدار مەن «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنان باستاۋ الاتىن زاڭدار جۇيەسى, بۇگىنگى كونستيتۋتسيانىڭ تۇتاس بولمىسى ىسپەتتەس. ويتكەنى, بيلەر ەكى تاراپتىڭ ءبىرى جەڭىپ, ءبىرى جەڭىلۋىمەن عانا شەكتەلمەي, ەكى جاققا دا شىندىقتى مويىنداتىپ, ريزالىقپەن بىتىستىرگەن. «بيلىك ايتقان بي ەمەس, بىتىستىرگەن بي» دەگەن ناقىل سودان قالعان.
– بىراق, ءبىتىمنىڭ باستى ماقساتى تەك داۋلاسۋشى تاراپتاردى ءبىتىستىرۋ عانا ەمەس قوي.
– ارينە, سونداي-اق ونىڭ ماقساتى الەۋمەتتىك ورتاداعى تىنىشتىقتى, تاتۋلىقتى ورنىقتىرۋعا جەتەلەۋ, اركىمدى الدىمەن ار-نامىسىنا جۇگىندىرىپ, ءال-احۋالدى اشۋمەن ۋشىقتىرماي, اقىلمەن سارالاۋعا تاربيەلەۋ. ويتكەنى, ارى تازا, كوڭىلى اق ادام ءوز ءىس-ارەكەتىنەن قاناعات الىپ, تىنىش ءومىر سۇرەدى, وزگەلەرمەن دە جاراسىمدى قارىم-قاتىناس جاساي الادى. بىتىمگەرشىلىك ۋاجگە قۇلاق اسپاۋ – كورگەنسىزدىك, تەكسىزدىك رەتىندە باعالانعان. «بىتىمشىلىككە توقتاماعاننان – بەرەكە ىزدەمە» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. سونىڭ ساباقتاستىعى قازىرگى «مەدياتسيا» زاڭى. قورىتا كەلە – قازاق حالقى ءجون سوزگە قۇلاق اسىپ, ءمانىن تۇسىنە, قاستەرلەي بىلگەن. دەمەك, قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق سانا وتە جوعارى بولعانى بايقالادى. سوندىقتان دا سۋدياعا وتەتىن ادامعا قويىلاتىن باستى تالاپ – مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەۋ, ساۋاتتى جازا ءبىلۋ, ياعني جان-جاقتى وي-تولعاۋى زور, وزىندىك پىكىرى بار مامان بولۋى قاجەت. قازاقتىڭ ءتىلىن, تاريحىن, ادەت-عۇرپىن, ادەبيەتىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, يماندىلىق ساباقتارىن وقىعان, جاۋاپكەرشىلىگى مول سۋديالار كوپ بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولارى ءسوزسىز. ال پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلت جوسپارىندا كوزدەلگەن بارلىق قۇقىقتىق شارالار سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ-تەكسەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساپالى قورعالۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى «100 ناقتى قادامداعى» زاڭ ۇستەمدىكتەرىنە ارنالعان قادامدار قازاق قوعامىنىڭ ادىلەت ايناسىنا سۇيەنىش بولۋى قۋانتادى. حالىققا زاڭدى جەتىك بىلەتىن, زاڭ ۇستەمدىگىن ارقاشان جوعارى قوياتىن, قارا قىلدى قاق جاراتىن كەشەگى ءادىل بيلەردەي سۋديالار كەرەك ەكەنى دە ەسكەرىلگەن. قازىرگى سوت تالابى دا وسى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كوميسسياسى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ جاسىن 30 جاسقا دەيىن ءوسىرۋ جانە ولاردىڭ سوت سالاسىنا تىكەلەي قاتىستى 5 جىلدىق جۇمىس ءوتىلىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قولداۋىنىڭ دا ءمانى وسىندا. سۋديالاردىڭ بارلىعى مىندەتتى تۇردە سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا دايارلىقتان ءوتۋى ءتيىس. اتالعان ينستيتۋت پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنان شىعارىلىپ, جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرىنا بەرىلەتىنى تۋرالى شەشىم دە بار.
– وبلىستاعى سوتتاردىڭ جۇمىسىنان از-كەم ماعلۇمات ايتىپ بەرسەڭىز.
– جالپى, وبلىس سوتتارىمەن بارلىق قارالعان ىستەر مەن ماتەريالدار بىلتىرعى جىلى 59138-ءدى قۇراسا, بيىلعى قارالعان ىستەر مەن ماتەريالدار سانى 64949-عا وسكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا بيىلعى كورسەتكىش 6 مىڭعا جۋىق ىسپەن ارتىپ تۇر. ارىزدار مەن تالاپ-ارىزداردى قوزعالىسسىز قالدىرۋ, قايتارۋ جانە قابىلداۋدان باس تارتۋ تۋرالى ماسەلەلەر وبلىستىق سوتتىڭ ءجىتى باقىلاۋىنا الىنىپ, اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ 5 تالداۋ جۇرگىزىلىپ, 11 انىقتاما جاساقتالدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى سوتتارىندا ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ, ىستەردى مەملەكەتتىك تىلدە قاراۋ ماقساتىندا ناقتى شارالار قولعا الىندى. ماسەلەن, اىجك-ءنىڭ 14-بابىنىڭ 2-بولىگىن باسشىلىققا الىپ, 97 ازاماتتىق ءىس بويىنشا سوت ءتىلى مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرىلدى. ال 2015 جىلدىڭ 6 ايىندا ىستەردىڭ 14 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە قارالدى. بۇل – وسى ايماق ءۇشىن ۇلكەن كورسەتكىش. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ەرەكشە قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6 ايىندا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى 31 ادامعا قاتىستى 29 قىلمىستىق ءىس تۇسسە, 2014 جىلدىڭ 6 ايىندا 67 ادامعا بايلانىستى 51 قىلمىستىق ءىس تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 27 ادام سوتتالىپ, 10-ى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ال وبلىس سۋديالارىنىڭ ۇستىنەن جوعارعى سوتقا 33 شاعىم ءتۇستى. ونىڭ ىشىندە 2 شاعىم تولىعىمەن راستالدى. شاعىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى سەمەي, وسكەمەن قالالىق سوتتارىنا جانە ەكونوميكالىق سوتقا قاتىستى. اتالعان سوتتاردا ىستەردى قاراۋ جۇكتەمەلەرى جوعارى بولعاندىقتان, شاعىمدانۋشىلار سانى دا باسىم بولىپ وتىر. ءاربىر تۇسكەن شاعىم بويىنشا قىزمەتتىك تەكسەرىستەر جۇرگىزىلىپ, تەكسەرىلىپ, كەمشىلىك انىقتالسا, دەرەۋ ءتيىستى شارا قولدانىلادى.
