«ماقساتىمىز – ءار قازاقتان نار قازاق تاربيەلەۋ»

قازاقتا «ەر جىگىت ەلگە بولسىن دەيدى» دەگەن جاقسى ءتامسىل بار. وزىندە باردى وزگەمەن ءبولىسىپ, كەيىندەپ قالعاندى ىلگەرى ءسۇي­رەيتىن كوكىرەگى وياۋ كوپشىل جاندارعا ارناپ بەرىلگەن باعا. وسىنداي «ءبىردى ەكەۋ ەتسەم, ەكىنى ەلمەن بولىسسەم» دەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى – قۇسمان شالاباەۆ. ول تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن باستاپ جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ, بيزنەستە تاپقان تابىسىن ەلدىكتى, بىرلىكتى ناسيحاتتايتىن جوبالارعا جۇمساۋدى جولعا قويا بىلگەن جان. قۇسمان كارىم ۇلىنىڭ پاتريوتتىق رۋحتى تاربيەلەۋگە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى – ءبىر توبە, ارداگەرلەر مەن كوپبالالى وتباسىلارعا دەمەۋ بولىپ, قايىرىمدىلىق شارالارىن تۇراقتى وتكىزىپ جۇرگەن ءىسى – ءبىر الەم. اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ باسىن قوسىپ, قازاقتىڭ ورتاق مادەني قازىناسىنا پەرزەنتتىك ۇلەسىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سونداي ءبىر يگى شارالاردىڭ ءبىرى – پاتريوتتىق اندەر شىرقالاتىن رۋحاني كونتسەرت. مىنە, 14 ناۋرىزدا ومىربەك جولداسبەكوۆ اتىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكىزىلەتىن مادەني شارا قارساڭىندا قۇسمان شالاباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – قۇسمان اعا, جات جۇرتتان تۋعان وتانىنا ورالعان قان­داس­تاردىڭ باسىن قوسىپ, پاتريوت­تىق اندەر شىرقالاتىن رۋحاني كەشتى ۇيىمداستىرۋ يدەياسى قالاي پايدا بولىپ ەدى؟ – قازاقتىڭ اتالى ءسوزى بار «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن. قاي مەملەكەتكە بارماڭىز, قازاق باسقا ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن جەتىك مەڭگەرىپ السا دا, ونىڭ تابيعاتى, مىنەزى مەن رۋحاني بولمىسى قاشاندا قازاق بولىپ قالا بەرەدى. ەڭبەك ەتۋدەگى ءتاسىلى, اداممەن قاتىناستاعى مانەرى مەن ءتىلدى قولدانۋ ماشىعى وزگەرۋى مۇمكىن, الايدا, ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن تابيعي بولمىسى, تەكتىك وزگەشەلىگى مەن رۋحاني جادى ايتەۋىر تۋعان توپىراقتىڭ قۇنارىنا, اتا-باباسى تۋ تىگىپ, كىندىك قانى تامعان جەردىڭ قاسيەتىنە ۇقساپ تۇرادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان دارا جولىنا تۇسكەلى بەرى الەمنىڭ ءار پۇشپاعىنا تارىداي شاشىلعان قانشاما قانداستارىمىز تۋعان توپىراققا كەلىپ, تامىرىن تەرەڭ جايا باستادى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اتباسىن اتاجۇرتقا بۇرعان باۋىرلارىمىز سول كەزەڭنىڭ قيىنشىلىعى مەن قاناعاتىن بىرگە ءبولىسىپ, وسىناۋ «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» زامانعا جەتەر جولدى بىرگە قاتار ءجۇرىپ ءوتتى. ەل قاتارلى ەلدىكتىڭ تۋى بيىك جەلبىرەسە ەكەن دەگەن نيەتپەن قام-قارەكەت قىلدى. شۇكىر, قازىر سول كەزدە سىرتتان كەلگەن قازاقتار ءوز ىشىمىزگە ءسىڭىپ, ءوز وتانىندا ءومىر ەسىگىن اشقان جاڭا بۋىن وكىلدەرىن تاربيەلەپ وتىر. مىنە, «ءوز ەلىڭ – وزەككە تەپپەس» دەگەن ءتامسىلدى ۇستانا وتىرىپ, كەشەگى كەلگەن قانداستار مەن كەلەشەكتە تۋعان توپىراققا اياق باسار ءوز تۋمالارىمىز قازاق ەلى دەيتىن ءوز وتانىنا ەركىن ءسىڭىپ, ەلدىكتىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ مەن قازاقستان دەيتىن جاس مەملەكەتتىڭ داڭقىن بىرگە اسىرۋعا, ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن «ءبىر جەڭنەن – قول, ءبىر جاعادان – باس شىعاراتىنداي» باۋىرمالدىققا شاقىرۋ جانە بىرلىك پەن ىنتىماقتى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا وسىنداي پاتريوتتىق جوبانى قولعا الا باس­­تاعان ەدىك. اياقالىسى جامان ەمەس, جىلدان-جىلعا كورەرمەندەر سانى دا, قاتىسۋشىلار قۇرامى دا ۇل­عايىپ, كوپتەگەن يگى جاقسىلاردىڭ جىلى لەبىزىنە قانىعىپ كەلەمىز. – وسى جوبا اياسىندا «ماڭگىلىك ەل», «ەلىمە كەلىپ ەلەۋلى بولدىم», ت.ب. سەكىلدى ءوزىڭىز جازعان بىرقاتار اندەردىڭ شىرقالىپ جۇرگەنىنە كۋا بولدىق. وسى «ماڭگىلىك ەل» ءانىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟ – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ 2014 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىندا: «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابامىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى ەكەندىگىن بارلىعىمىز بىلەمىز. ءبىز بۇل ارماندى اقيقاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەسىن قالادىق. مەن قوعامدا: «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋالدىڭ ءجيى تالقىعا ءتۇسىپ جۇرگەنىن ەستىپ ءجۇرمىن, ءبىلىپ ءجۇرمىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتىپ ۇلتتى ۇيىستىراتىن, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى!» دەگەن بولاتىن. بۇل كەزدەيسوق تۋعان وي ەمەس. قاشاندا تىنىشتىعى تۇراقتىلىققا جالعاسىپ, بەرەكەسى مەرەكەگە ۇلاسقان ەلدىڭ, سونداي باراقات كۇي كەشكەن قوعامنىڭ نيەتى, ويتۇرتكىسى بۇل. مىنە, بۇل وسى تىرلىگىمىزگە تاۋبە ەتىپ, كەلەر ۇرپاققا بۇگىنگى ارمان-تىلەك پەن باعا جەتپەس بايلىقتى امانات ەتۋ, اتا-بابانىڭ رۋحىنان ءنار الىپ, قازىرگى تاڭدا قايتا جاندانعان قاسيەتتى «ماڭگى ەل» ۇعىمىن بولاشاققا تابىستاۋ نيەتىنەن تۋعان ءان ەدى. ارينە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسى مەن باعدارى ۇلكەن شابىتپەن قولعا قالام الۋعا ماجبۇرلەگەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. شيرەك عاسىرعا جەتەقابىل ۋاقىت ارالىعىندا, دامۋ زاڭدىلىعىمەن قاراساق تىم قىسقا مەرزىم ىشىندە وسىنداي ەكونوميكاسى تۇراقتى, ىلگەرى دامۋى ناقتى قالىپتاسقان, ءوزى قۇرالپى رەسپۋبليكالاردان وق بويى العا وزعان مەملەكەتتى الەمگە پاش ەتىپ, دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى مويىندايتىن مىعىم ەلگە اينالدىرعان ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن سارابدال ساياساتكەرلىگى, كەڭ كولەمدە قاراعاندا الەم كارتاسىندا الىسقا ايبار, جاقىنعا سەس بولارلىق كەلەشەگى كەمەل ەلدىڭ بۇگىنگى قادامى مەن ەرتەڭگى باعدارى مەنى شىنايى قۋانتتى ءارى ءتانتى ەتتى. سونداي تەبىرەنىستىڭ جەتەگىمەن وسى «ماڭگىلىك ەل» ءانى ءدۇ­نيەگە كەلدى. ونى قازىردە حال­قىمىزعا بەلگىلى وپەرا ءانشىسى تالعات كۇزەمباەۆ ورىنداپ ءجۇر. «ەلىمە كەلىپ ەلەۋلى بولدىم» دەگەن ءان دە وسى بۇگىنگى ءومىردى, ونىڭ قا­زاققا بەرگەن جاقسىلىعى مەن قاي­تالانباس مۇمكىندىگىنە تاۋبە ەتۋدەن تۋىنداعان. ونىڭ سىرتىندا جۋىردا جازعان « ۇلىلاردى ۇلىقتاۋ» دەيتىن تولعاۋ دا ءتۇپ تامىرىمىزدى تۋرا تاۋىپ, ۇلتتىق ۇستىنىمىزعا قايتا ورالعان تاريحي كەزەڭنىڭ بولمىسىن سيپاتتايتىن دۇنيە. – ول قانداي تولعاۋ؟ تاقى­رىبىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن شامالى تاراتىپ ايتساڭىز؟ – سوناۋ ساق داۋىرىنەن باستاپ, عۇنداردىڭ ەرلىك ءىسى, دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى دەربەستىكتى تىزبەلەي كەلىپ, بەرىدەگى التىن وردا ءداۋىرى, شىڭعىس حاننان باستاپ, كەرەي-جانىبەك, ابىلقايىر مەن ابىلاي حان, ولاردان كەيىنگى بوداندىقتىڭ نوقتاسىنا باسى سىيماعان كەنەسارى حانداردى تىزبەلەي كەلىپ, سول حان بابالارىمىزدىڭ «قاسقا جول», «ەسكى جول», «ەستى جول» دەپ ۇستانعان تالەيلى دە تاعدىرلى جولدارى مەن يگى باعدارىنىڭ بۇگىنگى جال­عاسى ىسپەتتى «نۇرلى جولمەن» جال­عا­ساتىن تولعاۋ. بۇل تولعاۋدى قا­زىر قا­­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, بەلگىلى ءانشى-جىراۋ اقان ءابدۋالى باۋىرىمىزعا تاپسىردىق. بۇيىرتسا, جۋىردا قالىڭ تىڭدارمان قاۋىمعا جول تارتپاق. راس, V عاسىردان اسا تاريحى بار دەپ بۇگىنگى عالىمدار ايتىپ وتىر­عان قازاق حاندىعىندا تالاي قولباسشى, تالاي سۇڭعىلا حان وتكەن, ءبىز سونىڭ ىشىنەن قاداۋ-قاداۋ دارا تۇلعالارىن عانا اتاپ ايتتىق. ەگەر ءبارىن تولعاۋعا ارقاۋ ەتەر بولساڭىز, وندا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» سەكىلدى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ, قونا جاتىپ ايتاتىن وتە كولەمدى داستان بولار ەدى. – بيىلعى پاتريوتتىق جو­بانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بار كورىنەدى. اتاپ ايتساق, ءداستۇرلى شاراعا اينالىپ كەلە جاتقان بۇل كونتسەرتتىك باعدارلاما اياسىن­دا بيىلدان باستاپ ءمۇشايرا وتكى­زىلەدى ەكەن... – ءيا, ول راس. بيىلعى جىل ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى سالماقتى مەرەيتويلىق جىل بولعالى تۇر. ۇستىمىزدەگى جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدىعى سەكىلدى تاريحي مەيرامدار رەت-رەتىمەن اتاپ وتىلەدى. وسىعان وراي ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ جالپىۇلتتىق جوبامىزدىڭ باعدارلاماسىنا قازاقتىڭ كيەلى ونەرى – پوەزيانى قوسىپ وتىرمىز. ءمۇشايرانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, وعان تەك 40 جاسقا دەيىنگى اقىندارىمىز قاتىسا الادى. جانە تالاپقا ساي – ولار شەتتەن كەلگەن قانداس اقىندار بولۋى كەرەك. ويىمىز – تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ رۋحاني بۇلا كۇشىن انىقتاۋ, وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن ماحابباتىن سالماقتاۋ, جاس ۇرپاق بويىندا پاتريوتتىق رۋحتى قالىپتاستىرۋ ەدى. جۇزدەن جۇيرىك شىققان تالانت­تارىمىزعا ماراپات كورسەتىپ, ەل الدىندا ابىرويىن اسقاقتاتساق پا دەيمىز. بۇدان وزگە دە قازاقپەن قازاقتى جاقىنداستىراتىن ەرەكشە جورالعىلار مەن ۇلتتىق سانانى بەكەمدەي تۇسەتىن كادەلى شارالاردى اتقارماقپىز. اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, «ەگەمەن قازاقستان».