– سوت بەدەلى – سۋديا بەدەلى دەيمىز. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى: «شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار قازاقستاندىق ءادىل سوتتىڭ ادالدىعىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
– راسىندا دا سۋديالار ءۇنeمى حالىقپeن تiكeلeي قارىم-قاتىناستا بولعاندىقتان ولاردىڭ مورالدىق بەينەسى مەن كاسىبي جەتىستىگى قىزمەت بارىسىندا eرeكشe ءرول اتقاراتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان, ءاربىر سۋديا سوت بيلىگىنىڭ تاۋeلسىزدىگىن نىعايتۋعا, ءوز كاسىبىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا, سوت تورeلىگىن نىعايتۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ادال جۇزeگe اسىرۋعا ءتيىس. «بيدايدىڭ بارار جەرى – ديىرمەن, ءار ءىستىڭ بارار جەرى – سوت» دەگەندەي, ەلىمىزدە سوت سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ەلباسى باعدارلاماسىندا ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ ماسەلەلەرى, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ەتيكالىق كودەكستى جاساۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالماعانى – قۋانتارلىق جاعداي. سەبەبى, تالاپ كۇشەيگەن سايىن جۇمىس ساپاسى دا ارتا بەرمەك. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان مىقتى قورعالعان, ماتەريالدىق جاعىنان جاقسى قامتىلعان, كۇردەلى ىرىكتەۋلەردەن وتكەن, بىلىكتى دە دەربەس, بەيتاراپ سۋديا عانا ءىس جۇزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. ەلباسىنىڭ وسىنداي كورەگەندى نۇسقاۋىمەن بۇل باعدارلاما سوت جۇيەسىن, باسقا سالالاردى دا, ءتىپتى بارشا ەلىمىزدى وركەندەتۋگە مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار, ەلباسى ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا دەربەس سوت ءوندىرىسىن قۇرۋدى ۇسىندى. سەبەبى, زاڭى مىقتى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا مىقتى بولۋى ءتيىس. ال زاڭى وسال مەملەكەتتەرگە شەتەلدىك ينۆەستورلار كوپ كەلمەيدى. سوندىقتان, ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قارايتىن سوتتار قۇرىلماق. ياعني, ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالى جاقسارىپ, ينۆەستورلار زاماناۋي تالاپتارعا ساي سوت جۇيەسىنىڭ, زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ارقاسىندا, ءجيى ورىن الاتىن داۋلار مەن جانجالدار ۇزاققا سوزىلماي تۇبەگەيلى شەشىمىن تابارىنا سەنىمدى بولادى. بۇل جۇيە ارقىلى سوت پروتسەستەرى قىسقا مەرزىمدە ءارى بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا جۇرگىزىلىپ, داۋلاردى الەمدىك ستاندارتقا سايكەس شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە كىرىپ وتىرعان ەلىمىز ءۇشىن جوعارىدا اتاپ وتكەن نەگىزگى وزگەرىستەر ءتيىمدى بولماق.
سۋديالاردى ىرىكتەۋدە دە سالماقتى رەفورمالار كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, سۋديالىققا ۇمىتكەردىڭ جاسىنا قاتىستى قويىلاتىن تالاپ كۇشەيەدى, ۇمىتكەرلەر ءۇشىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە بەس جىلدىق جۇمىس ءوتىلىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ ەنگىزىلەدى. جەكە كەپىلدىك بەرۋ ينستيتۋتى ىسكە اسىپ, جاڭادان تاعايىندالعان سۋديالار ءۇشىن ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمى قوسىلماق. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ, سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ ماسەلەرى, ولاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ەتيكالىق كودەكستى جاساۋ ماسەلەلەرى دە نازاردان تىس قالماعانى قۋانتارلىق جاعداي. سەبەبى, تالاپ كۇشەيگەن سايىن جۇمىس ساپاسى دا ارتا بەرمەك. ياعني, مەملەكەت تاراپىنان مىقتى قورعالعان, ماتەريالدىق جاعىنان جاقسى قامتىلعان, كۇردەلى ىرىكتەۋلەردەن وتكەن, بىلىكتى دە دەربەس, بەيتاراپ سۋديا عانا ءىس جۇزىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. ەلباسىنىڭ وسىنداي كورەگەندى نۇسقاۋىمەن بۇل باعدارلاما سوت جۇيەسىن, باسقا سالالاردى دا, ءتىپتى بارشا ەلىمىزدى وركەندەتۋگە مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ادىلەت اينامىز ايشىقتالىپ, بولاشاقتا كەشەگى قازاق دالاسىنىڭ دانا بيلەرىندەي عادىل سۋديالار عانا قالادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.
